[00:00:00]Ωραία. Εγώ είμαι ο Γιώργος Προδρόμου, ερευνητής στο Istorima, και έχουμε 31 Ιουλίου 2020. Το ονοματεπώνυμό σας;

Είναι Σωφρόνης Παπαδόπουλος. Ήμουνα εργάτης, τώρα είμαι βέβαια συνταξιούχος. Έχω, ήμουνα και πολιτικός κρατούμενος την περίοδο της Χούντας. Καταδικασμένος ισόβια και πέντε χρόνια, έκανα φυλακή στις Φυλακές Αβέρωφ, Κορυδαλλού και στην Κέρκυρα, τρία χρόνια στην Κέρκυρα, οι οποίες είναι πολύ σκληρές φυλακές αν έχετε ακούσει ή όσοι ξέρουν εδώ, όσοι θα μας ακούσουνε. Βγήκα απ’ τον Αύγουστο με την Αμνηστία που είχε δώσει ο Παπαδόπουλος, τότε στο σχέδιο φιλελευθεροποίησης εκεί, που ετοίμαζε μαζί με την κυβέρνηση Μαρκεζίνη. Μετά την Εξέγερση του Πολυτεχνείου έλαβα μέρος, ήμουνα μάλιστα και ο Πρόεδρος της Εργατικής Συνέλευσης του Πολυτεχνείου κι ένα μέλος από την Επιτροπή, απ’ την Εργατική Επιτροπή Κινητοποίησης που υπήρχε. Ξαναπιάνομαι πάλι από την Χούντα, εξορίζομαι στην Γυάρο για έναν χρόνο περίπου και μετά με την Μεταπολίτευση, δηλαδή 24 Ιουλίου του ’74 απελευθερώνονται όλοι οι πολιτικοί κρατούμενοι, εκτός ορισμένων περιπτώσεων που θα απελευθερωθούν αργότερα, επειδή ήταν καταδικασμένοι με τον Νόμο περί Κατασκοπείας, δηλαδή αυτά που κατασκεύαζε η Χούντα εκεί με τον 375. Εμείς ήμασταν με τον περιβόητο 509, δηλαδή αυτόν που είχε ψηφιστεί στην περίοδο του μετεμφυλιακού κράτους, δηλαδή το 1947. Έτσι είναι αυτός ο νόμος, που έθετε τις οργανώσεις του Εργατικού Κινήματος, του Κομμουνιστικού Κινήματος, εκτός νόμου. Είναι ο περίφημος, δηλαδή, νόμος 509. Τώρα, στην περίοδο της Δικτατορίας, έτσι, εν συντομία, όλες οι οργανώσεις οι εργατικές και οι πολιτικές είχαν τεθεί εκτός νόμου, ιδιαίτερα αυτές οι οποίες ήταν οι πιο μαχητικές, οι περιβόητες 115, όσοι γνωρίζετε, είχανε δημιουργηθεί γύρω στο 1962. Κι αυτές οι οποίες βασικά συμμετείχαν κι έκαναν τα Ιουλιανά, γιατί τα Ιουλιανά είναι μία απ’ τις μεγαλύτερες εργατικές κινητοποιήσεις που έχουμε στη χώρα μας, κι απ’ τις πιο μαζικές δηλαδή. Δεν είναι τόσο πολύ γνωστές ή δεν έχει γίνει στην Ιστορία τόσο πολύ θέμα γύρω απ’ αυτές, επειδή γίναν στην περίοδο της δημοκρατίας, αυτός είναι ο λόγος δηλαδή που τις αποσιωπούνε όλοι, σε αντίθεση με το Πολυτεχνείο, το οποίο έγινε σε μια περίοδο της Δικτατορίας κι όλοι σπεύδουν να το υιοθετήσουν, παρά το γεγονός ότι όλες οι επίσημες δυνάμεις ήταν λίγο ως πολύ εναντίον του Πολυτεχνείου, αυτά είναι γνωστά! Λέμε, λοιπόν, ότι στην περίοδο του Πολυτεχνείου, στην περίοδο της Δικτατορίας, όλες οι εργατικές οργανώσεις, ιδιαίτερα οι πιο μαχητικές, είχανε τεθεί εκτός νόμου, στις περισσότερες απ’ αυτές διόρισαν οι Χουντικοί διοικήσεις και ιδιαίτερα στα τριτοβάθμια όργανα, δηλαδή στην Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδος, στην Γ.Σ.Ε.Ε. δηλαδή, όπου έβαλαν δικές τους διοικήσεις, οι οποίες δεν έκαναν τίποτα άλλο παρά να στέλνουνε συγχαρητήρια τηλεγραφήματα στην Δικτατορία, όπως κάνουνε όλα αυτά τα πράγματα στις περιόδους της δικτατορίας, «για το εθνοσωτήριο έργο» και τα γνωστά αυτά εκείνα εκεί, που έσωσε τη χώρα από τον Κομμουνισμό και ούτω καθεξής. Βέβαια, οι εργατικοί αγώνες και οι φοιτητικοί εμφανίζονται, μάλλον εμφανίζεται να αυξάνονται γιατί οι εργατικοί αγώνες δεν σταμάτησαν ποτέ, έτσι; Από το ’69 περίπου έχουμε απεργίες ή προσπάθειες για απεργίες απ’ τους εργάτες Τύπου, απ’ τους δημοσιογράφους, απ’ τους εργαζόμενους στην Ολυμπιακή, τους τραπεζικούς υπαλλήλους που προσπάθησαν να τους πειράξουν εκεί το ασφαλιστικό σύστημα και τα λοιπά. Αλλά από κει που έχουμε μια, ένα ξέσπασμα των εργατικών αγώνων είναι κυρίως απ’ τη δεκαετία του ’70 και μετά. Εκεί έχουμε πάρα πολ[00:05:00]λές κινητοποιήσεις, ταυτόχρονα σχεδόν με το ίδιο το φοιτητικό κίνημα που έχουμε κι εκεί τις πρώτες προσπάθειες, αν θυμάστε, αν ξέρετε, στην, στην πρώτη φάση κυρίως για να, για να μπορέσουνε να έχουνε δικά τους όργανα, επειδή η Χούντα είχε διορίσει και στους φοιτητικούς συλλόγους δικούς τους, χαφιέδες δηλαδή και πράκτορες της ασφάλειας, να γίνουν εκλογές κτλ., προσφυγές στα δικαστήρια. Η πρώτη φάση του αγώνα ήταν αυτή, κυρίως νομικίστικου χαρακτήρα, ας πούμε κτλ., προτού αρχίσουν οι πιο σημαντικές κινητοποιήσεις το ’72 –προσπάθησε να κάνει κάτι ψευτοεκλογές εκεί η Δικτατορία– και κυρίως με τις καταλήψεις της Νομικής, δηλαδή τους δύο πρώτους μήνες της, του ’73, τον Φλεβάρη και τον Μάρτη, που έχουμε τις δύο καταλήψεις που είναι ιστορικές και είναι λίγο ως πολύ η πρόβα τζενεράλε για το τι θα γίνει μετά, δηλαδή στο Πολυτεχνείο. Στην ίδια περίοδο έχουμε και πολύ μεγάλους εργατικούς αγώνες. Οι πιο χαρακτηριστικές, οι πιο χαρακτηριστικοί αγώνες είναι των τρόλεϊ, Ε.Η.