[00:00:00]Καλησπέρα, θα μου πείτε το όνομά σας;

Μαρία Παπαδάκη.

Είναι Τετάρτη, 1η Δεκεμβρίου 2021. Είμαι με την κυρία Μαρία Παπαδάκη, βρισκόμαστε στην Αθήνα, ονομάζομαι Αρέστεια Παπαδημητρίου, είμαι Ερευνήτρια στο Istorima και ξεκινάμε. Μπορείτε να μου πείτε κάποια πράγματα για τη ζωή σας;

Λοιπόν, θα σας πω κάτι από τα παιδικά μου χρόνια στο Ηράκλειο.

Αν μπορείτε πείτε πρώτα κάποια γενικά στοιχεία για τη ζωή σας, πού μεγαλώσατε;

Μεγάλωσα στο Ηράκλειο, γεννήθηκα στο Ηράκλειο, μεγάλωσα στο Ηράκλειο, σπούδασα στην Αθήνα στο Πολυτεχνείο και επέστρεψα στο Ηράκλειο και έκανα οικογένεια, τη ζωή μου. Έχτισα τέλος πάντων τη ζωή μου κάτω, πάλι στο Ηράκλειο.

Ποιες είναι οι παιδικές μας αναμνήσεις από το Ηράκλειο;

