Καλησπέρα σας. Ονομάζομαι Μιχαήλ Γιαννουκάς, είμαι ερευνητής για το Istorima. Σήμερα είναι Πέμπτη 29 Φεβρουαρίου του 2024, βρισκόμαστε στον Ξηρόκαμπο Λέρου και ξεκινάμε τη συνέντευξη. Πες μας σε παρακαλώ πώς σε λένε.

Γειά σας και από μένα. Ονομάζομαι Σπανός Μάρκος, είμαι σαράντα ενός χρονών, γεννημένος το 1983, γεννημένος στην Αμερική. Οι γονείς μου και οι δύο είναι από εδώ, από Λέρο, αλλά όταν παντρευτήκανε, μετακομίσαν στην Αμερική και εκεί γεννήθηκα μαζί με τα άλλα δύο αδέρφια μου, έναν μεγαλύτερο αδερφό και μια μικρότερη αδερφή, στην Αμερική.

Τέλεια Μάρκο. Άρα, εσύ γεννιέσαι στην Αμερική;

Ναι, Αμερική γεννήθηκα και έζησα εκεί μέχρι τα έντεκα χρόνων, μέχρι να γίνω έντεκα χρόνων.

Τέλεια. Από τα… Οι δύο σου γονείς Λεριοί μάς είπες, έτσι;

Ναι.

Από τα χρόνια, τα παιδικά σου χρόνια στην Αμερική, τι θυμάσαι;

Τα παιδικά μου χρόνια ζούσα καταρχήν στη Νέα Υόρκη. Ήταν σε πιο ήσυχες περιοχές, δεν ήταν δηλαδή μες στην πόλη. Σε περιοχές που ήταν μονοκατοικίες και… Και αυτό. Η γειτονιά γενικά είχε κι άλλους Έλληνες γύρω, είχαμε και Έλληνες και είχαμε έναν Γιουγκοσλάβο, είχαμε δηλαδή λίγο ευρωπαϊκό κλίμα ας πούμε στη γειτονιά. Συν ότι είχαμε και τα αδέρφια της μάνας μου και άλλους συγγενείς εννοείται, οι οποίοι είναι Έλληνες, εκεί. Οπότε παρόλο που ήμουνα στην Αμερική, είχαμε έτσι μία επαφή με τα ελληνικά ας πούμε, με την Ελλάδα και όλα αυτά. Συν ότι το σχολείο που πήγαινα ήτανε ελληνοαμερικάνικο σχολείο, ιδιωτικό και κάθε μέρα κάναμε κάποιο μάθημα, κάποιο βιβλίο αντίστοιχο που έκαναν τα παιδιά εδώ, στα ελληνικά σχολεία. Ας πούμε, κάναμε μία φορά τη βδομάδα θρησκευτικά, το ίδιο βιβλίο που κάναν τα παιδιά εδώ, μία φορά την εβδομάδα ιστορία, μία κείμενα και δύο φορές γλώσσα. Οπότε δηλαδή υπήρχε, έτσι, επαφή με τα ελληνικά. Και βέβαια, κάθε καλοκαίρι, μόλις τα σχολεία τελείωναν, εμείς πάντα κατεβαίναμε τα καλοκαίρια κάτω για διακοπές, εδώ στη Λέρο και καθόμασταν μέχρι να ανοίξουν τα σχολεία, μέχρι αρχές Σεπτεμβρίου δηλαδή. Μέχρι την τελευταία στιγμή καθόμασταν εδώ στη Λέρο και μετά φυσικά τον Σεπτέμβρη, ξανά επιστρέφαμε πάλι πίσω στην Αμερική για να ξεκινήσει η σχολική χρονιά.