Σ. τότε λεγότανε, ανήκε στον Ανδρεάδη τότε, δεν ήτανε κρατικές, όπου κράτησε και τρεις μήνες μάλιστα, ένα είδος λευκής απεργίας. Δηλαδή για να πάει, ας πούμε, ένα δρομολόγιο από δω μέχρι τα Πατήσια κάνανε δυο ώρες, για να πάει στον Πειραιά, ήταν και τα λεωφορεία τα πράσινα, τώρα δεν υπάρχουν αυτά, έκανε πέντε ώρες, έκαναν τόσο πολύ ώστε, ήταν ίσως... Πάρα πολλές δηλαδή, όπως ήταν οι αγρότες εκεί στην Πάχη Μεγάρων που θέλαν να φτιάξουν τα διυλιστήρια, ο Ανδρεάδης πάλι, ένας από τις μεγαλοκαπιταλιστικές οικογένειες που υπήρχανε εκείνα τα χρόνια στην Ελλάδα, έτσι;  Και φτάνουμε στο, στο Πολυτεχνείο, δεν θα κουράσω τώρα με το Πολυτεχνείο. Εκεί έχουμε, το Πολυτεχνείο δεν είναι, αποκτάει αυτήν τη δύναμη γιατί ενισχύεται από εργατικές και λαϊκές μάζες, δεν ήταν οι φοιτητές, έτσι; Οι φοιτητές ήταν ένα πολύ μικρό κομμάτι, αυτό που έδωσε όλη αυτήν τη δύναμη στο Πολυτεχνείο και έφτασε και μέχρι την Εξέγερση ήταν αυτή η τεράστια εισροή των μαζών, των λαϊκών μαζών, έτσι, στις κινητοποιήσεις του Πολυτεχνείου, στην κατάληψη κατ’ αρχήν και μετά, ας πούμε, στην Εξέγερση, δηλαδή στη σύγκρουση με τους κατασταλτικούς μηχανισμούς της Χούντας. Τα οποία, βέβαια, ήταν μεγάλα βήματα, γιατί καταλαβαίνει κανένας για να σπάσει ο φόβος απέναντι στους κατασταλτικούς μηχανισμούς της Χούντας ήταν τρομακτικό πράγμα, σήμαιναν, η σύλληψη τότε σήμαιναν φρικτά βασανιστήρια, έτσι; Φρικτά βασανιστήρια και βεβαίως πολύχρονες φυλακίσεις, εξορίες και, και τα λοιπά, και τα λοιπά. Εκεί στο Πολυτεχνείο –για να κάνουμε μια σύνδεση και για το μετά– έχουμε τις πρώτες εργοστασιακές επιτροπές, δηλαδή έρχονται εκεί για να πάρουνε απ’ την Εργατική Συνέλευση κυρίως ή πήγαινε και η Εργατική Συνέλευση, οδηγίες τι να κάνουνε, γιατί ήτανε το σύνθημα της γενικής απεργίας το οποίο ακολούθησε ένα μεγάλο μέρος της εργατικής τάξης. Περίπου η μισή παραγωγή είχε σταματήσει, δηλαδή πέρα απ’ τις συγκοινωνίες, εννοώ τα εργοστάσια εκείνης της εποχής και τα ρέστα, έχουμε τις, τις εργοστασιακές επιτροπές, οι οποίες μετά την Μεταπολίτευση θα εμφανιστούνε πια και θα μετεξελιχθούνε πολλές απ’ αυτές σ’ αυτό που λέμε εργοστασιακός συνδικαλισμός. Αυτή είναι η μία πλευρά του κινήματος και εργοστάσια μπορώ ν’ αναφέρω πάρα πολλά, η ΗΒΗ, η Coca-Cola –είχαν έρθει και στο Πολυτεχνείο αυτοί, δεν ήταν μόνο ονόματα–, και οι οικοδόμοι, βέβαια, που είναι γνωστή συμμετοχή τους στην Εξέγερση του Πολυτεχνείου και στη φύλαξη του ίδιου του Πολυτεχνείου εκεί κτλ., όταν άρχισαν ουσιαστικά οι μάχες, οι συγκρούσεις δηλαδή με την Αστυνομία, πριν υποχωρήσει και πιάσει τα κτίρια εκεί απ’ τα οποία πυροβολούσε, δηλαδή απ’ τα απέναντι κτίρια. Το ένα το, νομίζω, ναι, νομίζω έχει ανοίξει τώρα, ήταν κι ένα μεγάλο ξενοδοχείο εκεί δηλαδή. Άλλωστε και το αρχηγείο της Χωροφυλακής ήταν εκεί στην Μάρνης, δηλαδή λίγο πιο κάτω. Λοιπόν, πράγματι αυτή όλη η ριζοσπαστικοποίηση, η οποία έγινε και πριν το Πολυτεχνεί[00:10:00]ο, αλλά και μετά το Πολυτεχνείο, και πριν το Πολυτεχνείο πάλι με αιτήματα κυρίως είχανε να κάνουνε με την εκλογή δικών τους οργάνων, αυτο-οργάνωσης οι εργαζόμενοι, ήταν ότι όπως είπα από την Χούντα και τα λοιπά, για να μπορέσουν να δημιουργήσουν μια βελτίωση του βιοτικού επιπέδου που ήτανε πάρα πολύ χαμηλό, δηλαδή η φτώχεια ήτανε γενικευμένη ακόμα εκείνα τα χρόνια. Όταν λέμε φτώχεια, δεν εννοούμε τα σημερινά επίπεδα, εννοούμε τις εικόνες που βλέπουμε από χώρες της Αφρικής, δηλαδή δεν... Δεν είχαμε παπούτσια, εγώ δεν είχα φορέσει παπούτσια, δηλαδή ώσπου έφτασα σε κάποια ηλικία κι εργαζόμουνα, ή στο σχολείο που πηγαίναμε δεν είχαμε βιβλία, έναν πίνακα εκεί, ξέρω γω, ούτε τσάντες είχαμε, μας έδινε η γιαγιά μας ή η μαμά μας από ένα πάνινο εκεί και τα λοιπά, δεν… Ή το γλυκό, δηλαδή μας, βάζαν στο ψωμί μας έβαζαν λίγη ζάχαρη εκεί πέρα, αυτό ήταν, αυτά ήταν δηλαδή. Τα λέω αυτά για να κατανοήσουμε δηλαδή ότι η ανάγκη για τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου ήτανε το μετεμφυλιακό κράτος, που ο ρόλος ήταν αυτό, να διατηρήσει την υπερεκμετάλλευση, την υπερκαταπίεση λόγω της ήττας του Εμφυλίου Πολέμου, η Χούντα αυτό προσπάθησε να συνεχίσει, έτσι; Γιατί φοβήθηκαν όλοι απ’ τα Ιουλιανά, απ’ την Εξέγερση δηλαδή, ή από τις τεράστιες κινητοποιήσεις, γιατί προ-επαναστατική περίοδο ήτανε στα Ιουλιανά, αυτό φοβήθηκαν όλοι, η Χούντα προσπάθησε να συνεχίσει το μετεμφυλιακό κράτος μαζί με άλλα στοιχεία, όχι και πολύ διαφορετικά, δηλαδή με τις ανάγκες του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού, ήταν η Μέση Ανατολή, έτσι, η επέκταση της Σοβιετικής Ένωσης τότε στις αράβικες χώρες, η Αράβικη Επανάσταση η ίδια, δηλαδή είχαμε Νάσερ, Ιράκ, και τα λοιπά όλα αυτά τα καθεστώτα που είχαν ξεφυτρώσει εκείνη την εποχή. Λοιπόν, αυτός, αυτή η περίοδος που συνετέλεσε σε μια μεγάλη ριζοσπαστικοποίηση και βέβαια το ίδιο το Πολυτεχνείο, ήταν μια