Λοιπόν, έζησα το Ηράκλειο τη δεκαετία του '60 και του '70, όπως ήταν παλιά το Ηράκλειο. Μια μικρή πόλη αλλά με πολλές προοπτικές. Η οικογένειά μου ήτανε μεσαίας οικονομικής κατηγορίας. Δεν είχαμε δικό μας σπίτι, οπότε νοικιάζαμε διάφορα, νοικιάζαμε σπίτι στο Ηράκλειο. Κάποια στιγμή, ήμουνα 5 χρόνων, μετακομίσαμε σε μία γειτονιά στο κέντρο του Ηρακλείου, στο Καμαράκι, σε μία πολυκατοικία που λεγόταν η πολυκατοικία του Αμερικάνου, στην οδό Παπαδοπούλου 20, η οποία υπάρχει και τώρα –τότε ήταν καινούργια, τώρα είναι ερειπωμένη– που ζούσανε σε αυτή την πολυκατοικία διάφορες κατηγορίες ανθρώπων, ανάλογα με τον όροφο. Στο ισόγειο μέναμε εμείς, μία οικογένεια από την Αίγυπτο που τους είχανε διώξει ο Nasser, έμεναν ο Νίκος ο Ξυλούρης, μόλις είχε παντρευτεί με τη γυναίκα του, την κυρία Ουρανία, και είχαν κάνει το Γιώργο, με τον οποίο είμαστε εμείς, ήταν ένα χρόνο μικρότερος από μένα, το πρώτο τους παιδί. Πάνω, στον πρώτο όροφο έμενε η οικογένεια Σμαραγδή, δηλαδή ο σκηνοθέτης Γιάννης Σμαραγδής και τα δύο του αδέρφια, ο Νίκος και ο Αντρέας, με τη μητέρα τους, την κυρία Θανούλα, και τον πατέρα τους. Και στο δεύτερο όροφο έμενε η πιο πλούσια της πολυκατοικίας, η κυρία Ειρηνούλα, η οποία είχε, δεν είχε παιδιά και τα έβαζε με όλους τους άλλους από κάτω, διότι είχανε παιδιά και την ενοχλούσανε. Η πολυκατοικία είχε μία εσωτερική αυλή, με παρτέρια γύρω γύρω και παίζαμε εμείς τα παιδιά σε αυτά τα παρτέρια. Εγώ ήμουνα πολύ μικρή τότε, αλλά τα θυμάμαι πάρα πολύ καλά, όπως θυμάμαι και τις, όλες τις γυναίκες της αυλής οι οποίες ζούσανε πάρα πολύ καλά, ήταν πολύ αγαπημένες, εκτός από την κυρία Ειρηνούλα η οποία ήτανε αριστοκράτισσα. Ήταν, ζούσαν πάρα πολύ φτωχά. Θυμάμαι μία φορά την κυρία Ουρανία η οποία είχε έρθει και κρατούσε μία χούφτα λεφτά, λέει: «Κοίτα πόσα πήρε ο Νίκος σήμερα!». Έδειχνε, ήταν πολύ ευχαριστημένη διότι είχε πάει σε κάποιο γάμο ο κύριος Νίκος ο Ξυλούρης και είχανε λεφτά, το θυμάμαι πολύ καλά τότε. Δίπλα μας έμενε, στο άλλο ισόγειο, η κυρία από την Αίγυπτο, οι οποίοι είχαν έρθει, είχαν χάσει όλη τους την περιουσία. Είχε δύο κόρες, μικρά παιδιά και αυτές, και κρατούσε... Θυμάμαι η μία τους κόρη ήταν στην ίδια ηλικία περίπου με μένα και είχε φέρει πάρα πολύ ωραία παιχνίδια. Τους είχε αφήσει τότε ο Nasser να μην πάρουν λεφτά, έπρεπε οτιδήποτε περιουσιακό πάρουνε να ήταν σε είδος. Είχε πάρα πολύ ωραία παιχνίδια τότε, η Αλέκα, και τα συνοριζόμουνα, τα ζήλευα αυτά τα παιχνίδια. Ήταν πραγματικά, δηλαδή πρώτη φορά μου είχα δει κούκλες, πράγματα, τα οποία τα είχαν φέρει όλα από την Αίγυπτο γιατί ήτανε, είχαν πολύ μεγάλη οικονομική επιφάνεια, αλλά τώρα ήταν πάρα πολύ φτωχοί. Όπως επίσης η μητέρα τους ήταν πάρα πολύ μορφωμένη. Ήξερε τρείς ξένες γλώσσες, μιλούσε άπταιστα. Αυτή μου έμαθε να γράφω, να διαβάζω, γιατί η μητέρα μου ήτανε, είχε τελειώσει το δημοτικό. Αλλά πέθανε πολύ νωρίς από ανακοπή, στα 45 της. Θυμάμαι που έλεγε ότι «Και τι αξίζει που έχω, που ξέρω τόσες γλώσσες; Λέω αγγλικά και πλένονται τα πιάτα, λέω ιταλικά και πλένονται τα ρούχα ή λέω γαλλικά και μαγειρεύω; Τίποτα!». Είχε μάθει να έχει υπηρέτριες και είχε έρθει... Eίχε μία κατάθλιψη αυτή η γυναίκα γιατί είχε έρθει ξαφνικά από τα πολλά πλούτη στην απόλυτη φτώχεια. Κάποια στιγμή ο άντρας της έκανε ένα περίπτερο, [00:05:00]του δώσαν ένα περίπτερο σε κεντρικό δρόμο του Ηρακλείου, αλλά πέθανε και αυτός πάλι από ανακοπή πριν από αυτήν ένα χρόνο. Μετά από ένα χρόνο πέθανε και πέθανε