[00:00:00]Γεια σας, σήμερα είναι 1/2 του 2024 και βρισκόμαστε στο Κιλκίς, στη Θρακική Εστία. Έχουμε μαζί μας την Αθήνα και θα κάνουμε μία ιστορική αναδρομή των Θρακιωτών του Κιλκίς. Θα μιλήσουμε, επίσης, για τις φορεσιές τους και για κάποια ήθη και έθιμα. Γειά σου, Αθήνα. 

Χαίρετε. 

Γεια. Να σε ρωτήσω, λίγο πριν ξεκινήσουμε, εσύ είσαι Θρακιώτισσα; 

Εγώ είμαι Θρακιώτισσα. Κατάγομαι —μισή Θρακιώτισσα, καταγωγή του πατέρα μου. Κατάγομαι από το Βαφειοχώρι του Δήμου Παιονίας. Και μισή Σαρακατσάνα. 

Ωραία, ναι. Και ο ρόλος ποιός είναι στη Θρακική Εστία; 

Εγώ είμαι χοροδιδάσκαλος στη Θρακική Εστία. Είμαι και στο Συμβούλιο μέλος, πολλά χρόνια. Είμαι στη Θρακική Εστία σχεδόν 15 χρόνια χοροδιδάσκαλος και βοηθάμε και με το Συμβούλιο και ό,τι άλλο χρειαστεί. 

Κατάλαβα. Και κατάγεσαι από ‘δω, απ’ το Κιλκίς; 

Ναι, ναι. 

Οκ. Όποτε είσαι έτοιμη, μπορούμε να ξεκινήσουμε. 

Ωραία, εγώ θα σας μιλήσω για Θρακιώτες του Κιλκίς, θα κάνουμε μια ιστορική αναδρομή. Το Κιλκίς είναι ένας προσφυγικός τόπος. Φιλοξενεί πρόσφυγες από τον Πόντο, τη Μικρά Ασία, την Καππαδοκία και ένα μεγάλο ποσοστό από τη Θράκη. Οι προσφυγικοί πληθυσμοί κατέφθασαν οριστικά από το 1922 και έπειτα, με την ανταλλαγή των πληθυσμών. Πρώτη εμφάνιση Θρακιωτών στο νομό Κιλκίς έχουμε το 1914, όταν ξεκίνησαν οι διωγμοί του ελληνικού πληθυσμού της Ανατολικής Θράκης από τους Τούρκους. Εγκαταστάθηκαν σε διάφορα χωριά, αλλά και στην πόλη του Κιλκίς, αφήνοντας πίσω, στη Θράκη, μια τεράστια πολιτιστική κληρονομιά, τις περιουσίες τους καθώς έφυγαν, δια της βίας, από τον τουρκικό στρατό. Τα πρώτα χρόνια ήταν πολύ δύσκολα, με φτώχια, κακουχίες και μ’ ένα όνειρο να γυρίσουν πίσω στις πατρίδες τους. Το 1920, με ό,τι δυνάμεις τους είχαν απομείνει, γύρισαν πίσω πάλι, ο καθένας από τον τόπο που καταγόταν, αντικρίζοντας τις περιουσίες τους κατεστραμμένες. Και, μετά από 2 χρόνια, με τη Συνθήκη της Λοζάνης, αναγκάζονται δια της βίας να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους οριστικά. Το 1924, το Κιλκίς δέχθηκε και τους Θρακιώτες της Ανατολικής Ρωμυλίας ή Βόρειας Θράκης, όπου και αυτοί δέχτηκαν μεγάλο πλήγμα από το βουλγαρικό κράτος. Να μιλήσουμε λίγο και για τη Βόρεια Θράκη.

Ναι, ναι.

Η Βόρεια Θράκη αποτέλεσε αυτόνομη επαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από το 1878 έως το 1885 με το όνομα Ανατολική Ρουμελία, που δόθηκε από τους Τούρκους και σημαίνει: «Γη των Ρωμιών». Μετά, η περιοχή είχε βουλγαρικό έλεγχο, από το 1885 και μετά, όπου τα πράγματα άλλαξαν και το βουλγαρικό κράτος απέβλεπε στον αφανισμό του ελληνικού στοιχείου στην περιοχή αυτή. Ώσπου, με τη Συνθήκη του Νεϊγύ, το 1924-1925 έφυγαν όλοι από την περιοχή. Τώρα, ας μιλήσουμε πιο συγκεκριμένα για τον νομό. Από ποια χωριά ήρθαν, από ποιές περιοχές-

-Ναι-

-Και θα πούμε και κάποια χωριά —βασικά, όχι κάποια χωριά, όλα. Πιο συγκεκριμένα, τώρα, στην πόλη του Κιλκίς ήρθαν πρόσφυγες από το Άκαλαν της Αδριανούπολης και από τη Στενήμαχο της Βόρειας Θράκης. Στενημαχιώτες ήρθαν γύρω στις 350 οικογένειες και δημιούργησαν τα Στενημαχιώτικα, όπου υπάρχει ακόμα σαν περιοχής στο Κιλκίς και καλύπτει περίπου το 1/3 της πόλης. Τα χωριά του νομού είναι πολλά που έχουν εγκατασταθεί οι θρακιώτες. Οι περισσότεροι είναι από την Ανατολική Θράκη και συγκεκριμένα από τα χωριά των 40 εκκλησιών, της Τσαλτσάτζας, της Αδριανούπολης, από τα παράλια της Προποντίδας, από τα χωριά της Κωνσταντινούπολης, τη Ραιδεστό, τη Βιζύη, τα Μάλγαρα, Χαριούπολη, Αρκαδιούπολη και άλλα πολλά. Αυτά τα χωριά όπου έχουν εγκατασταθεί του νομού είναι: το Πεδινό, Πέρινθος, Χρυσόπετρα, Αμάραντα, Αναβρυτό, Ανθόφυτο, Βαπτιστής, Γαλλικός, Αξιοχώρι, Δαφνοχώρι, Επτάλοφος, Εύρωπος, κάτω Θοδωράκια, Κάτω Απόστολοι, Μέσοι Απόστολοι, Καμπάνη, Κοιλάδι, Λαοδικηνό, Λεβεντοχώρι, Ξυλοκερατιά, Μεσιανό, Μεγάλη Βρύση, Μαυρονέρι, Μεσιά, Μουριές, Νέο Γυναικόκαστρο, Περιστέρι, Πυργωτό, Ρύζια, Πλαγιά, Μικρόκαμπος, Καστανιές, Τούμπα, Φανάρι, Άγιος Πέτρος, Χέρσο, Σταυροχώρι, Πλάγια, Κορωνούδα και Γοργόπη. Αυτά όλα τα χωριά είναι πρόσφυγες Ανατολικής Θράκης.