Εξέγερση όπως οι μάζες είχαν λάβει μέρος και μάλιστα με τα χέρια και με τα δόντια πολεμούσαν τα τανκς, έτσι; Δεν είναι εύκολα πράγματα αυτά. Θα βγει, δηλαδή και θα γνωρίσει νέα ορμή αμέσως μετά την Μεταπολίτευση, ας πούμε, και κυρίως βεβαίως για τους εργαζόμενους. Λοιπόν, είναι λίγο ως πολύ γνωστό, όχι και τόσο πολύ, δεν είναι και τόσο πολύ, ότι μετά την Μεταπολίτευση έχουμε μια σημαντική αλλαγή στο συνδικαλιστικό και στο εργατικό κίνημα. Δηλαδή μέχρι τότε έχουμε ουσιαστικά, το φρούριο της εργατικής τάξης είναι οι οικοδόμοι, που είναι γνωστό αυτό. Δηλαδή ουσιαστικά από τη δεκαετία, απ’ τα μέσα της δεκαετίας του ’50 και κυρίως μετά τη μεγάλη απεργία τον Δεκέμβρη, Γενάρη του ’61, όπου είχαν καταλάβει και το κέντρο της Αθήνας, ήταν το πρώτο χτύπημα στο μετεμφυλιακό κράτος, έτσι, που ηττήθηκε η Αστυνομία απ’ τους οικοδόμους. Οι οικοδόμοι ήτανε, συγκέντρωναν πολλά στοιχεία σαν κλάδος εκεί. Κατ’ αρχήν υπήρχε, υπήρχαν πάρα πολλές επενδύσεις κεφαλαίων στην οικοδομή, όπως επίσης και η ανάγκη λόγω των πολέμων... Δέκα χρόνια κράτησαν αυτές οι ιστορίες, έτσι; Από το ’40 μέχρι το ’50 περίπου με τον Εμφύλιο Πόλεμο. Γιατί κατ’ αρχήν είχαν γκρεμιστεί τα πάντα, δηλαδή και, όπως καταλαβαίνετε, περίπου δηλαδή ένα 40 με 45% των συνολικών επενδύσεων στην ελληνική οικονομία πήγαινε στην οικοδομή, σε κατασκευές και τα λοιπά. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να συγκεντρωθεί πάρα πολύ, συγκέντρωση κεφαλαίων σημαίνει ταυτόχρονα και συγκέντρωση, έτσι, εργατών και εργαζομένων, το ένα στοιχείο είναι αυτό. Το δεύτερο στοιχείο ήτανε ότι στην οικοδομή έβρισκε κανένας δουλειά, ήταν ο μόνος κλάδος που δεν χρειαζόταν αυτό το περίφημο πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων. Οπουδήποτε αλλού για να πιάσει κανένας δουλειά, ήταν κι αυτό κάτι που υιοθετήθηκε στην περίοδο του μετεμφυλιακού κράτους, εκεί στο ’46-’47 αν δεν κάνω λάθος, για να πιάσεις δουλειά χρειαζόσουνα πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων. Σ[00:15:00]το μόνο που δεν, στο μόνο επάγγελμα που δεν χρειαζότανε τέτοιο πιστοποιητικό ήταν η οικοδομή και επομένως εκεί καταφεύγανε οι πάντες. Κυνηγημένοι, κομμουνιστές, κυνηγημένοι απ’ τα χωριά τους, υπήρχε τότε και η μετανάστευση και η εσωτερική μετανάστευση, έτσι; Είναι γνωστά νομίζω τα στοιχεία πόσοι μετανάστες, πέραν από την εξωτερική μετανάστευση, έτσι, η εσωτερική μετανάστευση, οι μόνοι που βρίσκανε έτσι δουλειά ελεύθερα εκεί πέρα ήταν ο χώρος αυτός και βέβαια και πολλά στοιχεία λούμπεν, ένα αρκετά σημαντικό κομμάτι λούμπεν κι αυτό εκεί έβρισκε δουλειά, δηλαδή στο αυτό. Γι’ αυτό αυτός ο κλάδος ισχυροποιήθηκε πάρα πολύ, ισχυροποιήθηκε πάρα πολύ, οι συνθήκες εργασίας ήτανε εξοντωτικές, δηλαδή δουλεύαν πρωί και βράδυ τότε, από ήλιο σε ήλιο που λένε, δεν υπήρχε αυτό το εφτάωρο, αργότερα υιοθετήθηκαν αυτά, μέχρι τις 14:30 που είναι τώρα το ωράριο και τα ρέστα. Εν πάση περιπτώσει, θέλω να πω και το τρίτο στοιχείο, που κι αυτό είναι σημαντικό, τα αιτήματα και ό,τι ζητούσαν απευθύνονταν κυρίως στο κράτος, όχι στον εργοδότη, οι εργοδότες ήτανε μικροί μικροί, δεν είχαν δημιουργηθεί ακόμα οι μεγάλες εταιρείες, αλλά όλα τα αιτήματα απευθύνονταν απέναντι στο κράτος. Κυρίως το ωράριο, τα ένσημα, δεν είχαν ένσημα τότε για τη σύνταξη κτλ., το μεροκάματο και ούτω καθεξής. Στο κράτος αυτό έδινε μια ιδιαίτερη πολιτικοποίηση, είναι ευκολονόητο, δηλαδή γιατί οι εργοδότες εκείνα τα χρόνια ήτανε διάσπαρτοι, δηλαδή μικροί εργολάβοι, ας πούμε, και πάει λέγοντας. Και δεν είχαν καμιά εξουσία να σου δώσουν ένσημα ή, δεν ξέρω γω, σε σχέση με τα ωράρια και τα [Δ.Α.]. Αυτοί ήτανε οι λόγοι που περίπου για μία εικοσαετία, έτσι, οι οικοδόμοι αποτελούνε το φρούριο, τον σκληρό πυρήνα της εργατικής τάξης και τον κριό εκείνο, το οποίο διεκδικούσε και πετύχαινε σημαντικά πράγματα, αντικαθιστώντας τους τραμβαγέρηδες, τους σιδηροδρομικούς κτλ. που σε παλαιότερες εποχές... Αυτός είναι ο ένας λόγος.

Βέβαια, το, την περίοδο αυτήν του ’60 και λίγο πιο μπροστά κτλ. έχουμε τη μεγάλη βιομηχανοποίηση του ελληνικού καπιταλισμού, έτσι; Είναι η μεγαλύτερη στην ιστορία του, πολύ μεγαλύτερη και αυτή στο τελευταίο τέταρτο της περίοδο της Τρικούπη, είτε το ’22 που έχουμε επίσης μετά τις Μικρασιατικές Καταστροφές [Δ.Α.]. Και το τρίτο μεγάλο κύμα, έτσι, που είναι και το μεγαλύτερο, είναι αυτό της περιόδου του μετά τον, εκεί, μετά τον Εμφύλιο, δηλαδή στη δεκαετία του ’50 και κυρίως τη δεκαετία του ’60. Όπου έχουμε –και η Χούντα, βεβαίως, βοήθησε σ’ αυτό– έχουμε όλες τις μεγάλες βιομηχανίες, σημαντικές επενδύσεις από το ξένο κεφάλαιο εκείνη την εποχή, «Esso Pappas» και πάει λέγοντας. Εν πάση περιπτώσει, το ένα είναι αυτό και το δεύτερο έχουμε και τη συγκρότηση των μεγάλων οργανισμών απ’ το Δημόσιο, δεν έχουμε τότε την Δ.