και αυτή. Πέθανε ο άντρας της δηλαδή και μετά πέθανε και αυτή. Οι δυο τους κόρες μορφωθήκανε, συνέχισαν τέλος πάντων τη ζωή τους, κάναν παιδιά, είναι σημαίνοντες άνθρωποι στην κοινωνία του Ηρακλείου. Θυμάμαι μία φορά που στην ταράτσα ενός ισογείου, τα τρία αγόρια της κυρίας Θανούλας φτιάχνανε μία βάρκα. Φτιάξανε μία βάρκα και την πισσώνανε, της βάζαν πίσσα απ' έξω. Αυτό το θυμάμαι παιδιά, ήταν ένα, μου είχε κάνει φοβερή εντύπωση. Όπως επίσης και η αδερφή μου, ήταν δύο χρόνια μικρότερη από μένα, της άρεσε νομίζω ο Νίκος, γιατί είχε γαλανά μάτια. Ο οποίος ήταν τότε 15-16 χρονών και ζωγράφιζε και πάρα πολύ ωραία. Μετά, ο κύριος Ξυλούρης, ο Νίκος Ξυλούρης έγινε διάσημος, έφυγε από αυτή τη γειτονιά, πήγε παρακάτω, σε ένα άλλο σπίτι. Τότε γέννησε και την κόρη του η κυρία Ουρανία. Επίσης, εκείνο που θυμάμαι ήτανε η κηδεία, όταν πέθανε ο πατέρας του Γιάννη του Σμαραγδή. Όλοι είχαν κλειστεί, είχαν κλείσει τις πόρτες τους διότι φοβήθηκαν ότι θα ερχότανε οι Ποδιάδες και θα είχανε προβλήματα. Επειδή η μητέρα του Γιάννη του Σμαραγδή, η κυρία Θανούλα, ήτανε η αδερφή του Ποδιά, ο οποίος ήταν αντάρτης και ο όποιος στον Εμφύλιο τον σκότωσαν επειδή ήταν κομμουνιστής. Και φοβήθηκε τότε όλος ο κόσμος, είχε κλείσει τις πόρτες του γιατί θα ερχόταν ξέρω 'γω οι κομμουνιστές και άμα πήγαιναν στην κηδεία του Σμαραγδή, θα τους χαρακτήριζαν σαν κομμουνιστές και θα ήτανε και η ασφάλεια, ήτανε... Αυτή τη δεκαετία, του '60, ήτανε μία έτσι, λίγα χρόνια πριν την 21η Απριλίου ήτανε, λίγα χρόνια πριν το '67, ήταν γύρω στο '65-'66. Μετά φύγαμε και εμείς από εκεί, πήγαμε κάπου αλλού. Έφυγαν και όλοι οι άλλοι. Ο Ξυλούρης μετά έγινε διάσημος, ανέβηκε Αθήνα, ο Σμαραγδής το ίδιο, ανέβηκαν στην Αθήνα μαζί με τη μητέρα του την κυρία Θανούλα. Ο άντρας της αριστοκράτισσας, της κυρίας Ειρήνης έπαθε εγκεφαλικό και τους θυμάμαι στο δρόμο, να τον πηγαίνει με τα χεράκια της. Και αυτή η πολυκατοικία τώρα έχει... Πέρασα πριν λίγα χρόνια, έτσι πέρασα, έχει ερημώσει. Είναι ένα ερείπιο, κανείς δεν μένει εκεί. Έξω από την πολυκατοικία, έμενε η Μαρίκα η μοδίστρα. Εκεί ραβόταν όλη η γειτονιά. Παραδίπλα ήταν ένα ψιλικατζίδικο και πηγαίναμε όλα τα παιδιά και αγοράζαμε σποράκια και τρώγαμε. Είναι ένα τμήμα, αυτή η γειτονιά παραμένει ακριβώς όπως είναι. Τα σπίτια δεν έχουν αλλάξει και ούτε πρόκειται να αλλάξουν, διότι είναι το εντός τειχών τμήμα του Ηρακλείου, που θεωρείται διατηρητέο αυτή τη στιγμή. Δηλαδή είναι η περιοχή Αγία Τριάδα, περιλαμβάνει και αυτή την περιοχή. Δηλαδή παραμένουν τα στενά, δεν μπορούν να περάσουν τα αυτοκίνητα, όλα αυτά. Όλοι αυτοί μετά φύγανε και φύγαμε και εμείς, πήγαμε αλλού, αλλά θυμάμαι όμως αυτή... Ήταν ωραία χρόνια γιατί παίζαμε τα παιδιά, κανένας δεν ήτανε, ήμαστε όλοι ίσοι. Δεν είχε προλάβει κανένας να αποκτήσει χρήματα, ήτανε πολύ λίγα χρόνια που η Ελλάδα είχε αρχίσει να αναπτύσσεται. Ο κόσμος ήταν ο ίδιος τότε. Θυμάμαι που βγαίνανε όλες οι γυναίκες στην αυλή, εμείς παίζαμε, τα παιδιά, και θυμάμαι μία φορά που παίζανε σκοινάκι και παίζανε σκοινάκι και οι μαμάδες, πηδούσαν το σκοινάκι. Θυμάμαι τη μαμά μου να πηδάει το σκοινάκι μαζί με την κυρία Ουρανία, με τις άλλες κυρίες και παίζανε μαζί με τα παιδιά κανονικά. Αυτό το θυμάμαι πάρα πολύ. Αυτά για αυτή την εποχή, για τη μία... Πήγαινα δημοτικό τότε, πήγαινα δημοτικό ναι. Δηλαδή πριν πενήντα χρόνια, αυτή η ιστορία είναι πριν πενήντα χρόνια και ήταν μία, συνοψίζει μια πενταετία που ζήσαμε σε αυτή τη γειτονιά.