Οκ.

Από τη Βόρεια Θράκη έχουμε, όπως προείπαμε, Στενημαχιώτες όπου εγκαταστάθηκαν στο Κιλκίς και στη Γουμένισσα και στην Καμπάνη. Στο Πολύκαστρο εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες από το Συναπλί της επαρχίας Καβακλί και από το Ραβδά της Μαύρης Θάλασσας. Στο Βαφειοχώρι εγκαταστάθηκαν από το μεγάλο Μπουγιαλίκι της επαρχίας Καβακλί και από τα χωριά της Μαύρης [00:05:00]Θάλασσας έχουμε το χωριό Άσπρος, απ’ το χωριό Άσπρος της Μαύρης Θάλασσας, το Αξιοχώρι από το Κοζάκο, τη νέα Καλίνδρια από τον Αίμονα της Αγχιάλου και η Τέρπυλλος από το Ραβδά. Και, τέλος, είναι οι Μάνδρες, όπου είναι οι Αρβανίτες Θρακιώτες απ’ το χωριό Μανδρίτσα. Αυτά είναι όλα. Είναι αρκετά χωριά. Είμαστε πολλοί οι Θρακιώτες.

Στο Κιλκίς επειδή υπάρχει αυτός ο μύθος, ας πούμε, ότι είναι πιο πολλοί Πόντιοι. Νομίζω, πλέον, είναι πιο πολλοί οι Θρακιώτες. 

Ε, όχι νομίζεις. Είναι. Είναι πάρα πολλά χώρα. Τώρα, βέβαια, εντάξει, έχουν μετακινηθεί και οι πληθυσμοί, έχουν φύγει πολλοί νέοι σε άλλες πόλεις, σε, και εδώ στην πόλη του Κιλκίς, αλλά είχε γίνει μια έρευνα —δεν έχει πολλά χρόνια, νομίζω σε εκλογές είχε γίνει κιόλας—, και είχε βγει ότι οι Θρακιώτες, όχι πολύ, 2-3% ποσοστό είναι περισσότεροι από τους Πόντιους.

Οκ.

Μιλάμε γύρω στο 54%, ας πούμε, κάπως έτσι.

Ναι.

Αυτό. 

Ωραία. 

Τώρα, δεν ξέρω άλλο τι θέλετε να σας πω.

Να μιλήσουμε, τώρα, για τις φορεσιές; 