Ε.Η., τότε θα δημιουργηθεί η Δ.Ε.Η., πριν υπήρχαν πάρα πολλές εταιρείες, κάθε πόλη σχεδόν είχε και τη δική της εταιρεία που παρήγαγε ρεύμα, τότε έχουμε τον Ο.Τ.Ε., τότε έχουμε τους σιδηροδρόμους, αυτά, δηλαδή τις μεγάλες, τους μεγάλους οργανισμούς δηλαδή του Δημοσίου. Που κι αυτό ήταν ένα στοιχείο, δηλαδή που θα παίξει τον ρόλο του, γιατί επίσης εμφανίζεται στην Μεταπολίτευση ένας σημαντικός, αυτοί οι τομείς, δηλαδή του λεγόμενου ευρύτερου Δημόσιου τομέα αποτελούνε, έτσι, κάποιες σημαντικότατες κινητοποιήσεις, δεν ξέρω αν θα φτάσουμε μέχρι εκεί. Είναι κι αυτό. Αυτό, όμως, που θέλω να μείνω είναι ότι έχουμε, δηλαδή ένα προλεταριάτο στη βιομηχανία που δημιουργείται νέο, έτσι; Νέο, απαλλαγμένο σε μεγάλο βαθμό από την ήττα του Εμφύλιου Πολέμου, δηλαδή που είχε επηρεάσει αναμφισβήτητα, και σ’ αυτήν την περίοδο θα συμβεί κι ένα άλλο γεγονός που έχει κι αυτό τη σημασία του, η διάσπαση του Κ.Κ.Ε., ας πούμε, σε δύο κομμάτια, το οποίο θα αποδεσμεύσει [00:20:00]αρκετά ή δεν θα μπορέσει να επηρεάσει αυτό το κομμάτι, έτσι;  Αυτό επομένως ήταν κι ένας λόγος που έπαιξε ρόλο, μάλλον το σύνολο αυτών των λόγων έπαιξε, ήταν που έπαιξε ρόλο στο Πολυτεχνείο και αυτό είναι επίσης που μετά το Πολυτεχνείο και με τη ριζοσπαστικοποίηση που έχουμε θα δημιουργήσει τα δικά του σωματεία, δηλαδή αυτό που, στην αρχή εργοστασιακές επιτροπές και αργότερα δηλαδή αυτό που θα ονομάσουμε εργοστασιακός συνδικαλισμός και κατά κάποιον τρόπο θα τεθεί κι επικεφαλής του συνδικαλιστικού κινήματος στην Ελλάδα, δηλαδή θα γίνει το φρούριο της εργατικής τάξης πια ο εργοστασιακός συνδικαλισμός. Όχι όμως μόνο γι’ αυτόν τον λόγο. Έτσι; Πέρα από αυτά τα στοιχεία που είπα, δηλαδή νέο προλεταριάτο, συγκεντρωμένο στην παραγωγή, στη βιομηχανία ας πούμε, στις μεγάλες βιομηχανίες, και πάει λέγοντας, στην οποία τα ρεφορμιστικά κόμματα και κυρίως το Κ.Κ.Ε. δεν είχανε επιρροή γι’ αυτούς τους ίδιους παράγοντες, ας μην ξεχνάμε ότι είχε συντελέσει και το Πολυτεχνείο, είναι κι άλλοι λόγοι τους οποίους θα τους πούμε αυτήν τη στιγμή. Το… Εκείνη την εποχή, εντάξει, το Κ.Κ.Ε. τώρα βλακωδώς, αλλά εν πάση περιπτώσει αυτό, ήταν υπέρ του εργοστασιακού συνδικαλισμού, του λεγόμενου κλαδικού συνδικαλισμού, και καταπολεμούσε τον εργοστασιακό συνδικαλισμό, μανιασμένα όμως, όχι... Ο κλαδικός συνδικαλισμός εκείνη την εποχή τι ήτανε, ας πούμε; Ξέρετε, πολλά πράγματα στην Ελλάδα σχετίζονται με δύο-τρεις παράγοντες, τα οποία επηρέασαν και τον συνδικαλισμό. Το πρώτο, δηλαδή που δεν υπήρχαν ποτέ δημοκρατικές ελευθερίες κτλ., ξέρουμε όλοι δηλαδή, μόνο από το, μόνο απ’ την Δικτατορία και μετά –[Δ.Α.] σαράντα χρόνια δικτατορίες, έτσι, και ανώμαλα καθεστώτα, αλλά και πιο μπροστά, ξέρουμε, τα ιδιώνυμα και πάει λέγοντας, εν πάση περιπτώσει– η ίδια η φύση του ελληνικού συνδικαλισμού, του, του ελληνικού καπιταλισμού, που δεν είχε μεγάλες βιομηχανικές μονάδες, είχε κυρίως μικρές βιομηχανικές μονάδες, που δεν βοηθάνε στην οικοδόμηση ενός εργατικού συνδικαλισμού, αυτά που έχουμε υπόψη μας για τη Δυτική Ευρώπη και πάει λέγοντας, έτσι; Και βέβαια υπήρχε και το γνωστό δόγμα και επομένως υπήρχε αυτός ο κλαδικός συνδικαλισμός που οργάνωναν την τάξη ανάλογα με την ειδικότητά της. Δηλαδή οι ηλεκτρολόγοι είχαν δικό τους σωματείο, τι να κάνουνε μόνοι τους οι ηλεκτρολόγοι σε μια επιχείρηση; Κυρίως αφορούσε δηλαδή τα ελεύθερα επαγγέλματα, αυτούς που στη γειτονιά, δηλαδή που υπάρχουν εκεί. Οι υδραυλικοί το ίδιο, ξέρω γω, οι λογιστές το ίδιο, ας πούμε, και τα λοιπά. Αυτά, αυτόν τον τύπο συνδικαλισμού υπεράσπιζε. Ενώ ο εργοστασιακός συνδικαλισμός είχε, οργάνωνε όλους τους εργαζόμενους, ανεξάρτητα από ειδικότητα και τα λοιπά. Δεύτερον είχε άμεση σχέση με τη γειτονιά, ο εργοστασιακός συνδικαλισμός δεν περιοριζότανε μονάχα μέσα στο εργοστάσιο, αλλά επεκτεινότανε και στη γειτονιά, τότε τα εργοστάσια δεν είχανε φύγει ακόμα απ’ τις γειτονιές. Αυτό που λέμε, δηλαδή εργατικές γειτονιές είχε μια πραγματική έννοια του όρου, αργότερα θα αρχίσουν να μετακινούνται, όπως σε όλες τις χώρες πια, που ξέρουμε ότι μετατίθενται εκτός των πόλεων. Όλα αυτά τα μεγάλα εργοστάσια που μετακινήθηκαν ήταν στην Αθήνα, η «Ιζόλα», ξέρω γω, ήταν κάπου στην Καλλιθέα, η «Πίτσος» εκεί στην Νίκαια, στα όρια νομίζω Κορυδαλλού - Νίκαιας, και όλα τα εργοστάσια αυτά κτλ. Επομένως, είχε δηλαδή και τις, επεκτείνονταν και στις γειτονιές γι’ αυτό σε περίπτωση απεργιών συμμετείχαν όλοι εκεί πέρα. Το τρίτο πολύ ουσιαστικό, η ηγεσία των συνδικάτων αυτών των εργοστασιακών είχαν άμεση επαφή με τους εργαζόμενους, δεν ήταν σε κάποια γραφεία εδώ στο κέντρο των Αθηνών συνήθως κτλ. Αυτό, επαναλαμβάνω, δεν ήταν μόνο επιλογή, ήταν και καθορίζονταν