Εσείς θυμάστε την 21η Απριλίου;

Αμέ: Ήμουν πολύ χαρούμενη γιατί δεν είχαμε σχολείο. Όπως επίσης θυμάμαι που είχα πυρετό και δεν μπορούσε η μαμά μου ούτε ο γιατρός να έρθει να με δει. Θυμάμαι, αργότερα κατάλαβα τι ήτανε, αλλά θυμάμαι, γιατί πήγαινα δευτέρα-τρίτη δημοτικού και όταν έγινε το πραξικόπημα[00:10:00] δεν κάναμε σχολείο για δυο-τρεις μέρες και λέω: «Α, τι ωραία, τι ωραία, δεν πάμε σχολείο». Ναι, έτσι το είχα καταλάβει τότε.

Δεν υπήρχε κάποια αναστάτωση στο σπίτι σας ή εκεί που μένατε; 

Όχι, όχι, όχι δεν υπήρχε κάτι ή δεν μας άφηναν εμάς να καταλάβουμε κάτι να μην... Αυτό. Α, θυμάμαι, γενικά θυμάμαι το ναι και το όχι τότε που ψηφίζανε. Νομίζω ήταν τότε γύρω στο '69, ίσως '70, που ήτανε τα πρώτα τα δημοψηφίσματα που έκανε η Χούντα με το «ναι» και το «όχι». Έχω ένα «ναι» και ένα «όχι» στο σπίτι, τα είχε κρατήσει η μητέρα μου για ενθύμια. Μετά κατάλαβα.