Ναι, να μιλήσουμε για τις φορεσιές. Τώρα, οι φορεσιές. Φορεσιές. Η κάθε περιοχή έχει τη δική της φορεσιά. Άλλη φορεσιά στην Ανατολική Θράκη, άλλη στη Βόρεια Θράκη, όπως επίσης και το κάθε χωριό έχει διαφορά στις φορεσιές, όπως και στους χορούς και στα έθιμα. Δηλαδή, το ότι ένας είναι απ’ την Ανατολική Θράκη —π.χ., ο ένας είναι από το Γενίκιοϊ και ο άλλος απ’ τον Άι-Γιάννη, ας πούμε, της Ανατολικής Θράκης δεν σημαίνει ότι έχουν ίδια φορεσιά. Έχουν, πάλι, σαν ιδιομορφία είναι οι ίδιες, αλλά μπορεί να αλλάζει κάτι στο μαντήλι, κάτι στο πουκάμισο, κάτι στη φούστα ή στην ποδιά, το οτιδήποτε. Επίσης, αυτά που φορούσαν αναδείκνυαν και την ηλικία ή και την οικονομική κατάσταση της κάθε οικογένειας. Δηλαδή, αλλά φορούσαν οι νέοι, αλλά οι νιόπαντροι, αλλά οι γηραιότεροι. Συνήθως, είχαν διαφορές στα χρώματα στα μαντήλια, στο καπέλο για τους άντρες ή και σε κάποιο κόσμημα. Θα ξεκινήσουμε απ’ την ανδρική φορεσιά, γιατί πάνω-κάτω είναι ίδια σε όλη τη Θράκη με μικρές διαφορές. Αποτελείται απ’ το πουκάμισο, συνήθως λευκό, βαμβακερό ή υφαντό, στον αργαλειό. Το γιορτινό ήταν στολισμένο με κεντήματα. Το καθημερινό ήταν πιο απλό. Το γιλέκο, συνήθως μαύρο —υπάρχει και καφέ χρώμα κυρίως στη Βόρεια Θράκη—, στολισμένο με γαϊτάνια. Υπάρχει το αμάνικο γιλέκο για το καλοκαίρι και το μανικωτό για το φθινόπωρο —και αυτό στολισμένο με γαϊτάνια— και τον χειμώνα φορούσαν και κάπα, πιο χοντρό και μακρύ συνήθως, από μαλλί προβάτου ή τράγου για να ‘ναι πιο ζεστό. Επίσης, θα το ακούσουμε και ως «σαλταμάρκα», έτσι το έλεγαν το μακρύ, την κάπα. Το ζωνάρι συνήθως ήταν κόκκινο χρώμα, μάλλινο ή υφαντό ή και μεταξωτό, στις γιορτές —και αυτό το συναντούμε κυρίως στην Ανατολική Θράκη, το μεταξωτό. Ύστερα φορούσαν από κάτω τη βράκα ή πουτούρι ή σαλβάρα ή κουντούρα. Πολλές ονομασίες, ανάλογα με την περιοχή, σε μαύρο χρώμα ή καφέ, όπως είπαμε και πριν με το γιλέκο στη Βόρεια Θράκη, αλλά συνήθως ήταν το μαύρο. Ήταν στενό από τα γόνατα ως τους αστραγάλους και από τα γόνατα και πάνω φάρδαινε, γινόταν πιο μεγάλο. Στο κεφάλι φορούσαν, στην Ανατολική Θράκη, φέσι, το οποίο αργότερα καταργήθηκε —αντικαταστάθηκε με καπέλο γούνινο—, ή σαρίκι. Το σαρίκι είναι ένα μακρύ ζωνάρι, ύφασμα, το οποίο το γυρνούσαν γύρω από το κεφάλι και το γυρνούσαν 3 φορές, γιατί συμβολίζει την τριαδικότητα του Θεού, ναι. Επειδή ήταν τουρκοκρατούμενοι, έπρεπε και αυτοί κάπως να κρατήσουν την πίστη τους, ας το πούμε. Στην Ανατολική Ρωμυλία, στο κεφάλι έχουμε το καλπάκι. Είναι ένα γούνινο ή μάλλινο καπέλο μυτερό προς τα πάνω. Στο [00:10:00]Βαφειοχώρι το λένε γκούγκλα. Και, μετά το 1920, φορούσαν και τραγιάσκα τις καθημερινές ημέρες και αυτό το φορούσαν στις επίσημες ημέρες —στα πανηγύρια, στις χαρές, στους γάμους. Τα υποδήματα, όσοι ήταν ευκατάστατοι, φορούσαν και δερμάτινα παπούτσια, αλλιώς γουρουνοτσάρουχα. Φορούσαν από πάνω άσπρες, μάλλινες κάλτσες με σχέδια. Άλλοι τα λένε: «ποδοπάνια», και άλλοι τα λένε: «πορπόδια». Φορούσαν και κοσμήματα, καρφίτσες —και οι άνδρες φορούσαν και οι γυναίκες. Οι άνδρες φορούσαν στο καπέλο ή, εδώ, στο πέτο, στο γιλέκο, αλλά μόνο τις γιορτές, τις καθημερινές δεν τα φορούσαν αυτά. Αυτά. Γενικά, όλα αυτά τα όμορφα, με τα κεντήματα κι αυτά, τα φορούσανε σε επίσημες μέρες. Τις καθημερινές, πιο απλά ρούχα, γιατί πήγαιναν στα χωράφια, πήγαιναν στα ζώα, θα τα λέρωναν, θα τα έσκιζαν, οπότε ό,τι πιο απλό γινόταν. Δεν ήταν και εύκολο να πλένεις, να κάνεις —δεν είχαν πλυντήρια, εννοείται, και αυτά—, οπότε, ό,τι πιο απλό μπορούσαν να φορέσουν, το φορούσαν τις καθημερινές. Τώρα, οι γυναικείες… Οι γυναικείες… Έχουμε να πούμε πολλά. Θα ξεκινήσουμε από την Ανατολική Θράκη. Οι περιοχές που ήταν κοντά στη θάλασσα και στην Κωνσταντινούπολη, λόγω του εμπορίου και του τουρισμού, είχε ως αποτέλεσμα να επηρεάσει και τον ρουχισμό και τη μουσικοχορευτική παράδοση. Οι γυναικείες φορεσιές είχαν από μέσα το πουκάμισο και από πάνω φορούσαν φορέματα είτε μεταξωτά, είτε σατέν —ανάλογα και με την οικονομική κατάσταση κάθε σπιτιού—, σε διάφορα χρώματα —κόκκινο, μπλε, πράσινο, γαλάζια—, ανάλογα και με την ηλικία της κάθε κοπέλας ή γυναίκας. Σε άλλα χωριά, αντί για φόρεμα, φορούσαν βράκα φαρδιά, μέχρι τον αστράγαλο. Φορούσαν ένα μεσοφόρι και από πάνω πουκάμισο με μακριά μανίκια —είτε βελούδινα, είτε υφαντά, είτε μεταξωτά—, με χρυσά κουμπιά, με δαντέλες. Και, από κάτω, φορούσαν τη βράκα. Στο κεφάλι, έχουμε το μαντήλι. Σε κάποιες φορεσιές θα δούμε και ποδιά. Σε κάποιες δεν θα δούμε πόδια, όπως επίσης θα δούμε και ζωνάρι, σε άλλες δεν θα δούμε ζωνάρι —ανάλογα με το χωριό. Και, επίσης, είχαμε και τα φλουριά και τα χρυσαφικά, τα βραχιόλια, τα δαχτυλίδια, τα σκουλαρίκια, αυτά. Στο Κιλκίς, λίγοι έχουν κρατήσει φορεσιές απ’ την πατρίδα. Λόγω των πολέμων και της φτώχειας δεν έχει μείνει κάτι. Σε κάποια χωριά κατάφεραν να φτιάξουν φορεσιές σύμφωνα με τις πρωτότυπες, με την οδηγία μεγαλύτερων κυριών που θυμούνταν τα φορέματά τους —πώς ήταν, πώς αυτά—, μπόρεσαν και τις αντικατέστησαν κάποιοι σύλλογοι, και ανδρικές και γυναικείες. Στο χωριό Πεδινό υπάρχει αυθεντική φορεσιά, την έχουν ακόμα, όπως και στο Πυργωτό και τις φοράνε ακόμα και χορεύουν με αυτές. Στο Πυργωτό, από ό,τι ξέρω, δεν είχανε και, σύμφωνα με την πρωτότυπη, έφτιαξαν καινούργιες. Στο Πεδινό έχουν και πρωτότυπη, από παλιά, και σύμφωνα με αυτήν έφτιαξαν κι άλλες για να φοράν’ στο χωριό.

Ναι.