από τις συνθήκες με τις οποίες οικοδομήθηκαν εκείνη την εποχή κτλ. Επομένως οι ηγεσίες ελέγχονταν άμεσα από τη βάση των εργαζομένων, μια που ήταν όλοι στο ίδιο εργοστάσιο, και βέβ[00:25:00]αια υπήρχε, και άμεσα ελέγχονταν και άμεσα μπορούσε να γίνει η ανάκλησή τους σε περίπτωση δηλαδή κτλ. Έτσι; Μ’ αυτήν την έννοια ήταν πράγματι ένα, έτσι, ένα σημαντικό κεφάλαιο στον ελληνικό συνδικαλισμό κτλ. Κι ένα ακόμα που πρέπει να πούμε, γιατί ο αγώνας ήταν, να πούμε που ’ταν ο αγώνας πάρα πολύ σκληρός, έσπαγε ένα δόγμα της ελληνικής μπουρζουαζίας που ίσχυε περίπου από την, από το 1930, από τον Βενιζέλο δηλαδή και μετά, ότι ο συνδικαλιστ…, της ελληνικής αστικής τάξης, δηλαδή ο συνδικαλισμός στα ελεύθερα επαγγέλματα, όχι στα εργοστάσια. Φυλάσσονταν δηλαδή κτλ. γι’ αυτό σε πάρα πολλά χρόνια δεν έχουμε στα εργοστάσια. Υπήρχαν εργοστάσια, δεν είναι ότι δεν υπήρχανε, αυτό που γίνεται το ’50 είναι μια έκρηξη προφανώς, είναι το μεγαλύτερο κύμα της βιομηχανοποίησης, εκβιομηχάνισης που είπα και προηγούμενα. Έτσι, λοιπόν, έχουμε και αυτό, να σπάσει δηλαδή αυτό το δόγμα, το οποίο επιπλέον είχε έτσι και σαν προφυλακτήρα κι αυτά τα κοινωνικά, τα πιστοποιητικά κοινωνικής νομιμοφροσύνης, δηλαδή που ήταν απαραίτητα για να πιάσεις δουλειά σε ένα εργοστάσιο. Μ’ αυτήν την έννοια, έτσι, πράγματι αυτός ο εργοστασιακός συνδικαλισμός με όλα αυτά τα στοιχεία ήταν κάτι το καινούργιο στην ιστορία του ελληνικού συνδικαλιστικού κινήματος, έτσι; Και του εργατικού κινήματος όχι μονάχα του συνδικαλιστικού κινήματος. Και βεβαίως όχι μόνο αυτό, αλλά και στους αγώνες, έτσι; Δηλαδή θα είναι πιο σημαντικής, θ’ αρχίσει δηλαδή, θα αρχίσουν έναν αγώνα και πολλούς αγώνες που θα κρατάνε και μήνες ακόμα, δηλαδή δεν είναι μόνο η διάρκεια, αλλά και οι κατακτήσεις, που για τη βιομηχανία ήταν πολύ σημαντικές. Οι μισθοί ήταν οι πιο χαμηλοί που υπήρχαν, παρά το γεγονός ότι οι συνθήκες μέσα στο εργοστάσιο είναι πάρα πολύ σκληρές. Εγώ έχω δουλέψει σε εργοστάσιο πέρα από την οικοδομή, έτσι; Είναι πάρα πολύ σκληρές, ειδικά σε ορισμένους κλάδους κτλ. Τα μεροκάματα ήταν πολύ χαμηλά εκείνη την εποχή. Αυτή είναι η σημασία έτσι του εργοστασιακού συνδικαλισμού και θα πάρει έτσι και τον λόγο αυτής της δύναμης. Εν τω μεταξύ, και οι επενδύσεις στη βιομηχανία πια θα είναι περισσότερες απ’ ό,τι στην οικοδομή και αριθμητικά οι βιομηχανικοί εργάτες θα ξεπεράσουν, σαν ποσοστό δηλαδή των μισθωτών εργαζομένων, θα ξεπεράσουν τους οικοδόμους κάπου εκεί προς τα τέλη της δεκαετίας του ’60. Δηλαδή κάπου εκεί στο ’70 περίπου θα έχουμε αυτήν την αλλαγή. Μαζί με την αλλαγή, βέβαια, και της γενικότερης κοινωνικής σύνθεσης του εργατικού δυναμικού στην Ελλάδα, δηλαδή οι εργάτες, οι μισθωτοί γενικά, θα ξεπεράσουν τους αγρότες. Κι αυτό είναι μια σημαντική αλλαγή που θα γίνει εκεί στην Ελλάδα. Λοιπόν, αυτός είναι ο εργοστασιακός συνδικαλισμός. Οι οικοδόμοι, βεβαίως, έτσι θα συνεχίσουνε, έχουμε την πρώτη μεγάλη σύγκρουση, ήταν 23 Απριλίου του ’75, έτσι; Είναι η πρώτη μεγάλη σύγκρουση των οικοδόμων με το καθεστώς, το Μεταπολιτευτικό καθεστώς. Βέβαια, από τη μεριά του Κ.Κ.Ε. πάλι θα συκοφαντηθεί αυτός ο αγώνας, είναι γνωστό δηλαδή ότι «οι προβοκάτορες, οι έτσι κι οι αλλιώς, κάνανε, αιματοκύλησαν την Αθήνα» και τα ρέστα. Αυτά, δηλαδή τα οποία, όπως και στο Πολυτεχνείο «οι προβοκάτορες» και τα λοιπά, έτσι και ουσιαστικά όλες, όλες οι κινητοποιήσεις μετά την Μεταπολίτευση οι οποίες δεν ήταν κάτω απ’ τον έλεγχό του θα συκοφαντηθούν σαν να τις έκαναν οι προβοκάτορες. Όλες, όλες, δεν υπάρχει δηλαδή καμία, ας πούμε. Που ήταν και οι πιο ουσιαστικές δηλαδή σ’ αυτό που λέμε, στο εργατικό κίνημα, στην ποιότητά του, στα χαρακτηριστικά του, στις κατακτήσεις του και πάει λέγοντας.

Αυτή, αυτή η… Όπως είναι γνωστό, αυτή[00:30:00] η μεγάλη, έτσι, δραστηριοποίηση του εργοστασιακού συνδικαλισμού αυτά τα χρόνια είναι που θα υποχρεώσει την κυβέρνηση Καραμανλή να φέρει τον Νόμο 330. Είναι ο γνωστός Νόμος 330 που ουσιαστικά έβαζε εμπόδια στη διεξαγωγή, πάρα πολύ μεγάλα εμπόδια, απαγόρευε δηλαδή στην ουσία, εμπόδια στην κήρυξη απεργιών. Αυτό ήταν κατ’ απαίτηση, έτσι, των βιομηχάνων, το είχε πει δηλαδή ο Μαρινόπουλος, ο πατέρας αυτουνού που κλείσανε τώρα, νομίζω έχουνε φαρμακοβιομηχανία, που ήταν πρόεδρος τότε του Σ.Ε.Β., έτσι ότι: «Το πιο σημαντικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει η βιομηχανία ήταν πρώτα η ανάπτυξη», ένα είχε βάλει αυτό, και το δεύτερο «οι απεργίες στον βιομηχανικό χώρο». Και αμέσως μετά έρχεται αυτός ο Νόμος 330, που ήθελε να βάλει τέλος στην ταξική πάλη, ο Λάσκαρης, είναι γνωστή του έκφραση, αν την έχεις ακούσει. Ο Νόμος, λοιπόν, 330 ήτανε ταυτόχρονα και μία, έγιναν απ’ τις μεγαλύτερες απεργίες ενάντια στον νόμο αυτόν, και απ’ τις μεγαλύτερες συγκρούσεις είναι οι συγκρούσεις 25 Μάη του ’76, έτσι, που έχουνε μείνει στην Ιστορία απ’ τις μεγαλύτερες στην περίοδο της Μεταπολίτευσης. Εκεί, στις συγκρούσεις αυτές που θα γίνουν θα παίξουν σημαντικό ρόλο οι οργανώσεις, καλά, και στο... Ξέχασα να πω κάτι άλλο, αλλά θα το πω τώρα με την ευκαιρία. Εκεί θα οδηγηθούμε σε δίκη πολλές απ’ τις οργανώσεις που είχαν συμμετάσχει εκεί, δηλαδή το Ε.