Πότε καταλάβατε;

Πότε κατάλαβα; Κατάλαβα ότι κάτι κακό γίνεται στην Ελλάδα τυχαία. Τυχαία, από το ραδιόφωνο. Εγώ είχα μία συνήθεια, είχα δίπλα στο κομοδίνο μου το ραδιόφωνο, ένα παλιό Telefunken και μου άρεσε να ακούω μικρή τη Θεία Λένα και όλα αυτά τα πρωινά. Τα έβλεπα, τα άκουγα όλα και το βράδυ είχε θέατρο από το ραδιόφωνο, το οποίο το παρακολουθούσα. Τότε, τους σταθμούς τους βρίσκαμε με κουμπί, γυρίζαμε ας πούμε και έπρεπε να συντονίσουμε το ραδιόφωνο. Κάποια στιγμή, είχα πιάσει Deutsche Welle χωρίς να το θέλω. Άκουσα ελληνικά και αυτό. Εκεί είχα καταλάβει ότι λέγανε κακά πράγματα για την Ελλάδα, για όλους αυτούς, για τη Χούντα. Εκεί άρχισα να καταλαβαίνω τι γίνεται. Και μετά μου έγινε συνήθεια και έβαζα το βράδυ, το συντόνιζαν στην Deutsche Welle και θυμάμαι που είχα πάλι –στις 17 Νοέμβρη του '73 πήγαινα τρίτη γυμνασίου και είχα μάθει για το τι έχει γίνει στο Πολυτεχνείο. Δε θυμάμαι να, δεν το θεωρώ ότι είχα συνειδητοποιήσει ακριβώς τι γινόταν, απλώς άκουγα και κάποιους άλλους σταθμούς που μιλούσαν ελληνικά, γενικά, αυτό. Και το '73 άκουσα ότι είχανε σκοτώσει φοιτητές στο Πολυτεχνείο. Δεν ξέρω αν πάλι είχα συνειδητοποιήσει τι γινότανε. Δεν πρέπει να το είχα συνειδητοποιήσει καλά. Η συνειδητοποίηση ήρθε μετά το '74, δηλαδή με τη Μεταπολίτευση. Τότε δημιουργήθηκαν στο γυμνάσιο τα πρώτα, οι πρώτες συζητήσεις γινότανε, και από τους καθηγητές μας πλέον ανοιχτά, το '74. Ήταν η πρώτη φορά που ήρθα σε επαφή με την ΚΝΕ, όπου και οργανώθηκα βέβαια, όταν πήγαινα πλέον έκτη γυμνασίου. Τότε υπήρχε εξατάξιο γυμνάσιο, δεν υπήρχε γυμνάσιο-λύκειο. Αυτό. Γενικά δεν, έβλεπα ότι κάτι κακό γινόταν ή υπήρχε κάτι κακό, κάτι. Βέβαια, εμείς σαν παιδιά τότε, τα πιο πολλά παιδιά είχαμε τις γυμναστικές μας επιδείξεις, γινόταν στα στάδια αυτά, οι ασκήσεις, γυμναστικές επιδείξεις, όλα τα σχολεία με κοινό πρόγραμμα. Την 21η Απριλίου την γιορτάζαμε όπως την 28η Οκτωβρίου, όλα αυτά ήταν, έτσι γινότανε τότε στο Ηράκλειο. Έτσι ήτανε. Γινότανε εκθέσεις λουλουδιών, άρτος και θεάματα. Μετά το συνειδητοποίησα ότι όλα αυτά ήταν άρτος και θεάματα. Τότε ήταν για εμάς, σαν παιδιά, δεν ξέρω τι σκεφτόταν οι μεγάλοι και πώς το βλέπανε, αλλά εμείς τα παιδιά που βλέπαμε έτσι. Θυμάμαι που λέγανε για παιδιά γνωστών μας οι γονείς μου, ότι τα φυλάκισαν, όλοι οι γνωστοί. Μεταξύ αυτών... Θυμάμαι τότε ήμουνα συμμαθήτρια με την Τερέζα, την αδερφή της Νάντιας της Βαλαβάνη. Και θυμάμαι που λέγανε οι γονείς μου ότι είναι στη φυλακή η αδερφή της Τερέζας, αλλά δε λέγανε ότι έκανε κάτι κακό. Λέγανε ότι τη βάλανε φυλακή και εγώ προσπαθούσα, αλλά δεν ήθελα να ρωτήσω και τη συμμαθήτριά μου τότε. Ήταν και μία γειτόνισσα που όλοι όταν περνούσανε, αυτή περνούσε με σκυφτό το κεφάλι και τότε λέγανε, άκουγα πολλές φορές τη μαμά μου με κάποιες φίλες της, λέει: «Την κακομοίρα, τον γιο της τον έχουνε φυλακή, τον έχουν εξορία». Αλλά πάλι δεν καταλάβαινα. Αλλά κανείς δεν έλεγε ότι ήταν κλέφτης, ληστής ή κάτι άλλο, λέγανε τον είχαν εξορία. Δεν μπορούσα να συνειδητοποιήσω γιατί αλλά δεν ρωτούσα κιόλας, φοβόμουνα. Φοβόμουνα; Ντρεπόμουνα; Τι από όλα δεν μπορώ να καταλάβω. Αλλά τη θυμάμαι την κυρία αυτή που ήτανε στο σπίτι πιο κάτω, που έμενε και περνούσε με σκ[00:15:00]υφτό το κεφάλι, λες και είχε κάνει κάτι κακό ο γιος της. Αυτός μετέπειτα ήταν από αυτούς της Βικελαίας Βιβλιοθήκης, αυτούς συνέβαλαν στη Βικελαία στο Ηράκλειο να αποκτήσει όνομα. Δε θυμάμαι το επίθετό του, γνωστός πάντως μετά. Τι άλλο; 