Τώρα, στην ανατολική Ρωμυλία έχουμε τις τσούκνες. Εδώ, στο Κιλκίς, τσούκνες θα δούμε στο Βαφειοχώρι και στο Πολύκαστρο. Η τσούκνα αποτελείται απ’ το πουκάμισο, λευκό, και τα μανίκια μπλε χρώμα κεντημένο στα μανίκια. Το φόρεμα, δηλαδή η τσούκνα, συνήθως μάλλινη, σε μαύρο χρώμα, με κεντήματα στον κόρφο, δηλαδή εδώ, στο στήθος, και στον ποδόγυρο. Στον ποδόγυρο είχαν και βαλαάδες με τατέλια. Τώρα, αυτό τι είναι; Θα δεις φωτογραφία, ναι. Το ζωνάρι, πολύχρωμο, μάλλινο, υφαντό, με ρίγες. Η ποδιά, αλλιώς πριστίλκα, με πολλά σχέδια και πολύχρωμες. Το γιλέκο, αμάνικο και αυτό, για το καλοκαίρι ή μανικωτό, ανάλογα με την εποχή —αλλιώς, το έλεγαν: «σαλταμάρκα»—, και υπήρχε και το μακρύ το πανωφόρι, ο τσιμπές και η γούνα —κι αυτό μακρύ, με γούνα από μέσα για τον χειμώνα. Τα κεφαλοκαλύμματα. Πρώτα φορούσαμε την πάπκα. Ήταν ένα ύφασμα με φλουριά επάνω και έπεφτε, εδώ, στο μέτωπο —7 ή 9 φλουριά. Μετά έμπαινε το ντιλμπέ. Ήταν ένα μαντήλι, συνήθως ανοιχτόχρωμο —ή άσπρο ή κίτρινο— και οι άκρες έπεφταν εδώ [00:15:00]μπροστά, στο στήθος, πάνω και από πάνω τοποθετούσαν το λαχόρ' ή τσιμπέρ', μάλλινο μαντήλι διπλωμένο σε τρίγωνο σχήμα, συνήθως κόκκινο. Στο Βαφειοχώρι φορούσαν κι άλλα χρώματα: μπλε, πράσινα, είχε και άσπρα, κάποιες φορούσανε —ανάλογα ό,τι χρώμα τής άρεζε. Φορούσαν κάλτσες, τα τσουράπια. Ήταν λευκές, βαμβακερές για το καλοκαίρι και μάλλινες για τον χειμώνα. Και, τέλος, είχαν τα στολίδια. Οι γυναίκες φορούσαν τα ξενόμαλλα —ξένα μαλλιά, δηλαδή, ψεύτικα μαλλιά—, τα έκαναν πλεξούδες και τα έπιαναν πίσω, στη φορεσιά, εδώ στην —πώς να το πω; Πώς βάζουμε εδώ την ετικέτα, εδώ πάνω; Αυτοί έπιαναν αυτά τα ξενόμαλλα και τα στόλιζαν με πολύχρωμες κορδέλες και με φουντίτσες από μαλλί. Και φορούσανε και τα φλουριά τους, φορούσαν τα κοσμήματα, τα βραχιόλια, δαχτυλίδια, σκουλαρίκια και υπάρχει και το ασημοζούναρο εδώ, η πόρπη, ασημένια, που το φορούσαν μπροστά, στο ζωνάρι —αυτά, εννοείται, γιορτές. Στις γιορτές τα φορούσαν- 

-Όσες είχαν-

-Ναι, ναι και όσες είχαν, ακριβώς. Μπορεί, ντάξει, η μια να είχε ζωνάρι, να μην είχε, ας πούμε, φλουριά, να μην είχε σκουλαρίκια. Ό,τι μπορούσε η κάθε μία, το φόραγε στις καλές τις μέρες. Αυτά. Τώρα, τα χωριά —είναι κι άλλα—, τα χωριά που έχουν καταγωγή από Μαύρη Θάλασσα, έχουν και αυτοί επηρεαστεί από το εμπόριο που είχανε μέσω της θαλάσσης, οπότε άρχισε να αλλάζει και η φορεσιά τους και έχουμε φορέματα σατέν, μεταξωτά, με δαντέλες…. Διάφορα χρώματα. Φοράνε και ποδιά, πιο απλή όμως, μαντήλι στο κεφάλι —τις λέγανε: «αστικές», γιατί, επειδή προήρθαν από την πόλη, ας πούμε, είναι αστικές φορεσιές. Και στις Μάνδρες είναι το μόνο χωριό που έχει φορεσιά Μεταξάδων. Γιατί η Μανδρίτσα, το χωριό που ήρθαν, ανήκε στην επαρχία Μεταξάδων. Είναι η γνωστή μεταξαδιώτικη φορεσιά, με τις κορδέλες που έχουνε πίσω, με τα κόκκινα τα μαντήλια, με τα φλουριά, με τα κεντήματα εδώ, στον κόρφο, μαύρη σε χρώμα. Η πόδια, συνήθως, ήτανε βελούδινη με κεντήματα επάνω. Μετά το εξέλιξαν λίγο. Βάλανε και... Πώς τα λένε αυτά που γυαλίζουνε;

Πούλιες. 

Οι πούλιες. Βάλανε πούλιες, μπράβο. Βάλανε πούλιες να φαίνεται πιο φαντασμαγορική, σε μπλε χρώμα, σε κόκκινο, σε πράσινο, ανάλογα ό,τι ήθελε η κάθε μία, αυτά τα ολίγα. 

Ωραία. Αθηνά, με τι ασχολούνταν, γενικά, οι Θρακιώτες εδώ, στο Κιλκίς; Tι επαγγέλματα κάνουν, είχανε; 

Κυρίως ήταν γεωργοί, κτηνοτρόφοι. Εδώ, στο Κιλκίς, οι Στενημαχιώτες ήταν αμπελουργοί —όσο μπόρεσαν, δηλαδή, να διατηρήσουν τα αμπέλια τους, γιατί το κλίμα δεν ήταν κατάλληλο ούτε το έδαφος. Είχε τσαγκάρηδες, γανωτές, ράφτες, είχε ζωέμπορους. Αυτά. Νομίζω αυτά ήτανε, ναι.

Είχανε μαγαζιά εδώ πέρα, στο Κιλκίς; 

Στην αρχή δεν είχανε για αρκετό καιρό. Όταν ήρθανε εδώ, στο Κιλκίς, οι πρώτοι κάτοικοι, είχε κάποιες ντόπιες οικογένειες και είχε και Στρωμνιτσιώτες, οι οποίοι είχαν έρθει πολύ νωρίτερα. Αργότερα, ήρθανε οι πρόσφυγες. Νομίζω ότι, μέχρι τη δεκαετία του ’50, του ’60, δεν είχε εμπόρους, να έχει ένας Θρακιώτης μαγαζί —όχι μόνο Θρακιώτης ή και Πόντιος πρόσφυγας—, είχαν μόνο Στρωμνιτσιώτες. Και, νομίζω, γύρω στο ’60, άνοιξε ο πρώτος Πόντιος, ένα εμπορικό μαγαζί στο Κιλκίς και είχε γίνει λίγο: «Άνοιξε Πόντιος στο Κιλκίς μαγαζί». Ναι, ήτανε σαν γκέτο, ας το πούμε, ότι μόνο Στρωμνιτσιώτες θα έχουνε μαγαζί ή ντόπιοι του Κιλκίς. Ε, μετά, ντάξει, ξεπεράστηκε αυτό. 