Κ.Κ.Ε., ο «Μαχητής», η Ο.Κ.Δ.Ε., βέβαια δεν είχαν συμμετάσχει [Δ.Α.], ήταν και η Ο.Π.Α. και τα λοιπά, Ο.Π.Α., Οργάνωση Προλεταριακή Αριστερά, έτσι, οι οποίες συμμετείχανε σε όλες αυτές, και στον εργοστασιακό συνδικαλισμό. Πρέπει να πούμε ότι, κάτι ακόμα για τον εργοστασιακό συνδικαλισμό, οι ρίζες του έρχονται όπως είπα απ’ το Πολυτεχνείο, που εμφανίζονται εκεί για πρώτη φορά σαν εργοστασιακές επιτροπές και που παίζουν έναν μεγάλο ρόλο στην κινητοποίηση των εργαζομένων και στην απεργία, η οποία θα πάρει αρκετά μεγάλη έκταση. Και βέβαια οι περισσότεροι από, από, που ίδρυσαν και τις εργοστασιακές επιτροπές, ένα σημαντικό μέρος απ’ αυτούς, οι οποίοι πρωτοστάτησαν στην ίδρυση των εργοστασιακών επιτροπών θα είναι αγωνιστές της άκρας και της επαναστατικής Αριστεράς και της πλατιάς πρωτοπορίας. Ένα κομμάτι, δηλαδή, εργατών που δεν ήτανε οργανωμένοι εδώ ή εκεί, επηρεάζονταν κτλ., αλλά ήτανε μια φυσική πρωτοπορία που είχε ξεπηδήσει από όλους αυτούς τους αγώνες που είπα προηγούμενα, πλατιά πρωτοπορία χωρίς να είναι οργανωμένη σ’ αυτές τις οργανώσεις, που ήταν ένα αρκετά μεγάλο κομμάτι. Αυτοί ήτανε οι, αυτές ήταν οι δυνάμεις που πρωτοστάτησαν στη δημιουργία του εργοστασιακού συνδικαλισμού εκείνα τα χρόνια, γι’ αυτό άλλωστε επιλέχθηκαν, για να οδηγηθούνε σε δίκη δηλαδή αργότερα, αυτό που είπα προηγούμενα, σαν ηθικοί αυτουργοί της απεργίας αυτής ενάντια στον Νόμο 330. Αυτή ήταν η κατηγορία, με βάση κάτι προκηρύξεις, είχαμε κυκλοφορήσει όλοι τότε, δεν είναι θέμα. Και σε όλες αυτές τις κινητοποιήσεις που έχουμε σταθεί δεν είναι οι μοναδικές μόνον ιστορικές, η «National Can», που είναι μια, ίσως είναι και η πρώτη δηλαδή. Επιτρέψτε μου να πω εδώ ότι το πρώτη, δεύτερη κτλ. στο εργατικό κίνημα είναι λίγο ασαφές, γιατί οι εργάτες δεν γράφουν ημερομηνίες και την ιστορία τους, κάνουν την ιστορία τους με τις πράξεις τους. Γι’ αυτό πάντοτε υπάρχει κάτι το συγκεχυμένο γύρω από το πότε ξεκίνησε μια, ειδικά όσο πάμε σε παλιότερες εποχές, ας πούμε. Κι αυτό είναι πολλές φορές που γίνεται και για το Πολυτεχνείο, συνήθως υπερτονίζουνε τον ρόλο του φοιτητικού κινήματος, ενώ παραγνωρίζουνε, πια δεν υπάρχουνε, πολλές φορές απ’ αυτές τις κινητοποιήσεις πότ[00:35:00]ε ξεκίνησαν, πότε σταμάτησαν, αν ξεκίνησαν. Γι’ αυτό λέω, εν πάση περιπτώσει, μάλλον η πρώτη θεωρείται αυτή στην «National Can» δηλαδή και από κει και πέρα θα ξεσπάσει ένα μεγάλο κύμα, η «Πίτσος», η «ΗΒΗ», το εργοστάσιο της «ΗΒΗ» νομίζω ακόμα είναι εκεί στο Μαρούσι, αλλά δεν είναι όπως ήτανε εκείνα τα χρόνια. Η ΜΑΔΕΜ-ΛΑΚΚΟ, βέβαια, έτσι, που ήτανε πολύ μεγάλος αγώνας. Το εργοστάσιο της Μ.Ε.Λ., ήταν χαρτοποιία τότε, πολύ μεγάλος αγώνας, μήνες ολόκληρους δηλαδή, είχαν έρθει κι εδώ στην Αθήνα κι είχανε, είχαμε φροντίσει να κατασκηνώσουν εκεί μες στο Πανεπιστήμιο, πού να μείνουν, ήτανε εκατοντάδες εργάτες [Δ.Α.]. Λέω, λοιπόν, ότι αυτός ο συνδικαλισμός, η στάση του Κ.Κ.Ε. πέρα απ’ αυτήν την, καθορίστηκε και απ’ αυτό, δηλαδή ότι πολιτικά οι περισσότεροι απ’ αυτούς όχι μόνο δεν ελέγχονταν, αλλά ήτανε κι απ’ τη μεριά της άκρας Αριστεράς. Γιατί δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι μετά την Μεταπολίτευση υπήρχε ένας εσωτερικός εμφύλιος πόλεμος, ανάμεσα στα αστικά κόμματα και στα ρεφορμιστικά απ’ τη μια μεριά, και στις δυνάμεις της άκρας Αριστεράς. Εκείνη την εποχή σαν άκρα Αριστερά και επαναστατική Αριστερά είναι, ξέρω γω, η Ο.Π.Α., ο «Μαχητής», η Ο.Σ.Ε., τα δύο Μ-Λ τότε, Κ.Κ.Ε. δεν είχε, Ο.Μ.Λ.Ε. ήταν ακόμα, αργότερα θα γίνει Μ-Λ, το Ε.Κ.Κ.Ε. βεβαίως, η [Δ.Α.], η Ε.Δ.Ε., το σημερινό δηλαδή κατά κάποιον τρόπο Ε.Ε.Κ., και ίσως και άλλες μικρότερες ομαδοποιήσεις. Αλλά βασικά αυτός ήταν ο κορμός και κυρίως υπήρχε μια πολύ στενή συνεργασία ανάμεσα στις τέσσερις οργανώσεις, δηλαδή στην Ο.Κ.Δ.Ε., στην Ο.Π.Α., στον «Μαχητή» και στην Ο.Σ.Ε. Πάρα πολύ στενή συνεργασία. Και στο επίπεδο των εργασιακών χώρων, όπου βρισκότανε δηλαδή, για όλους τους κλάδους αυτούς. Και στους δρόμους, βεβαίως, όλα αυτά τα... Και σε συμπαράσταση ή βοήθεια απέναντι σε εργαζόμενους που κινητοποιούντανε, κυρίως στα εργοστάσια και τα λοιπά, διότι όπως είπα και προηγούμενα συνδέονταν με την περιοχή. Δηλαδή θέλω να πω ότι γινόντανε συναυλίες, αυτά, για να μαζευτεί βοήθεια οικονομική δηλαδή, έτσι; Τα περιθώρια ήταν πολύ πιο στενά απ’ ό,τι σήμερα. Έτσι, λοιπόν, ο Νόμος 330 είναι ένα ισχυρό χτύπημα στον εργοστασιακό συνδικαλισμό, θα απολυθούνε περίπου 12.500 συνδικαλιστές, κυρίως ή σχεδόν αποκλειστικά μέλη της άκρας και επαναστατικής Αριστεράς κι αυτής της πρωτοπορίας –δεν είναι μικρός αριθμός, ε; Μιλάμε για Ελλάδα, δεν είναι...