Εξαιρετικά. Απ’ τα καλοκαίρια που ερχόσασταν στη Λέρο το καλοκαίρι, έχεις κάποιες αναμνήσεις; Είχες κάποιους φίλους τότε;

Κυρίως οι αναμνήσεις που είχα σαν μικρό παιδί τα καλοκαίρια ήταν από τη θάλασσα που ας πούμε στην Αμερική ένα καλοκαίρι μόνο, ένα καλοκαίρι έτυχε, το τελευταίο καλοκαίρι πριν μετακομίσουμε, δεν είχαμε έρθει στην Ελλάδα επειδή κάναμε ας πούμε διάφορες προετοιμασίες και όλα αυτά. Οπότε εκεί, εκείνο το καλοκαίρι, κατάλαβα πόσο πολύ μου έλειπε η θάλασσα! Γιατί ας πούμε εδώ στη Λέρο, η θάλασσα είναι πέντε λεπτά μακριά απ’ το σπίτι. Οπότε είχα πάντα την ανάμνηση που το μεσημέρι κατεβαίναμε στον ήλιο από έναν χωματόδρομο κοντά στο σπίτι μου για να κόψουμε λίγο δρόμο και πηγαίναμε κάτω, στο Παντέλι.

Και μετακομίζετε στη Λέρο όταν είσαι έντεκα χρονών;

Ναι. Όταν… Πριν ξεκινήσει η σχολική χρονιά της έκτης Δημοτικού, ήμουνα έντεκα χρόνων και τότε ας πούμε αποφάσισαν οι γονείς μου, επειδή και ο αδερφός μου είχε μόλις ξεκινήσει το Γυμνάσιο, εγώ τελείωνα το Δημοτικό και η αδερφή μου ήταν ας πούμε μικρή, ήταν δευτέρα Δημοτικού μόνο. Οπότε αποφάσισαν ότι ήταν μια… πίστευαν ότι θα ήταν μία καλή ηλικία να γίνει αυτή η μεταφορά τέλος πάντων για εμάς, πριν ας πούμε ξεκινήσει ο αδερφός μου παραπάνω σπουδές. 

Ωραία, πολύ καλά. Και πώς ήταν για ένα εντεκάχρονο παιδί, όπως ήσουν εσύ, η μετάβαση αυτή από την Αμερική σε ένα νησί που είναι η Λέρος;

Εντάξει ναι, τη Λέρο την αγαπούσα έτσι κι αλλιώς, δηλαδή… Αλλά άλλο τώρα να έρχεσαι διακοπές και άλλο τώρα να πρέπει να έρθεις εδώ και να ζήσεις και να πας σχολείο. Και μάλιστα με το σχολείο, επειδή στην Αμερική πηγαίναμε σε ιδιωτικό σχόλιο, ήταν λίγο πιο μαζεμένα τα πράγματα ας πούμε. Φοράγαμε την καλή μας στολή, τη γραβάτα μας, ήταν πολύ πιο έτσι… πιο περιποιημένα τα πράγματα. Και όταν βγήκα στο πρώτο διάλειμμα εδώ, στο ελληνικό σχολείο, η αλήθεια είναι ότι τρόμαξα. Τρόμαξα γιατί έβλεπα ας πούμε παιδιά να τρέχουν, να φωνάζουν, να κλωτσάνε μπάλες, να χτυπάει ο ένας τον άλλονε. Δηλαδή, υπήρχε πάρα πολύ έτσι έντονη δραστηριότητα τέλος πάντων. Να φωνάζουν, να βρίζουνε και γενικά δεν ήμουν εγώ μαθημένος σε ένα τέτοιο περιβάλλον.  Και η αλήθεια είναι ότι το πρώτο διάστημα φοβόμουν να βγω στα διαλείμματα. Φοβόμουνα πάρα πολύ να βγω στα διαλείμματα και ας πούμε καθόμουνα μαζί με μία ξαδέρφη μου η οποία τύχαινε και είναι και γειτόνισσα μου και την ήξερα από τα καλοκαίρια και ήμασταν στην ίδια ηλικία και πάντα καθόμουνα μαζί με την ξαδέρφη μου μέσα στο… την ώρα του διαλείμματος καθόμουνα μέσα στην τάξη. Ήταν λίγο περίεργα, ναι. Ήταν λίγο περίεργα, συν ότι έχασα όλους τους φίλους που είχα στην Αμερική. Εντάξει, ποτέ δεν ήμουνα πάρα πολύ κοινωνικό άτομο, αλλά εντάξει, έναν, δυο, τρεις φίλους θα έχεις σαν παιδί. Και μου ήταν ακόμα λίγο έτσι δύσκολο να προσαρμοστώ λίγο στη νοοτροπία του ενός παιδιού που μεγάλωσε στην Αμερική και ενός παιδιού που μεγάλωσε σε ένα μικρό νησί. Είχανε εντελώς διαφορετική νοοτροπία τα παιδιά και ο τρόπος που σκέφτονται και όλα αυτά.