Όταν ανεβήκατε εσείς Αθήνα;

Ναι, πέρασα και ήταν η δεύτερη φορά που ανέβαινα Αθήνα. Την πρώτη φορά είχα ανέβει... Η δεύτερη ή τρίτη φορά. Είχα ανέβει σε κάτι γάμους και κάτι βαφτίσια συγγενών στην Αθήνα και πέρασα και ξαφνικά έπρεπε εγώ να μείνω φοιτήτρια, μόνη σε μία μεγάλη πόλη. Εντάξει, από το Ηράκλειο δεν είχε περάσει κανένας στη σχολή μου, δεν είχα κανένα δηλαδή συμφοιτητή ή συμφοιτήτρια στο έτος μου από το Ηράκλειο. Οπότε, αναγκαστικά έκανα παρέα, απόκτησα φίλους από την Αθήνα. Γενικά η σχολή μου ήταν, είχε πάρα πολλούς Αθηναίους και αρκετά παιδιά από Αμερικάνικο Κολλέγιο, από Βαρβάκειο, από τέτοια μεγάλα σχολεία και γυμνάσια της Αθήνας και με μεγάλη οικονομική επιφάνεια. Με αντιμετώπισαν κανονικά, δηλαδή δεν ήμουνα το παιδί από την επαρχία. Τον πρώτο χρόνο, τον δεύτερο είμαστε... Μάλλον από το πρώτο εξάμηνο είχα αποκτήσει παρέες. Ήμουνα ενταγμένη στην Πανσπουδαστική, αλλά τότε έπρεπε όλοι οι, είμαστε... Η πολιτικοποίηση των φοιτητών ήταν κάτι πολύ σημαντικό. Ήταν αμέσως μετά, ήταν δύο χρόνια μετά τη Μεταπολίτευση και όλα τα πράγματα ήταν πολύ έντονα, είχαμε ακόμα την αποχουντοποίηση στο Πολυτεχνείο. Δεν κάναμε μάθημα, δεν μπαίναμε στις τάξεις που οι καθηγητές είχαν συνεργαστεί με τη Χούντα. Πολλούς τους είχαμε αναγκάσει τότε και είχαν κάνει αναθέσεις διδασκαλίας. Υπήρχαν ακόμα σε σχολές παιδιά που ήτανε, όταν είχα μπει εγώ, που ήταν φοιτητές το '73, τους οποίους τους βλέπαμε και λίγο πολύ σαν ήρωες. Ήτανε μία εποχή που το να είσαι δεξιός ήτανε μίασμα. Στη σχολή μου υπήρχανε δύο μόνο εκπρόσωποι της ΔΑΠ, της νεολαίας της Νέας Δημοκρατίας, φοιτητικής νεολαίας Νέας Δημοκρατίας. Υπήρχε πάρα πολύ, υπήρχε ΠΑΣΟΚ, υπήρχε ΚΚΕ, ΚΚΕ Εσωτερικού. Οι περισσότεροι ήταν ΚΚΕ Εσωτερικού. Είχαμε, στις γενικές συνελεύσεις υπήρχε μαζικότητα. Πέρα από τα φοιτητικά προβλήματα, είχαμε έντονες αντιπαραθέσεις. Δηλαδή μας ενδιέφερε τι γινότανε σε όλο τον κόσμο, κάναμε ψηφίσματα για... Θυμάμαι τότε, μεγάλη αντιπαράθεση όταν, πήραμε ολόκληρη απόφαση, βγήκε ψήφισμα από τη σχολή, όταν είχαν ρίξει το αεροπλάνο της TWA. Λέγανε, οι Ρώσοι ας πούμε, είχαν ρίξει το αεροπλάνο της TWA, βγήκε ψήφισμα τότε από τη σχολή. Αλλά επίσης είχαμε και ένα φοιτητικό κίνημα που ήξερε να προφυλάσσει το πανεπιστημιακό του άσυλο. Τότε υπήρχε ακόμα η ΕΦΕΕ, υπήρχε τότε ακόμα η ΕΦΕΕ ήτανε και Πρόεδρός της ο... Μετέπειτα βουλευτές του ΠΑΣΟΚ, ήταν Πρόεδρος ο... Δεν τον θυμάμαι τώρα. Στις πορείες του Πολυτεχνείου, μπροστά ήταν οι μητέρες των θυμάτων. Τώρα λένε ότι δεν υπάρχουν θύματα, τότε έπαιρναν μέρος και οι μητέρες των θυμάτων στην πορεία του Πολυτεχνείου. Και είχαμε και τους αναρχικούς, οι οποίοι στο μεγαλύτερό τους ποσοστό ήτανε, είχανε ιδεολογικές αντιπαραθέσεις μαζί μας, τίποτα παραπάνω. Υπήρχαν όμως και ακόμα γινόταν προβοκάτσιες και προσπαθούσαν πάρα πολλές φορές να μπει η αστυνομία μέσα στο Πολυτεχνείο, αλλά είχαμε ένα πολύ γερό φοιτητικό κίνημα. Και τότε έπαιρνε πραγματικά το συντονιστικό, το περίφημο ΣΟΣΕΜΠ, Συντονιστικό Όργανο Σπουδαστικών Συλλόγων Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, έπαιρνε απόφαση και έκλεινε μόνο του τις πόρτες, ώστε μην μπει η αστυνομία μέσα. Τώρα όλα αλλάξανε.