– 12.500, δηλαδή με βάση αυτόν τον νόμο και αργότερα, ας πούμε, αυτά τα συνδικάτα και λόγω της τύφλας των υπολοίπων θα περάσουν τον έλεγχο, κάτω απ’ τον έλεγχο του ΠΑ.ΣΟ.Κ., θα είναι μια σημαντική δύναμη, που θα είναι κι ένας απ’ τους λόγους που θα το φέρουν στην εξουσία μαζί με το σύνολο της πολιτικής που είχε εκείνη την εποχή, δηλαδή. Αλλά αυτό οπωσδήποτε που έδωσε και μεγάλη δύναμη στο συνδικαλιστικό κίνημα και θα φανεί κιόλας στις εκλογές του ’82 μετά την άνοδο του ΠΑ.ΣΟ.Κ. όπου θα γίνουν και οι πρώτες κατά κάποιον τρόπο ελεύθερες εκλογές στα συνδικάτα, μέχρι τότε δεν υπήρχαν στα συνδικάτα, μπορεί στον πολιτικό βίο να γινόνταν εκλογές αλλά στα συνδικάτα ήτανε διορισμένοι από την κυβέρνηση Καραμανλή, ήταν η περίφημη διοίκηση Μακρή-Θεοδώρου, ήταν από το ’46 διορισμένοι στην Γ.Σ.Ε.Ε. Σ’ αυτές τις εκλογές θα κυριαρχήσει το ΠΑ.ΣΟ.Κ. και από τότε κυριαρχεί ουσιαστικά, θα πάρει περίπου το 50%, δεν είναι λίγο πράγμα, έτσι; Και θα χάσει οριστικά τον έλεγχο του συνδικαλιστικού κινήματος το Κ.Κ.Ε. που μέχρι τότε, λίγο ώς πολύ, από την εμφάνιση, εκτός μια περίοδο εκεί στις αρχές του 1920 που είχαν οι αρχειομαρξιστές μια σημαντική δύναμη, θα χάσει τον έλεγχο της εργατικής τάξης. Θα περάσει στο ΠΑ.ΣΟ.Κ. και μάλιστα μ’ αυτή[00:40:00]ν την πολύ μεγάλη πλειοψηφία, ήταν κάπου 49, 50% περίπου της δύναμής του. Η σύγκρουση του, με βάση τον Νόμο 330 που έθεσε κτλ. ήταν μια σύγκρουση που σε όλο το κέντρο των Αθηνών, δηλαδή η σύγκρουση άρχισε απ’ την Σταδίου ενώ η πορεία πήγαινε προς την Βουλή, με επικεφαλής ένα σωματείο από τους ναυτεργάτες, όχι ακριβώς, απ’ τα ναυπηγεία δηλαδή, εκεί τώρα είχαν μια ονομασία, και άρχισε από κει, δηλαδή, γιατί την απαγόρευσαν. Ήταν η δεύτερη μέρα, έτσι; Ήτανε η απεργία ήτανε από τις 25, έγινε 48ωρη κτλ. και υπήρχε αυτή η πορεία με επικεφαλής αυτό το σωματείο. Εμπόδισε η Αστυνομία στην αρχή της, κάπου εκεί στην Πλατεία Κλαυθμώνος δηλαδή κτλ., και άρχισαν οι συγκρούσεις, οι οποίες επεκτάθηκαν σε όλο το κέντρο των Αθηνών, όχι μόνο εκεί στην Σταδίου, άγριες συγκρούσεις βέβαια. Ερχόταν από το πνεύμα του Πολυτεχνείου, ήταν άγρια τότε τα, κάπως οι συγκρούσεις, δεν περιορίζονταν, σε όλο το κέντρο των Αθηνών, κράτησαν 10 ώρες, 15 ώρες, δηλαδή και τη νύχτα εκεί. Και ξανά κηρύσσεται καινούργια απεργία. Εγώ δεν είχα μάθει ότι γίνεται απεργία στο, ξανά και πάλι έχουν κηρύξει τα σωματεία απεργία, και πήγα στη δουλειά. Τότε δούλευα σε ένα μεγάλο εργοστάσιο κατασκευής παπουτσιών, δεν, έχει κλείσει τώρα νομίζω η αλυσίδα που ’ταν τότε [Δ.Α.]. Και μόλις πάω να μπω στην πόρτα, άργησα κιόλας γιατί δεν είχα κοιμηθεί καθόλου όλο εκείνο το βράδυ, μόλις πάω να μπω βλέπω μια προκήρυξη που λέει: «Απεργία». Είχα μπει, εν τω μεταξύ, στο προαύλιο εκεί και ο θυρωρός μου λέει: «Πού πας;». «Ε», λέω, «έχει απεργία» ξαναφεύγω πίσω. «Όχι», μου λέει, «δεν θα βγεις», τέλος πάντων βγήκα και κτλ. Είναι κάτι που μου έχει μείνει στη μνήμη δηλαδή, όχι ότι είναι τίποτα το ιδιαίτερα αξιόλογο, ας πούμε. Αν και δείχνει κατά κάποιον τρόπο το πνεύμα που υπήρχε δηλαδή σε σχέση με την πειθαρχία που υπήρχε απέναντι στα σωματεία. Πράγματα σήμερα που όσο να ’ναι έχουν εξασθενήσει φοβερά, για να μην πω ότι δεν, δεν υπάρχουν, ας πούμε. Αυτή η σύγκρουση είχε και μία νεκρή, βέβαια, έτσι; Η αύρα δηλαδή την πάτησε επάνω στο… Τότε είχε τις αύρες, τα δακρυγόνα δηλαδή, δεν είναι αυτό που τις πετάνε που έχουν οι ΜΑΤατζήδες κτλ., ήτανε οι αύρες, είχανε τις αύρες εκεί πέρα, τις βλέπουμε στις εικόνες στην τηλεόραση εκεί σε άλλες χώρες δηλαδή. Είναι κάτι μικρά τεθωρακισμένα που εκτοξεύανε δακρυγόνα, δηλαδή προς τους διαδηλωτές κτλ. Και μία αυτό πάτησε μία γυναίκα ήταν εκεί, ανέβηκε πάνω στο πεζοδρόμιο και την σκότωσε δηλαδή, δεν θυμάμαι τώρα το όνομά της. Είχε δηλαδή και έναν νεκρό αυτή η μεγάλη, έτσι, κινητοποίηση στον χώρο. Τώρα από κει και πέρα οι, αυτές οι σκηνές, βέβαια, δεν μπορούνε να συγκριθούνε με την περίοδο του Πολυτεχνείου, αλίμονο, εκεί ήτανε μια εξέγερση, δεν ήταν μια σύγκρουση με τους αστυνομικούς μηχανισμούς, αλλά είχαμε ένα στοιχείο της αγριότητας, της επιμονής και της, των διαδηλωτών, δηλαδή να μην υποχωρούν απέναντι στις όποιες επιθέσεις των, της Αστυνομίας και των κατασταλτικών μηχανισμών, κάτι που ερχότανε απ’ το Πολυτεχνείο, δηλαδή αυτή έτσι η ορμή που είχε η ριζοσπαστικοποίηση, η οποία είχε συντελεστεί τα χρόνια εκείνα εκεί και συνεχίστηκε βεβαίως και μετά.