Μετά ξεκίνησαν, ε; 

Ναι, ναι, δεν... Εντάξει, γενικά ζούσαν αρμονικά στο Κιλκίς, από ό,τι ξέρουμε. Λίγο με... Έχω ακούσει, ας πούμε, ιστορία που λέγανε —από έναν κύριο—, όταν είχαν έρθει οι Στενημαχιώτισσες —γενικά, οι θρακιώτικες φορεσιές είναι κοντές, θεωρούνται κοντές, σε σχέση με άλλες φορεσιές, είναι εδώ, κάπου, στη γάμπα, έχουνε ύψος—, τις λέγανε... Πώς να το πούμε τώρα;

[00:20:00]Ελαφριών ηθών; 

Ε, ναι, λίγο ελαφριών ηθών, «πρόστυχες» τις λέγανε λίγο, γιατί φαινόταν, ας πούμε, ο αστράγαλος, αν και ο αστράγαλος είχε κάλτσα, ας πούμε, αλλά για αυτούς ήτανε: «Καλά, πώς εμφανίζονται έτσι;»-

-Σκάνδαλο. 

Ναι, σκάνδαλο. Ναι, αυτό. Γενικά, όμως, ήτανε καλά. Οι Στενημαχιώτες που ήταν αμπελουργοί, κάποιοι είχαν και καφενεία και απ’ τη στιγμή που βγάζανε το κρασί τους, το εμπορευόταν κιόλας —μέσα από ταβέρνες, από αυτά. Ε, πήγαιναν, έπιναν, εντάξει. Γενικά, οι Θρακιώτες το είχαν λίγο με το πιοτό και στο χωριό μου, ας πούμε, που είναι το Βαφειοχώρι, το είχανε με το κρασάκι, το αγαπούσανε λίγο- 

-Τους άρεσε. 

Τώρα, δεν ξέρω σε άλλα χωριά πώς ήτανε. Μάλλον, οι Βορειοθρακιώτες το έχουν αυτό. Στην Ανατολική Θράκη —ας πούμε, ο άντρας μου, που κατάγεται απ’ την Ανατολική Θράκη, από ένα χωριό, των Μαλγάρων, λέει: «Για εμάς ήταν ντροπή κάποιος να πάει και να μεθύσει ή να πιει και να γίνει χάλια στο χωριό. Την άλλη μέρα», λέει, «γινόταν ρεζίλι, τον κορόιδευαν όλοι». Προφανώς, είναι ανάλογα την-

-Με τον τόπο. 

-Με τον τόπο, ναι, και τα έθιμα του κάθε τόπου και χωριού. Αυτά. 

Τώρα που είπες για τα έθιμα, θα μας πεις και μερικά έθιμα; 

Θα πούμε ναι, ναι. Θα πούμε κι απ’ αυτά. Έχω βρει κάποια, κάποια τα ήξερα κιόλας. Θα ξεκινήσουμε μ’ ένα έθιμο από το Πολύκαστρο. Είναι το έθιμο της Περπέρως ή Περπερούδας. Γιορτάζεται την πρώτη Κυριακή μετά τη γιορτή του Αγίου Γεωργίου και, πάντα, την παραμονή του κουρμπανιού —έκαναν κουρμπάνι την παραμονή του Αγίου Γεωργίου. Τι είναι το κουρμπάνι; Έσφαζαν ένα ζώο, το μαγείρευαν και το μοίραζαν στον κόσμο. Πρόκειται για ένα πανάρχαιο έθιμο, το οποίο τις ρίζες πρέπει να τις αναζητήσουμε στις αρχαιοελληνικές μυστηριακές τελετές. Θα το δούμε πολύ αυτό στα θρακιώτικα έθιμα: όλα λίγο πηγάζουν από την αρχαιότητα και τα ‘χουν προσαρμόσει και στις ορθόδοξες γιορτές. Το έθιμο αυτό το έφεραν από την Ανατολική Ρωμυλία, από το Συναπλί της Ανατολικής Ρωμυλίας, και είναι παράκληση προς τον Θεό, είτε για να βρέξει, εάν υπήρχε ανομβρία, είτε για να μη βρέξει, εάν έβρεχε πολύ.  Η Περπέρω, σύμφωνα με την παράδοση, πρέπει να είναι ορφανή από πατέρα ή μητέρα. Την ημέρα της γιορτής, μαζεύονται 10 με 12 κοριτσάκια, μέχρι 15 ετών. Την παρέα ηγείται η Περπέρω και ξεχωρίζει από τη φορεσιά της —φοράει ένα στεφάνι στα μαλλιά της κι ένα στεφάνι στη μέση της από πράσινα χόρτα. Οι κοπέλες, με επικεφαλής την Περπέρω, κρατώντας στο ένα χέρι ένα μπρούτζινο σκεύος με νερό και στο άλλο ένα ματσάκι με χόρτα, επισκέπτονται όλα τα σπίτια του χωριού και αρχίζουν να ραντίζουν τις αυλές, τραγουδώντας το τραγούδι της Περπέρως. Έχουμε και το τραγούδι —θα το διαβάσω εγώ, τώρα, εδώ: «Περπερούγκα τριγυρίζει μέσα στο χωριό,τον Θεό παρακαλεί για να βρέξει μια βροχήΓια να γίνει το κριθάρι, το κριθάρι, το σιτάρι και το όψιμο κεχρί για να κάμομε ψωμί. Να το φάνε τα ορφανά, τα ορφανά και τα φτωχά». Αυτό λέει το τραγούδι. Οι νοικοκυρές τις περίμεναν μπροστά από το σπίτι και τις κατάβρεχαν με νερό. Η Περπέρω κρατάει ένα κόσκινο και, κατά το διάστημα —και κατά διαστήματα—, το πετάει ψηλά στον αέρα. Εάν αυτό έπεφτε ανάποδα, τότε είχαν ανομβρία, εάν έπεφτε κανονικά, τότε θα είχε βροχές η εποχή και θα πήγαινε καλή και η σοδειά-

Ναι.