Πώς σας έκαναν να νιώθετε όλα αυτά τα πράγματα, να ζείτε–

Θυμάμαι και τότε που αυτοκτόνησε ο Νικολάκης, ο Άσιμος. Θυμάμαι το σπίτι του, ήταν υπόγειο και απ' την πόρτα και είχε βαμμένους μαύρους τους τοίχους. Πηγαίναμε το βλέπουμε. Πότε πότε έφερνε και το παιδί του. Θυμάμαι τον Καραμπελιά, ερχόταν στις συνελεύσεις. Πάρα πολλοί. Είχαμε τότε, είχαμε πολιτική αντιπαράθεση. [00:20:00]Τώρα ακούω από τους φοιτητές που θέλουν τα θέματα. Όταν όμως δίναμε εξετάσεις στη σχολή, είχαμε εξεταστική και δίναμε εξετάσεις και κάναμε αυτά, δεν έμπαινε μέσα το κομματικό μέρος. Δηλαδή, γιατί τώρα το ακούω και απ' τα παιδιά μου ήταν φοιτητές σε κάποιες σχολές, αν δεν είσαι μέλος της ΔΑΠ δεν έχεις θέματα, αν δεν είσαι μέλος της τάδε δεν έχεις θέματα, δεν έχεις... Όχι, αυτό δεν υπήρχε τότε, δεν υπήρχε. Ήτανε πιο, τα πράγματα ήτανε... Το σύνθημα του ΚΚΕ που το κορόιδευαν όλοι «Πρώτοι στα μαθήματα, πρώτοι στον αγώνα», πού ήταν, αυτό το σύνθημα το λέγαν, το «Πρώτοι στα μαθήματα, πρώτοι στον αγώνα» η πραγματική του διάσταση ήτανε, όταν λέμε πρώτοι στα μαθήματα εννοούμε πρώτοι στην κριτική αντιμετώπιση των μαθημάτων. Επίσης τότε κάπνιζαν όλοι, ήταν ελεύθερο το τσιγάρο. Μπορούσες να κάτσεις μέσα στο στην αίθουσα να καπνίζεις, εκτός από τα μαθηματικά. Ο καθηγητής μας δεν επέτρεπε, ο κύριος Δασκαλόπουλος, να καπνίσουμε, για τον ίδιο λόγο που δεν καπνίζουμε στο λεωφορείο. Ήταν ο μόνος καθηγητής που δεν επέτρεπε να καπνίζουνε μέσα στην αίθουσα. Θα σου πω και κάτι αστείο. Μου έκανε μάθημα ο Χαράλαμπος ο Μπούρας. Περνούσες πολύ δύσκολα τα μαθήματά του. Ψάχναμε να βρούμε τρόπους να αντιγράψουμε, πολύ δύσκολο να αντιγράψεις. Μία φορά είχαμε γράψει όλοι άριστα γιατί έτυχε να χαλάσει το φωτοτυπικό του μηχάνημα. Οπότε έδωσε τις φωτοτυπίες των θεμάτων έξω, έτυχε κάποιος να υποκλέψει τα θέματα και τα μοίρασε σε όλο το έτος, δεν τα κράτησε για τον εαυτό του. Τότε είχαμε γράψει όλοι άριστα. Αυτό έγινε παιδιά, πραγματικά. Είχαμε πάει, έδωσε τα θέματα, είχε χαλάσει το φωτοτυπικό, έδωσε τα θέματα απ' έξω, στο φωτοτυπάδικο απέναντι από το Πολυτεχνείο. Από τύχη και αυτό, όχι ότι το 'χαμε... Έτυχε κάποιο φοιτητής να βγάζει φωτοτυπίες και το έκανε αυτό και το μοίρασε σε όλους, δεν το κράτησε μόνο για τον εαυτό του. Υπήρχε και τέτοια αλληλεγγύη. Θα σας πω και την ιστορία με τα ταμπελάκια. Λοιπόν κάποτε αποφάσισε η πρυτανεία –έτσι, είναι ωραία ιστορία αυτή– ότι οι εξετάσεις έπρεπε, για να αποφύγουν την αντιγραφή, είχανε από πριν γράψει τα ονόματα των φοιτητών με ταμπελάκια πάνω και τα είχαν κολλήσει πάνω στα θρανία. Λίγα χρόνια μετά τη Μεταπολίτευση αυτό, το θεωρήσαμε ότι ήταν αντιδημοκρατικό. Οπότε έρχεται ο Πρύτανης –πρέπει να ήτανε Παναγιωτουνάκος– με τους καθηγητές, τους βοηθούς όλα αυτά λέει «Κύριοι θα κάτσετε, θα γράψετε εκεί που σας έχουμε ορίσει εμείς». Αρχίζουμε, άρχισε αυτή αντιπαράθεση ότι αυτό είναι αντιδημοκρατικό, δεν είναι δυνατόν, δεν έχουμε χούντα, έχουμε, είμαστε πλέον δημοκρατική χώρα. «Ναι-λέει, γυρίζει ο Πρύτανης λέει στους καθηγητές- έχουνε δίκιο τα παιδιά». Λένε οι καθηγητές: «Μα κύριε Πρύτανη, δεν είναι δυνατόν να κάθονται όπου θέλουν, να αντιγράφει ο ένας από τον άλλον, να κάνουν παρέα». «Α, παιδιά, έχουν δίκιο οι καθηγητές». Αυτό κράτησε πάνω από μία ώρα. Μετά βρέθηκε η χρυσή τομή. Ο καθένας πήρε το ταμπελάκι με το όνομά του, πήγε και το κόλλησε εκεί που ήθελε να κάτσει. Και ταμπελάκια υπήρχανε και εμείς κάτσαμε εκεί που θέλουμε. Έτσι δεν πήγαν τα ταμπελάκια χαμένα. Αυτό έγινε στη Σχολή των Πολιτικών Μηχανικών, στο κτίριο Γκίνη, που τώρα ερημώνει. Λένε ότι θα το φτιάξουνε. Τι άλλο; Δεν έχω. 

Πώς ήταν κοινωνικά η περίοδος που ήσασταν στην Αθήνα; Πώς το ζούσατε εσείς; 

Πώς το ζούσαμε; 

Και πολιτικά.