Ναι. Όταν ήσουνα στη Νέα Υόρκη, πώς την είχες τη Λέρο στο μυαλό σου; Τη νοσταλγούσες; Περίμενες να ξαναπάς; 

Ναι, κυρίως αυτό. Κυρίως το θέμα της παραλίας. Αυτό δηλαδή. Επειδή είχαμε συνδυάσει τη Λέρο με το μπάνιο. 

Ναι.

Ότι κάθε μέρα πηγαίναμε θάλασσα. Είναι αυτό, όπως είπα πριν, δεν είχαμε στην Αμερική. H πιο κοντινή παραλία ήτανε… Θυμάμαι για να πάμε σε μία παραλία, είχαμε οργανώσει με τον γείτονά μας, που και αυτός Έλληνας ήταν, είχαμε οργανώσει ένα τριήμερο, να νοικιάσουμε τέλος πάντων ένα… κάποια διαμερίσματα. Και αφού τέλος πάντων σηκωθήκαμε 06:00 η ώρα το πρωί, 05:00 η ώρα το πρωί, δεν θυμάμαι πώς ήτανε, και οδηγούσαμε για τέσσερις-πέντε ώρες να φτάσουμε επιτέλους σε αυτήν την περιοχή που είχε την παραλία. Και όταν πια φτάσαμε στην παραλία, θυμάμαι καταρχήν τα κύματα ήταν πάρα πολύ μεγάλα. Δεν ήμουνα συνηθισμένος να έχω έτσι μεγάλα κύματα σε σχέση με αυτά που είχα συνηθίσει εδώ στις θάλασσες τις δικές μας. Αλλά το άλλο που μου έκανε πάρα πολλή εντύπωση είναι ότι πατώντας μες στη θάλασσα, θυμάμαι ότι τα νερά ήταν πάρα πολύ… πάρα πολύ καφέ χρώμα, είχαν ένα καφέ χρώμα και έτσι δεν ξέρω, ήτανε… φαινόντουσαν βρώμικα όπως τα έβλεπα σαν μικρό παιδί. Και θυμάμαι μέχρι τα γόνατα ήμουνα και δεν έβλεπα το πόδι μου και μου έκανε πάρα πολλή εντύπωση όταν είχα συνηθίσει εγώ τα κρυστάλλινα νερά που έχουμε εδώ στο αυτό. Οπότε το κομμάτι της παραλίας ήταν αυτό που πιο πολύ δηλαδή… είναι αυτό που νοσταλγούσα πιο πολύ απ’ τη Λέρο. Εντάξει, συν ότι τα καλοκαίρια που ερχόμασταν εντάξει, οι γονείς μου φροντίζαν να βγαίνουμε έξω ας πούμε τα βράδια. Πηγαίναμε για πίτσες, πηγαίναμε στην Αγία Μαρίνα, θα φάμε σουβλάκια. Ο παππούς μου τότε μας έκανε βόλτες με το μηχανάκι του και αυτό δηλαδή πάρα πολύ μας άρεσε, γιατί στην Αμερική η αλήθεια είναι ότι δεν βρίσκεις τόσο εύκολα μηχανάκια όπως ας πούμε έχουμε εδώ, στην Ελλάδα. Οπότε περιμέναμε πότε θα ‘ρθουμε στη Λέρο να μας κάνει και βόλτα και ο παππούς με το μηχανάκι. Μας πήγαινε πάνω στο Κάστρο σχεδόν κάθε μέρα.

Είχατε δηλαδή μεγάλη αίσθηση ελευθερίας εδώ πέρα, στο νησί.