Έτσι έλεγαν. Ένα άλλο έθιμο: έχουμε στον Βαπτιστή, που γίνεται την περίοδο της —πώς το λένε;— των Απόκρεων. 

Α, τις Απόκριες. 

Τις Απόκριες, ναι. Το έθιμο του καλόγερου. Γινόταν την πρώτη Κυριακή της Αποκριάς. Το έφεραν απ’ τον Άγιο Ιωάννη, της Ανατολικής Θράκης, και συμβολίζει τη γονιμότητα, το θάνατο και την Ανάσταση, τα οποία είναι τα 3 σύμβολα της φύσης. Γονιμότητα είναι η σπορά, θάνατος είναι ο θερισμός και ανάσταση η συγκομιδή. Χωρίς αυτό το έθιμο, οι αγρότες θεωρούσαν ότι η χρονιά δεν θα είναι καλή. Και για αυτό [00:25:00]μαζεύονταν από νωρίς το πρωί στην πλατεία του χωριού και άρχιζε το γλέντι, που κρατούσε μέχρι την άλλη μέρα το πρωί. Οι καλόγεροι, δηλαδή οι καλοί γέροι, με τα κουδούνια τους και το θόρυβο όπου προκαλούσαν, φοβέριζαν και ξόρκιζαν το κακό. Ήταν τιμή για τους αγρότες η επίσκεψη στα σπίτια τους. Μαζί με τους καλόγερους, έχουμε τη νύφη και το γαμπρό, την Μπάμπω —Μπάμπω εννοούνε τη μαμή-

Α, οκ.

Τους κατσίβελους, τους ζαπιέδες, τον μουχτάρη και τις κοπέλες. Κάνουν αναπαράσταση τη σπορά, το όργωμα. Πηγάν’ εκεί με τα κουδούνια, φοβερίζουν λίγο τον κόσμο, ο γαμπρός με τη νύφη —συμβολίζει τη γονιμότητα— κάνουν πώς γίνεται ο γάμος. Ε, γίνονται εκεί διάφορα ευτράπελα, γελάει ο κόσμος. Παρόμοιο έθιμο γίνεται και στο Βαφειοχώρι και λέγονται «Μπαμπωχέρια». Και αυτό είναι με κουδούνες και τέτοια κι εκεί κάνουν αναπαράσταση του γάμου —πώς οργώνουν, πώς κάνουν; Απλά εκεί γίνεται την καθαρά Δευτέρα, γίνεται άλλη μέρα.

Ναι.

Μετά, έχουμε το έθιμο της Μπάμπως. Γίνεται στον Άσπρο και στην Τέρπυλλο —είναι από την ίδια περιοχή. Κάθε χρόνο, στις 8 του Γενάρη, γιορτάζεται η ημέρα της Μπάμπως. Όλες οι παντρεμένες γυναίκες του χωριού, με τη συνοδεία της μουσικής, πορευόνταν προς το σπίτι της Μπάμπως, όπου είναι η ημέρα τιμής της, που ήτανε η μαμή του χωριού και συνήθως ήταν και η γηραιότερη γυναικά. Πήγαιναν στο σπίτι, της έπλεναν τα χέρια, τη δώριζαν, την έδιναν πετσέτες, την έδιναν ό,τι καλούδια είχαν εκείνη την εποχή. Μπορεί να τη δώριζαν και σε χρηματικό ποσό, όποιος είχε, και, ύστερα, σχηματίζοντας πομπή, κατευθύνονταν, χορεύοντας, στην πλατεία του χωριού, όπου στήνονταν μεγάλο γλέντι. Μεταγενέστερα, πήρε και το όνομα «η ημέρα της Γυναικοκρατίας», γιατί συμμετείχαν μόνο γυναίκες. Δεν συμμετείχαν- 

-Έτσι το έλεγαν, δηλαδή, το έθιμο;

Ότι ήτανε, πολύ μεταγενέστερα, ότι: «Σήμερα είναι της γυναίκας», ρε παιδί μου, είναι η μέρα της γυναίκας.

Ναι.

Οι άνδρες καθόντουσαν στο σπίτι, στο νοικοκυριό, φρόντιζαν τα παιδιά. Μετά, ξέρεις, όσο περνάνε τα χρόνια το εξέλιξαν και λίγο. Ερχόταν κάνας άντρας, τον έβαζαν ποδιά, τον έβαζαν μαντίλι, τον έλεγαν: «Σκούπισε από ‘δω, εδώ δεν τ’ ανακάτεψες καλά», γελούσαν εκεί μεταξύ τους, λίγο να περνάνε καλά. Οι μόνοι άντρες, λέει στο έθιμο, ήταν μόνο οι οργανοπαίκτες, κανένας άλλος. Και, αυτό, έτσι το γιόρταζαν. Παρόμοιο έθιμο έχουμε και στο Πεδινό, όπου γιορτάζαν τον Χαραλάμπη. Την ημέρα του Αγίου Χαράλαμπου, οι γυναίκες μαζεύονται στο καφενείο του χωριού —και αυτό το λένε: «Η Γυναικοκρατία», κι αυτό έτσι το λένε λίγο, ναι—, και κάνουν αναπαράσταση του γάμου του Χαραλάμπη. Ντύνουν μια γυναίκα άντρα και μια γυναίκα νύφη. Τραγουδάνε και το: «Ελά, βρε Χαραλάμπη, να σε παντρέψουμε»-

-Αυτό σκεφτόμουνα, αυτό το τραγούδι σκεφτόμουνα- 

-Ναι, ναι, το τραγουδάνε. Κάνει αυτός πώς δεν θέλει να παντρευτεί, γελάνε εκεί οι γυναίκες μεταξύ τους και, μετά, στήνουν χορό —πάλι, εδώ, οι μόνοι άντρες είναι οι οργανοπαίχτες, κανένας άλλος. Είναι για τις γυναίκες αυτό, πολύ ωραίο. 

Ο Χαραλάμπης; Υποτίθεται που κάνει τον άντρα; 

Γυναίκα- 

-Γυναίκα ντυμένη άντρας; 

Γυναίκα ντυμένη άντρας, ναι. Και το κάνουν και διασκεδάζουν εκεί μεταξύ τους οι γυναίκες, γελάνε, χασκογελάνε, λένε τα χαζά τους, να, αυτά έτσι-

-Ναι.