Πολιτικά ήταν πολύ έντονα τα πράγματα. Δηλαδή οι φοιτητές παίρνανε θέση σε όλα τα πράγματα. Πολιτική, είπα προηγουμένως ότι ακόμα και γιατί τότε που έριξε η Σοβιετική Ένωση το αεροπλάνο της TWA ας πούμε, δηλαδή μέχρι και τέτοια ψηφίσματα παίρναμε. Κάναμε συνελεύσεις για τέτοια πράγματα, για όλα. Δηλαδή οι φοιτητές ασχολιόταν με το κοινωνικό γίγνεσθαι. Τώρα δε γίνεται αυτό το πράγμα. Δηλαδή μας ενδιέφερε τι γίνεται πέρα από την κοινότητα τη φοιτητική, πέρα από τους τοίχους του Πολυτεχνείου. Παίρναμε θέση, παίρνανε θέση, ο κόσμος έπαιρνε θέση τότε. Άρχισε αυτό να φθίνει μετά το '83-'84. Μετά που βγήκε το ΠΑΣΟΚ, στις εκλογές του '81,[00:25:00] ο κόσμος άρχισε, νόμιζε ότι είχε λύσει τα προβλήματά του. Και εγώ πιστεύω ότι αυτό ήταν το μεγαλύτερο λάθος του ΠΑΣΟΚ τότε. Δεν κράτησε τον κόσμο σε εγρήγορση, επαναπαύτηκε ο κόσμος. Δηλαδή έβγαλε τον κόσμο από τους δρόμους, μέσα σε παρένθεση, δηλαδή από το να διεκδικεί. Αυτό που λένε, ακούγεται τώρα, το «ΠΑΣΟΚ, ωραία χρόνια», ναι μεν ήταν ωραία, αλλά ο κόσμος επαναπαύτηκε. Με αποτέλεσμα, πολλά πράγματα. Έπαψαν οι διεκδικήσεις, το σύνθημα «όχι στην ΕΟΚ των μονοπωλίων και ναι στην ΕΟΚ των εργαζομένων», αυτό δεν έγινε ποτέ πραγματικότητα και έχουμε φτάσει εδώ που φτάσαμε. Αυτό.

Θα θέλατε να προσθέσετε κάτι άλλο;

Όλα αυτά είναι, τα υπόλοιπα είναι σύγχρονα, τα ζούμε. Τα άλλα ήταν, έχουν περάσει. Πρέπει να μείνουνε όμως. 

Τι σας έμεινε από όλο αυτό; Από όλη αυτή τη διαδρομή;

Τι μου έμεινε; Μπορεί να μην είμαι τώρα οργανωμένη σε κάποιο κόμμα όπως ήμουν παλιά, αλλά δεν το μετανιώνω καθόλου, διότι απόκτησα πολιτική σκέψη. Που αυτή τη στιγμή, οι περισσότεροι νέοι δεν την έχουν την πολιτική σκέψη. Αυτή η πολιτική ζύμωση που γινότανε τότε στα πανεπιστήμια, πιστεύω ότι έκανε κάποιους ανθρώπους περισσότερο υπεύθυνους πολιτικά. Και αυτό που λένε ότι οι φοιτητές πρέπει να ασχολούνται με τα μαθήματά τους μόνο, είναι μεγάλο λάθος. Διότι δεν μπορούν, αργότερα δεν είναι και υπεύθυνοι πολίτες. Νομίζω ότι αυτό ήταν το καλύτερο που πήρα, πέρα από τη γνώση και από τις σπουδές και το ότι πήρα το δίπλωμα και ότι αυτό, ότι σπούδασα κάτι, ότι τέλος πάντων, αυτά. Νομίζω ότι εκείνα τα χρόνια, η πολιτική ζύμωση που γινόταν στα πανεπιστήμια, έβγαλε ένα μεγάλο ποσοστό υπεύθυνων ανθρώπων. Κάποιοι λοξοδρομήσαν, εντάξει, είναι μέσα στο στατιστικό λάθος ας πούμε, ας το πούμε έτσι. Αλλά νομίζω ότι αυτό πρέπει να περάσει. Δηλαδή αυτό λείπει τώρα, νομίζω ότι αυτό λείπει από τη νεολαία, από τη νεολαία που σπουδάζει, που μπαίνει στα πανεπιστήμια και όλα αυτά. Μη νομίζετε, και τότε πηγαίναμε στα μπαράκια. Η Decadence ήτανε... Είναι ακόμα και τώρα. Υπήρχε το μπαράκι ο Πυράκανθος στην Κυψέλη. Και τότε πηγαίναμε και σε μπαράκια και σε ταβέρνες και παντού. Αλλά δεν πηγαίναμε για να πιούμε να ξεφαντώσουμε, πηγαίναμε στα μπαράκια και κάναμε και κουβέντα πιο ουσιαστική. Θυμάμαι τότε που, τη ντισκοτέκ την Αυτοκίνηση. Όλοι είχαμε περάσει από κει, αριστεροί, δεξιοί, όλοι. Αλλά δεν ήτανε η μόνη μας διασκέδαση. Όλοι είχαμε πάει και σε ντισκοτέκ, εντάξει, γευτήκαμε και τότε γευόμασταν τον αμερικανικό τρόπο ζωής. Αλλά είχαμε κι άλλους στόχους κι άλλα πράγματα. Μετά ανοίξαμε τα γραφεία μας, παντρευτήκαμε, κάναμε παιδιά, αυτά. 

Ευχαριστώ πολύ.

Τώρα ετοιμαζόμαστε για σύνταξη.

Κατάλαβα.