Ναι σίγουρα, μεγάλη ελευθερία. Γιατί καταρχήν εκεί, στην Αμερική που ήμουνα, παρόλο που ήταν ήσυχες γειτονιές, να φανταστείς όπως είναι το τετράγωνο που ήταν το σπίτι μου, δεν είχα πάει ποτέ απ’ την πίσω μεριά το τετράγωνο. Δηλαδή έβγαινα έξω, πήγαινα ας πούμε στο… μία συγκεκριμένη διαδρομή να πάω στο σχολείο μου που ήταν δέκα λεπτά με τα πόδια και αυτό ξέραμε. Δεν γυρνούσαμε δηλαδή γύρω γύρω, να πάμε σε κάποιο άλλο τετράγωνο πιο κάτω ή να πάμε τέλος πάντων κάπου μακριά απ’ το σπίτι. Οπότε στην Αμερική ήτανε πάρα πολύ… ήταν δηλαδή συγκεκριμένα μέρη που πηγαίναμε και όταν έρχεσαι εδώ στην Ελλάδα, ήταν… υπήρχε μια μεγάλη ελευθερία. Στο σπίτι μου δίπλα, εδώ στην Ελλάδα, έχουμε μία εκκλησία του Αγίου Νεκταρίου και πάντα μαζευόμασταν εκεί, στο προαύλιο τα παιδιά της γειτονιάς, εκεί, στο προαύλιο της εκκλησίας και εκεί δηλαδή βγάζαμε, εκεί παίζαμε δηλαδή με τα ποδήλατά μας και όλα αυτά.

Ωραία. Πολύ καλά. Μετά φεύγεις από τη Λέρο για σπουδές ξανά;

Ναι, έφυγα μετά το 2001. Τελειώνοντας το Λύκειο, πήγα σε ένα ΙΕΚ για έναν χρόνο, σε ειδικότητα τηλεπληροφορικής. Γενικά έτσι ασχολούμαι με τους υπολογιστές από μικρός και στο Λύκειο είχα ακολουθήσει τον κλάδο της πληροφορικής. Πάντα έτσι είχαμε μια ας πούμε μία τρέλα και εγώ και ο αδερφός μου με την πληροφορική. Και μάλιστα θ[00:10:00]υμάμαι, όταν είχαμε έρθει εδώ στη Λέρο, είχαμε φέρει μαζί μας έναν υπολογιστή το οποίο ήτανε δηλαδή τότε κορυφή ας πούμε για την εποχή εκείνη και συζητούσαμε… Εδώ στη Λέρο γενικά δεν υπήρχανε… καλά καλά ούτε οι τράπεζες δεν είχανε υπολογιστές. Και θυμάμαι πρώτη Γυμνασίου, στο μάθημα της πληροφορικής, συζητούσε ο δάσκαλος για τους επεξεργαστές και αυτά και έλεγα: «Έχω τέτοιο επεξεργαστή!» και ξέρεις, και φάνηκε περίεργο στα παιδιά, που οι περισσότεροι ούτε καν είχαν δει υπολογιστή και εγώ είχα, ας πούμε, τον κορυφαίο ας πούμε υπολογιστή! Οπότε, λοιπόν, ακολούθησα τον κλάδο της πληροφορικής και στο Λύκειο. Πήγα στο τεχνικό λύκειο εδώ στη Λέρο, ειδικότητα πληροφορική. Και τελειώνοντας το Λύκειο, συνέχισα σε ένα ΙΕΚ. Η αλήθεια είναι ότι δεν είχα τόσο πολύ… Έδωσα πανελλήνιες, έδωσα πανελλήνιες αλλά επειδή ο αδερφός μου εκείνη τη στιγμή ήτανε σε φάση που είχε μόλις τελειώσει τον στρατό και άνοιγε μαγαζί πληροφορικής και ήξερα ότι χρειαζόταν βοήθεια. Και εντάξει, όπως… στην ηλικία που ήμουνα το σκεφτόμουνα λίγο διαφορετικά και λέω ότι: «Τώρα να πάω να σπουδάσω τώρα τέσσερα-πέντε χρόνια για να πάω στο μαγαζί του αδερφού μου;». Αφού εντάξει, αφού το έχουμε το μαγαζί, ο αδερφός μου τώρα θέλει βοήθεια. Οπότε προτίμησα να μην… έδωσα πανελλήνιες, απλά δεν έδωσα ίσως την κατάλληλη σημασία ή τη βαρύτητα για να μπορώ να περάσω οπωσδήποτε κάπου και να πάω να σπουδάσω κάπου, σε κάποιο ανώτερο ας πούμε ΑΕΙ, ΤΕΙ ή οτιδήποτε. Οπότε κατέληξα να πάω σε ένα ΙΕΚ, ειδικότητα στην τηλεπληροφορικής, το οποίο επειδή ήμουνα από Τεχνικό Λύκειο, ειδικότητας πληροφορικής, πήγα κατευθείαν στο δεύτερο έτος του ΙΕΚ. Κι έτσι, έκανα μόνο έναν χρόνο στο ΙΕΚ, που ήταν στον Πειραιά. Και έτσι έκανα δηλαδή έναν χρόνο μόνο σπουδές, ας πούμε, εκτός Λέρου. Αυτό την εποχή του 2002.