Άλλο έθιμο… Α, όπως είπαμε πριν, στο κουρμπάνι που είπαμε —τώρα, ας πούμε, σήμερα είναι ανήμερα του Αγίου Τρύφωνα. Σήμερα οι Στενημαχιώτες γιορτάζουνε. Τον έχουνε προστάτη, ας το πούμε, πολύ... Ήταν πολύ συμπαθής σαν Άγιος, γιατί ήτανε προστάτης των αμπέλων κι επειδή ήταν και αμπελουργοί, έκαναν κουρμπάνι προς τιμήν του Αγίου Τρύφωνα. Πήγαιναν στην εκκλησία, έσφαζαν ένα μοσχάρι, το μαγείρευαν, το έβραζαν και την ημέρα, ανήμερα, μετά τη θεία λειτουργία και μετά την ευλογία του ιερέα, το μοίραζαν σε όλο τον κόσμο. Δηλαδή, πήγαινε ο ιερέας, ευλογούσε τα καζάνια που είχαν φαγητά και, ύστερα, με κουτάλες το μοίραζαν σε όλο τον κόσμο και το έτρωγε για το καλό, για τον Άγιο Τρύφωνα, ας πούμε, για να τους πάει καλά η χρονιά με τα σταφύλια, για τη σοδειά και για όλα. Ένα κουρμπάνι έχουμε εδώ με τους Στενημαχιώτες. Έχουμε τα έθιμο Λαζαρίνες στο χωριό Μάνδρες. Το έθιμο υμνεί τη χαρά της ανάστασης με πολλούς συμβολισμούς, όπως τα λουλούδια στα καλαθάκια που μεταφέρουν οι Λαζαρίνες στους δρόμους του χωριού, ψάλλοντας το καλό μέσω της ανάστασης [00:30:00]του Λαζάρου. Μια από τις γυναίκες είναι η μάνα, ντυμένη και στολισμένη Λαζαρίνα και όλες μαζί, αφού γυρίσουν σε όλο το χωριό, έχουν προορισμό το σπίτι της νονάς, όπου εκείνη τους περιμένει προσφέροντας νηστίσιμα εδέσματα και ακολουθεί χορός και τραγούδια. Έγινε πέρσι το έθιμο αυτό, μετά από πάρα πολλά χρόνια, εκεί, στο χωριό. Προέκυψε και ο κορωνοϊός, οπότε και πολλά πράγματα είχαν σταματήσει και είχε και αρκετό κόσμο. Πήγαν, είπαν οι γυναίκες και κάτι παιδάκια τα κάλαντα. Στο τέλος, κατευθύνθηκαν εκεί στην πλατεία του χωριού. Είπαν και εκεί τα κάλαντα και, ύστερα, μοίρασαν τον κόσμο νηστίσιμα —σταματούσαν και τον κόσμο που περνούσε με τα αυτοκίνητα και έλεγαν: «Γιορτάζουμε τις Λαζαρίνες», και κερνούσαν νηστίσιμα εδέσματα. Και θα πω ακόμα ένα τελευταίο έθιμο, γιατί έχει κι άλλα, πάρα πολλά.

Ναι.

Λοιπόν, ένα άλλο έθιμο έχουμε στην Πλαγιά, ένα χωριό, δεν είναι πολύ μακριά από ‘δω. Η Πλάγια με το Βαπτιστή κατάγονται από ένα χωριό, τον Άγιο Ιωάννη που είπαμε και πριν, έχουνε ίδια καταγωγή από εκεί, οι μισοί πήγαν στον Βαπτιστή και άλλοι μισοί πήγανε στην Πλαγιά. Υπάρχει η ιερή εικόνα του Άι-Γιάννη που έφεραν από την πατρίδα, την οποία την έχει ο Βαπτιστής —την έχει και η εκκλησία τους, είναι του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου— την έφεραν από ‘κει απ’ την πατρίδα και είναι και η εικόνα της Παναγίας που επίσης έφεραν από την πατρίδα. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην Πλαγιά, τη δεύτερη μέρα του Πάσχα, έχουν ένα λαϊκό δρώμενο, το οποίο, μετά τη θεία λειτουργία, μαζεύονται όλοι στο προαύλιο της εκκλησίας και χορεύουν το χορό του Αϊ Γιάννη. Είναι ένα συρτό και όλοι οι κάτοικοι του χωριού συνοδεύουν την εικόνα όπου πρώτος που σέρνει το χορό είναι ο ιερέας του χωριού και αν παρευρισκόταν, λέει, και ο Δεσπότης, ήταν αυτός ο πρώτος, —έβαζαν τον Δεσπότη πρώτο—, και ο κάθε πρωτοχορευτής άλλαζε και έπιανε την εικόνα. Έλεγαν όλο το τραγούδι. Με το που τελείωνε το τραγούδι, έπαιρνε άλλος την εικόνα. Ξανά: έλεγαν όλο το τραγούδι με το που τελείωνε το τραγούδι, άλλος έπαιρνε την εικόνα μπροστά. Μόλις τελείωνε ο κύκλος, αφού τελείωνε και πήραν όλοι την εικόνα, μετά ξεκινούσε γλέντι. Έχουμε και το τραγούδι, τα λόγια, λέει: «Στη χάρη που ‘χει, Αι-Γιάννη μας, τη σημερινή ημέρα,να που φυλάει τον κόσμο του και όλων τον ντουνιά του. Αμάξια φέρνουν το κερί, αμάξια το θυμίαμα, 12 δίπλες ο χορός και 18 παλαίστρες.Άρπαξ’ ο λύκος το παιδί μέσα από το ψυχολόι. Όλοι πλαλούνε στο χορό και η μάνα στο παιδί της. Άρχισε να παρακαλεί να κάνει τον σταυρόν της:“Άγιε μου Γιάννη, αφέντη μου, προστάτη του παιδιού μου,κάνε Αι-Γιάννη, το θαύμα σου και φέρε το παιδί μου". Τα λόγια της δεν σώθηκαν και ήρθε το παιδί της. "Άγιε μου Γιάννη, αφέντη μου, μεγάλη το όνομά σου, θα φροκαλώ την εκκλησιά, θα ανάβω τα καντήλια και με βουβαλοζεύγαρα θα κουβαλώ το λάδι”». Αυτό έλεγε το τραγούδι. Και θα πούμε και λίγο για τον γάμο. Στον γάμο, πάνω-κάτω, τα ίδια κάνανε. Είχαμε το ξύρισμα του γαμπρού. Τραγούδαγαν το γαμπρό εκεί με διάφορα, ωραία τραγούδια. Τώρα, το κάθε χωριό έχει το δικό του τραγούδι. Υπάρχουν άπειρα τραγούδια. Τον ξύριζαν, τον ετοίμαζαν. Στη νύφη, την έντυναν ωραία, τη στόλιζαν, τραγουδούσαν και τη νύφη, την έβαζαν να κάθεται σε ένα σιδερένιο ταψί ή —συνήθως σε ταψί ήτανε—, έβαζε τα πόδια της μέσα, έριχναν κέρματα, έριχναν ρύζια —να ριζώσει, να δέσει, να είναι σιδερένια, όλα αυτά. Έφτιαχναν το κλίκι. Τι ήταν το κλίκι; Ήτανε κουλούρα μεγάλη. Τη στόλιζαν επάνω —θα σας μιλήσει αργότερα και μια άλλη κυρία που θα σας πει για τα φαγητά, έχει γράψει και για την κουλούρα αυτή, θα σας πει λεπτομέρειες. Έπιαναν οι ανύπαντρες κοπέλες πάνω απ’ το κεφάλι της νύφης ένα κέντημα, ωραίο —τι είχε η μητέρα της νύφης. Και ο πατέρας σταύρωνε πάνω από το κεφάλι της την κουλούρα, 3 φορές, και την έκοβε με τα χέρια. Δεν την έκοβαν με μαχαίρι, απαγορευότανε, μόνο με τα χέρια. Την έκοβαν κομματάκια και μετά τη μοίραζαν σε όλο τον κόσμο. Αυτό έχουμε. [00:35:00]Όταν έβγαινε η νύφη από το σπίτι, έκανε 3 φορές το σταυρό της, χαιρετούσε τους γονείς της —και σταυρωτά και στο χέρι— από σεβασμό. Εντάξει, κλαίγανε, έκαναν... Φιλούσαν την εικόνα στην πόρτα. Κάποια χωριά έχουν και το μήλο. Τι είναι αυτό; Το μήλο συμβολίζει τη γονιμότητα. Έπαιρνε η κοπέλα το μήλο, είχε μια άλλη κοπέλα με τον καθρέφτη και έβλεπε, έδειχνε στη νύφη πίσω το, η νύφη έβλεπε από τον καθρέφτη ποιες είναι από πίσω, πόσες είναι για να μπορέσει επειδή γυρνούσε και το έριχνε ανάποδα και έριχνε το μήλο και όποια το έπιανε θα παντρεύονταν, ας πούμε-