Τώρα στο, εγώ[00:45:00], όπως είπα, είχα καταδικαστεί σε ισόβια και πέντε χρόνια, κατά συγχώνευση πέντε χρόνια, ήτανε και άλλα... Βεβαίως, εντάξει, ήταν η περίοδος τότε που ’τανε σκληρή, γιατί αυτά, ξέρετε, αυτά τα καθεστώτα δικάζουνε για πολιτικούς λόγους, δεν δικάζουνε με βάση τους νόμους, ήταν μια περίοδος, η πιο, απ’ τις πιο σκληρές της Δικτατορίας ήταν τότε που είχανε περάσει το Σύνταγμα του ’68, το πρώτο Σύνταγμα που πέρασε η Χούντα, και βεβαίως όσοι πιάνονταν και περνούσαν και φρικτά βασανιστήρια, βεβαίως, και οι ποινές ήτανε ιδιαίτερα μεγάλες. Δηλαδή εμείς που ’χαμε πιαστεί δέκα άτομα, οι τρεις φάγαμε ισόβια δηλαδή. Ισόβια και κάτι, εν πάση περιπτώσει. Κι από κει και πέρα, εντάξει, αρχίζει αυτός ο γολγοθάς έτσι με τις Φυλακές Αβέρωφ πρώτα, τώρα είναι τα δικαστήρια, έτσι; Μετά στον Κορυδαλλό, εντάξει, τότε εκείνα τα χρόνια ο Κορυδαλλός ήταν ξενοδοχείο δηλαδή. Και βέβαια οι χειρότερες απ’ όλες ήταν η Κέρκυρα, είναι φρικτές φυλακές. Τις έχουνε κατασκευάσει οι Άγγλοι, από τότε είναι δηλαδή στο... κατασκευασμένες. Δεν έχει κρεβάτια εκεί, έχει πέτρινα είναι, πέτρινα είναι, τα δωμάτια είναι… τα δωμάτια, τα κελιά είναι περίπου 2 επί 1 και κάτι εκεί πέρα και έχει ένα κρεβάτι, ένα κρεβάτι από πέτρα. Και για τις ανάγκες είναι η βούτα η λεγόμενη, που μπορείς να ενεργείσαι, να κάνεις, και τα λοιπά. Απ’ την ώρα που θα σε κλείσουνε μέχρι, μέχρι το να ανοίξουνε το πρωί, δηλαδή είναι πάρα πολύ σκληρές φυλακές. Εμάς, ειδικά, ήμασταν έξι, έξι-εφτά πολιτικοί κρατούμενοι, μας είχανε ειδική απομόνωση, ήμασταν… Δεν είχε παράθυρα εκεί, είχε έναν φεγγίτη τόσον στα κελιά, ήταν εκεί που είχαν γίνει και η τελευταία εκτέλεση με τον Ντουφτ και Μπασενάουερ εκεί μια, δυο Γερμανούς ληστές εκεί που τους είχανε σ’ αυτά τα κελιά. Στην περιβόητη «Ακτίνα Κάπα», δηλαδή υπό αυστηρή απομόνωση, δεν βλέπαμε κανέναν, δηλαδή δεν επικοινωνούσαμε με κανέναν, πάντοτε ήτανε φύλακας μέσα στην, μέσα στα κελιά, στον θάλ... εκεί, στην έξοδο ας πούμε, εν πάση περιπτώσει, κι ό,τι ήθελες σε εξυπηρετούσανε αυτοί δηλαδή, [Δ.Α.]. Το ίδιο, όμως, ήταν και οι ποινικοί, δηλαδή οι ποινικοί κρατούμενοι, που ήταν στις άλλες ακτίνες εκεί και τα λοιπά. Είχε, βέβαια, έναν διευθυντή κάθαρμα, εντελώς κάθαρμα, δηλαδή κι αυτοί τραβούσανε τα πάνδεινα οι ποινικοί κρατούμενοι κτλ. Στην ακρόαση, που δεχότανε, δεν ξέρω κατά πόσο δεχότανε, οι ποινικοί τους κρατούσαν οι φύλακες, πόσο φοβόντανε, δηλαδή στο… εκεί πέρα, ας πούμε, να πουν κάποιο αίτημα, ξέρω γω, εν πάσει περιπτώσει και τα ρέστα. Και δεινοπαθούσαν τόσο πολύ γιατί τους τιμωρούσε συχνά. Στη φυλακή έχει και τιμωρία, είναι τα πειθαρχεία δηλαδή, τα οποία, ανάλογα τη φυλακή, είναι μπουντρούμια σκέτα, δηλαδή, ανάλογα τη φυλακή δηλαδή. Και πολύ συχνά είχε εξεγέρσεις εκεί πέρα, έτσι; Και επειδή οι φυλακές αυτές είναι τώρα πια μέσα στην πόλη, δεν ξέρω αν καθόλου ξέρεις απ’ την Κέρκυρα και τις φυλακές, και τότε δηλαδή ήταν μες στην πόλη, συχνά εξεγείρονταν και φωνάζαν: «Ο διευθυντής είναι έτσι, είν’ αλλιώς, είναι ξέρω γω κι αν ακούει ο κόσμος...», δηλαδή τον ξεφτιλίζανε κι αυτό το κάθαρμα κάθε Κυριακή τους έβαζε εκκλησία απ’ τα μεγάφωνα. Γιατί έχει μεγάφωνα, ξέρεις τώρα, σε κάθε ακτίνα ξεχωριστά, δηλαδή κι εκεί που προαυλίζονται οι κρατ[00:50:00]ούμενοι, ας πούμε, σε κάθε φυλακή. Δηλαδή και, και η ζωή των ποινικών, πέρα δηλαδή από μας κτλ., υφίσταντο πολύ περισσότερες τιμωρίες. Εννοώ δηλαδή στα πειθαρχεία [Δ.Α.], πέρα από το πόσο σκοτεινά και πόσο έγκλειστος κι όλη την ώρα είσαι εκεί μέσα, γιατί η κλεισούρα, είναι κατανοητό, είναι δύσκολο πράγμα δεν είναι εύκολο, και πολύ περισσότερο όταν είσαι σ’ ένα μπουντρούμι της φυλακής! Που έτσι κι αλλιώς αυτές εκεί πέρα, δηλαδή της Κέρκυρας είναι τρομερές. Κάτι αρουραίος τόσους έχει μέσα εκεί, υγρασία, η γνωστή δηλαδή της Κέρκυρας, επειδή βρέχει πάρα πολύ και τα ρέστα. Αυτή είναι και η εμπειρία από κει. Στην εξορία μετά, εντάξει, είναι πιο ελαφριά τα πράγματα. Δεν είναι εξορία ακριβώς, είναι πειθαρχική διαβίωση, μέσα σε φυλακές ήμασταν κι εκεί, σ’ αυτήν την τεράστια φυλακή που υπάρχει, θα έχει, ίσως να έχει δει εικόνες εκεί της τεράστιας αυτής φυλακής, την είχανε χτίσει οι κρατούμενοι αυτήν εκεί πέρα στην αυτήν. Είναι, έτσι, τεράστιες αυτές οι φυλακές που μας είχαν εκεί, στις οποίες πάλι κλειδωνόμασταν μέσα στο, όχι τόσο βαριά όπως, ξέρω γω, στις άλλες τις φυλακές, αλλά κι εκεί το ίδιο. Δηλαδή στο, σ’ αυτές και μας αφήνανε λιγάκι και πηγαίναμε εκεί μέχρι τον όρμο, γιατί είναι ένα ξερονήσι, αλλά το οποίο είναι, το χρησιμοποιούσανε σαν τόπο εξορίας οι Ρωμαίοι, απ’ τους Ρωμαίος είναι αυτό εκεί πέρα, από τον Σύλλα, έναν παλιό αυτοκράτορα Ρωμαίο και τα λοιπά. Και βέβαια είναι, είναι, το δέρνουνε οι αγέρηδες, γενικά το Αιγαίο έχει αγέρηδες, αυτό ιδιαίτερα, είναι και ο στίχος εκεί του Ρίτσου «και η αλμύρα έτρωγε τα κορμιά τους» είναι από ‘κει και πράγματι τα σίδερα τα ’χει φάει η αλμύρα, δηλαδή στις αυτές... Βέβαια εκεί πάλι έχει το άλλο, είχε το άλλο αρνητικό, είναι θάλαμοι 50 ατόμων. Ξέρεις, η συμβίωση προκαλεί πολλά προβλήματα στο, άλλος έχει τα νεύρα του, άλλος έχει τα αυτά του, άλλος θέλει να κοιμηθεί νωρίς, άλλος θέλει να κοιμηθεί αργά. Και το κελί είναι δύσκολο, αλλά και το, και ο θάλαμος με 50 άτομα έχει περισσότερες δυσκολίες δηλαδή. Γιατί είναι αυτά. Και οι στεναχώριες... Κατανοητό δηλαδή και τα ρέστα. Άλλος θέλει να κοιμηθεί, άλλος θέλει να πει μια κουβέντα με τον, και να γελάσει. Δύσκολα και η Γυάρο, και σαν μέρος εκεί κτλ. και το, και το, συνθήκες δηλαδή της κράτησης και τα ρέστα. Δεν ήμασταν πολλοί εκεί, είχαμε πάει στην αρχή 42 άτομα με ένα του Στρατού μάς είχε μεταφέρει, έτσι, και αργότερα φέρανε μερικούς άλλους, μεταξύ των οποίων τον Σταύρο τον Παράβα τον ηθοποιό, έχει πεθάνει τώρα βεβαίως κι αυτός. Και άλλους εκεί, τον Μαύρο κάποια στιγμή, τον πρώην αρχηγό της Ένωσης Κέντρου τον φέρανε, τον ξαναπήρανε αυτόν βέβαια. Και πάει λέγοντας. Αυτά [Δ.Α.]. Και απ’ την εμπειρία την προσωπική.

Μια χαρά.

Εντάξει;

Ναι, ναι.

Ελπίζω να, κάτι να κάναμε.