Εξαιρετικά.

Και μάλιστα, έπεσα στη χρονιά που γινόταν η αλλαγή της δραχμής σε ευρώ. Οπότε όταν ήμουνα πάνω, στην Αθήνα, ήταν η αλλαγή από δραχμές σε ευρώ, οπότε ήτανε και λίγο, έτσι, περίεργα τα πράγματα.

Πώς ήταν αυτή η εμπειρία;

Εντάξει, είχε το ενδιαφέρον της επειδή όλα τα είδη είχανε δύο τιμές πάνω, μία τιμή σε ευρώ και μία τιμή σε δραχμές. Οπότε εντάξει, ήταν λίγο… Είχε το ενδιαφέρον του αυτό, στα σούπερ μάρκετ τουλάχιστον ή όταν πήγαινες για καφέ τέλος πάντων, που σου λέγανε ας πούμε τις τιμές και με ευρώ και με δραχμές.

Τέλεια. Το ενδιαφέρον σου για την ιστορία σε ποια ηλικία αρχίζεις και το δείχνεις;

Ιστορία, λοιπόν. Ιστορία, η πολεμική ιστορία, είναι κυρίως του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου είναι αυτό που έτσι με έχει… που μου έχει τραβήξει το ενδιαφέρον. Είναι κάτι που δεν ξέρω, από μικρός πάντα έτσι είχα λίγο το… πάντα είχα το ενδιαφέρον ας πούμε όταν… μου άρεσε να βλέπω πολεμικές ταινίες, πάλι του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Οπότε πάντα μέσα μου έτσι είχα το ενδιαφέρον για τα γεγονότα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Κάποια στιγμή λοιπόν… σαν μικρό παιδί εδώ, στη Λέρο, η αλήθεια είναι ότι δεν γνώριζα τι είχαν γίνει. Εντάξει, είχα ακούσει κι εγώ ότι υπήρχαν οι Ιταλοί όπως ξέρουν οι περισσότεροι, ότι υπήρχε ας πούμε κάποια μάχη εδώ πέρα, αλλά μέχρι εκεί, δηλαδή μέχρι αυτό ήξερα. Κάποια στιγμή μεγαλώνοντας, σιγά σιγά έρχεται η στιγμή που αγοράζω ένα 4x4 όχημα. Και λοιπόν, έχω πάρει το αμάξι το 4x4 και είναι τώρα δύο-τρεις μήνες που το έχω το αμάξι και πάω έτσι μία βόλτα προς το Παρθένι. Και όπως οδηγάω, βλέπω μια πινακίδα στον δρόμο, μια καφέ πινακίδα, η οποία έγραφε μια περίεργη ονομασία, έγραφε «Φακουδιά-Θυμάρι». Και λέω: «Τώρα τι είναι αυτή η “Φακουδιά-Θυμάρι”;» και «Γιατί είναι καφέ αυτή η πινακίδα;». Οπότε στρίβω μέσα στον δρόμο, πάει τέλος πάντων λίγο πιο μέσα, εκεί λίγο ανεβαίνει τέλος πάντων η διαδρομή. Κάποια στιγμή, έχει κι άλλη μια ταμπέλα, πάλι καφέ, που λέει «Φακουδιά-Θυμάρι» και είναι χωματόδρομος, οπότε λέω: «Εντάξει, έχω τέσσερα 4x4. Γι’ αυτό το πήρα το αμάξι».  Ξεκίνησα τη διαδρομή τέλος πάντων με το αμάξι, εκεί, σε ένα χωματόδρομο, έτσι, ωραίος. Κάποια στιγμή, φτάνω λοιπόν σε κάποια κτίρια εγκαταλελειμμένα, τα οποία δεν ήξερα πάρα πολλά για το τι ακριβώς έβλεπα εκεί, απλά είδα τέλος πάντων κάποιες πέτρες, κάποια κτίρια μισογκρεμισμένα. Μπαίνω μέσα σε ένα από αυτά τα μικρά κτίρια το οποίο ήτανε σαν μικρό παρατηρητήριο το οποίο ήταν μισοχωμένο στο έδαφος. Και στην οροφή αυτού του παρατηρητηρίου, το οποίο ήταν στρογγυλό, έτσι και σαν θόλος πάνω, είχε ζωγραφισμένη μία πάρα πολύ μεγάλη πυξίδα. Είναι μπλε ο ουρανός, μπλε το ταβάνι και είχε μία ζωγραφισμένη πυξίδα με τους ανέμους πάνω στα ιταλικά. Ponente, Sirocco, Maestro, όλους τους ανέμους. Και μου τράβηξε πολύ την προσοχή, μου άρεσε πάρα πολύ αυτό που είδα! Εντάξει, έκανα μερικές βόλτες γύρω γύρω, είδα κάποιες βάσεις που ήταν ας πούμε η βάση για τα κανόνια, που φαίνονται ας πούμε κάποιες βίδες εκεί, που ήταν βιδωμένα πάνω τα κανόνια. Και έτσι, μου άρεσε πάρα πολύ αυτό που είδα.  