-Όπως έχουμε την ανθοδέσμη-

-Όπως έχουμε εμείς την ανθοδέσμη, αυτοί είχανε το μήλο. Αυτά. 

Να σου κάνω μια τελευταία ερώτηση. Τώρα οι Θρακιώτες κρατάνε τα έθιμα αυτά —ή κάποια από αυτά— ή έχουν εκλείψει όλα; Ας πούμε, στο χωριό σου έχεις δει να κρατάνε κάποια από αυτά τα έθιμα; Η θεωρείς ότι οι νέες γενιές δεν τα κρατάνε πλέον; 

Όχι. Δεν... Νομίζω πώς όχι. Αν έχεις... Νομίζω ότι αν δεν έχεις κάποιον άνθρωπο ο όποιος ασχολείται με τα πολιτιστικά, δεν κάνει τίποτα. Ε, κάνουν τα συνηθισμένα, αυτό με το παπούτσι —κι αυτό το είχανε στη Θράκη, και με το παπούτσι που το ασήμωναν, όχι όμως όλοι. Την κουλούρα κάποιοι την κάνουν, κάποιοι δεν την κάνουν. Τώρα, ας πούμε, το κλίκι που είπαμε, δεν θα μπουν σε διαδικασία τώρα να καθίσουν να στολίσουν. Μόνο αυτές που ήξεραν από τις μάνες τους και αυτά, αν είναι κάποια λίγο έτσι χουβαρντού, που λένε, θα καθίσει, θα το κάνει, θα το κεντήσει γιατί έχει... επάνω είναι πολύ όμορφο, ρε παιδί μου, έχει πολύ ωραία σχέδια ή κάποια που γνωρίζει. Ας πούμε εμένα η μαμά μου βάλαμε μια κυρία που ήξερε. Επειδή η μαμά μου είναι Σαρακατσάνα, είχανε άλλα έθιμα. Τα έκαναν λίγο διαφορετικά. Εγώ, επειδή ήθελα από το χωριό μου, βάλαμε μια κυρία. Κάθισε την στόλισε την κουλούρα. Εγώ θα σου πω για μένα επειδή είμαι, εντάξει μ’ αρέσει η παράδοση, εγώ όσο μπόρεσα τα έκανα.

Ναι, κατάλαβα.

Τώρα, ένας άλλος ο οποίος δεν ασχολείται, νομίζω ότι δεν θα κάνει, ιδίως οι Θρακιώτες —τώρα εγώ μιλάω για τους Θρακιώτες. Οι Πόντιοι μάλλον περισσότερο τα κρατάνε. Οι Θρακιώτες μπα, όχι. Ένα χωριό, ας πούμε, που κρατάει πολύ την παράδοση είναι το Πεδινό. Και στους γάμους άμα πας κάνουν όλα τα έθιμα που κάναν στο χωριό τους, τα κάνουν και αυτοί. Είναι αυτό, νομίζω, είναι ανάλογα το πόσο και ασχολείσαι με τα πολιτιστικά. Αν δεν ασχολείσαι… Ή άμα θέλουν και οι γονείς ας πούμε: «Θα το κάνω το παιδί μου την κουλούρα. Θα τον κάνω... Θα τον τραγουδήσω, θα τον κάνω...» Διάφορα, αυτά που έκαναν. Νομίζω δεν, αλλιώς δεν, δυστυχώς.

Εντάξει, Αθήνα, ευχαριστούμε πάρα πολύ.

Κι εγώ ευχαριστώ. 

Γεια σου.

Γεια σου.