Και μετά, τις επόμενες μέρες, άρχισα να ψάχνω να βρω και άλλες καφέ πινακίδες. Όποτε όπου έβρισκα καφέ πινακίδα με περίεργη ονομασία, πήγαινα με το αμάξι πάνω να δω. Σιγά σιγά άρχισα να βρίσκω διάφορα κτίρια. Άλλα σε πιο καλή κατάσταση, άλλα σε όχι τόσο καλή κατάσταση και εννοείται πως άρχισε να με πιάνει περιέργεια απ’ το τι ακριβώς είναι αυτά που βλέπω. Οπότε ξεκίνησα να ρωτάω διάφορους. Είχα κάποια βιβλία της ιστορίας τα οποία… συγκεκριμένα υπάρχει ένα βιβλίο, το οποίο λέγεται «Λέρος, η Μάλτα του Αιγαίου», απ’ τον Σαμάρκο, ο οποίος ήτανε γυμνασιάρχης εδώ κάποια στιγμή, αλλά ασχολούνταν και πάρα πολύ και με την ιστορία και έχει γράψει τέλος πάντων το βιβλίο αυτό το οποίο έχει κάποια γεγονότα. Και θυμόμουν ότι υπήρχε, θυμόμουν ότι υπήρχε αυτό το βιβλίο το οποίο μάλιστα στο εξώφυλλο έχει πάνω ένα έτσι μεγάλο κανόνι, ιταλικό πάνω. Και θυμάμαι ότι στη βιβλιοθήκη, στο σπίτι, υπήρχε αυτό το βιβλίο και άρχισα να το ξεφυλλίζω και να βλέπω κάποια γεγονότα και να αρχίζω να καταλαβαίνω λίγο παραπάνω για τα σημεία αυτά που άρχισα να ανακαλύπτω στα βουνά.  Ξεκίνησα να ρωτάω και κάποιους γνωστούς μου που ήξερα ότι και αυτοί γνωρίζαν κάποια πράγματα, μου λέγανε κι αυτοί κάποιες ιστορίες. Και έτσι, κατέληξα τα… τον χειμώνα μου συνήθως, γιατί το καλοκαίρι με τη ζέστη είναι λίγο πιο δύσκολα. Τον χειμώνα κυρίως, όταν το σαββατοκύριακο είχε καλό καιρό, έπαιρνα το αμάξι, ανέβαινα πάνω σε διάφορες πυροβολαρχίες και ξεκίνησα να τα καταγράφω φωτογραφικά, επειδή έχω και τη φωτογραφία σαν χόμπι. Και ξεκίνησα σιγά σιγά, να… κάθε χρόνο να φωτογραφίζω όπου πήγαινα να φωτογραφίζω όλα αυτά τα μέρη, γιατί… Καλά, βασικά και ήθελα να τα φωτογραφίσω για να μπορώ να τα δείξω και κάπου. Ας πούμε τότε ξεκίνησε και το facebook έτσι να είναι λίγο πιο γνωστό, οπότε θεώρησα ότι είναι καλό, αφού πάω που πάω πάνω στα βουνά, να τα φωτογραφίσω και να μπορεί να δει κάποιος άλλος που δεν έχει τη δυνατότητα να πάει πάνω, στο βουνό, να μπορεί να δει τι υπάρχει κρυμμένο πάνω στο βουνό τέλος πάντων. Και επίσης, επειδή έχω πάρα πολλούς συγγενείς που είναι ακόμα στην Αμερική και αγαπάνε και αυτοί τη Λέρο και πάντα θέλουν να βλέπουνε ό,τι μπορούν απ’ τη Λέρο, ήθελα και αυτοί να μπορούν να δούνε έτσι λίγο τις… να δούνε τέλος πάντων αυτά τα κτήρια. Οπότε τα φωτογράφιζα όποτε πήγαινα. Κι έτσι ας πούμε αρκετά… έτσι κάθε χειμώνα, έπαιρνα όλα τα βουνά που λέμε και φωτογράφιζα ό,τι μπορούσα από κτίριο, από κτίριο ιταλικό, πολεμικό.

Πάρα πολύ καλά. Πάρα πολύ ενδιαφέρον αυτό! Πριν συνεχίσουμε, πες μου λίγο σε παρακαλώ, όρισέ μου λίγο το χρονικό πλαίσιο. Δηλαδή ας πούμε πότε εσύ αγοράζεις το τζιπ και ξεκινάς, κάνεις την πρώτη εξόρμηση που είδες την καφέ πινακίδα και προχώρησες;

Ναι, το αμάξι το αγόρασα, το 4x4, τον Αύγουστο του 2009. Και εκείνον τον χειμώνα, εκείνον τον χειμώνα, δηλαδή Οκτώβρης-Νοέμβρης που ξεκίνησε λίγο να χειμωνιάζει και να δροσίζει λίγο ο καιρός, τότε είναι που ξεκίνησα λίγο και τις διαδρομές μου. Οπότε περίπου τότε, το ‘09 είναι που ξεκίνησα έτσι λίγο, ’09 προς ‘10 είναι που ξεκίνησα έτσι να αρχίζω να ψάχνομαι λίγο παραπάνω, να καταλαβαίνω ότι κάτι υπάρχει εδώ πέρα και να αρχίζω να ψάχνομαι λίγο παραπάνω.

Και όταν πια ξεκίνησες και έβαλες όλη αυτήν τη δραστηριότητα στη ζωή σου, δηλαδή το να παίρνεις το αυτοκίνητο και να κάνεις τις εξορμήσεις σου, να βγάζεις τις φωτογραφίες σου και ξεκίνησες να ενώνεις κάποια κομμάτια του παζλ -δηλαδή μιλάω για την ιστορία του τόπου, έτσι; - ποιες σκέψεις πέρασαν απ’ το μυαλό σου; Τι ξεκίνησες να σκέφτεσαι και να αισθάνεσαι όταν συνέδεες κάποια παζλ και έβγαλες κάποια άκρη από όλη την ιστορία της Λέρου;

Καταρχήν, αυτό που μου αρέσει πάρα πολύ στην όλη[00:20:00] ιστορία είναι ότι διαβάζεις κάτι και μετά μπορείς να πας, σε δέκα λεπτά είσαι ήδη εκεί. Μπορείς να πας εκεί και να το αγγίξεις και να το δεις. Οπότε ας πούμε εγώ πάντα όταν πήγαινα σε μία τέτοια περιοχή, έτσι έκανα μια μικρή φαντασία στο μυαλό μου και σκεφτόμουνα πώς ήταν εκείνη την περίοδο, πώς θα ήταν ας πούμε αν εγώ ήμουνα ένας φαντάρος εκείνη τη στιγμή και ήταν κατά τη διάρκεια του πολέμου! Oπότε έβαζα στο μυαλό μου ότι βρίσκομαι μέσα σε αυτό το καταφύγιο και ότι έξω πέφτουν βόμβες και ότι ταρακουνιέται όλη η γη τέλος πάντων. Και έβαζα διάφορες τέτοιες σκέψεις για να μπω στο κλίμα του πώς ακριβώς θα ήτανε η ζωή ενός από αυτών των φαντάρων σε αυτές τις περιοχές. Οπότε δεν ξέρω, αυτό το πράγμα δηλαδή μου δημιούργησε πολλά έτσι συναισθήματα και κυρίως με τα τούνελ. Είχα μεγάλη έτσι αγάπη ας πούμε με τα τούνελ, τα υπόγεια και έχω γυρίσει πάρα πολλά τούνελ στη Λέρο και πάντα μου αρέσει να τα… να μπαίνω μέσα και να νιώθω, να νιώθω δηλαδή ότι εδώ υπήρχαν μέσα άνθρωποι που ο ένας και μοναδικός σκοπός που υπήρχε ο άνθρωπος μέσα εκεί, ήταν για να γλιτώσει από βόμβες ή τέλος πάντων να σωθεί. Δηλαδή, καταλαβαίνεις ότι αυτή η τρύπα μες στη γη ήταν δηλαδή… για κάποιον ήταν η σωτηρία του αυτή η τρύπα μες τη γη. Και έτσι δηλαδή αυτό το πράγμα πάντα μού δημιουργούσε έτσι κάποια συναισθήματα και δεν ξέρω, με έκανε να θέλω να μάθω παραπάνω για όλα αυτά τα πράγματα.

Άρα λοιπόν, από την εμπειρία σου και με αυτά που έχεις δει μέχρι στιγμής, αληθεύει ότι η Λέρος είναι όλη σκαμμένη;

Κοίταξε, είναι σκαμμένη, είναι σκαμμένη, έχει πάρα πάρα πολλά τούνελ. Βέβαια, ο μύθος που λένε, ότι υπάρχουνε τούνελ που ξεκινάει από το ένα σημείο και πάει στο άλλο, αυτό εντάξει, αυτά είναι… δεν στέκουν αυτά. Όλα αυτά τα τούνελ είναι μικρά, ανεξάρτητα, το πολύ δηλαδή 200-300 μέτρα το πολύ, σαν επιφάνεια. Υπάρχουν βέβαια μερικά που είναι λίγο πιο μεγάλα, αλλά δεν υπάρχει… δεν είναι δηλαδή όπως είναι στα οχυρά του Ρούπελ που είναι στα σύνορα της Ελλάδας, που είναι χιλιόμετρα και χιλιόμετρα υπόγεια τούνελ. Είναι μικρές, ανεξάρτητες μονάδες, τα οποία είτε είναι αποθήκες πυρομαχικών, τα πιο μεγάλα δηλαδή είναι αποθήκες πυρομαχικών. Υπάρχουν τα άλλα, τα πιο μικρά, που είναι κάποια μέτρα, μπορεί να ναι ξέρω ‘γω 10 μέτρα για παράδειγμα ή 10-20 μέτρα, μία τρύπα μέσα στο αυτό, τα οποία ήτανε ατομικά, για να μπορεί να μπούνε δύο-τρία άτομα μέσα τη στιγμή που ακούνε τα βομβαρδιστικά να έρθουνε και δεν έχουν κάτι να κάνουν άμεσο, να μπορούν να κρυφτούνε μέσα και να γλιτώσουνε απ’ τις βόμβες. Οπότε ναι, υπάρχουν πάρα πολλά τούνελ, αλλά δεν υπάρχει αυτό το τεράστιο που λένε ας πούμε οι μύθοι και ότι μπορείς να μπεις ξέρω ‘γω σε ένα τούνελ στο Παντέλι και να βγει στην Αγία Μαρίνα ή κάτι τέτοιο. Βέβαια, υπάρχει μία πολύ μικρή δόση αλήθειας σε κάτι τέτοιο. Υπάρχει ένα υδραγωγείο ρωμαϊκό, παλιό, το οποίο ξεκινάει από κάπου απ’ το Παρθένι και καταλήγει στην Αγία Μαρίνα. Δεν έχω μπει ποτέ μέσα. Έχουν γίνει κάποιες έρευνες για αυτό και έχουν κάποια άτομα μπει σε κάποια τμήματα μέσα. Το οποίο εντάξει, είναι σε ένα ύψος από ό,τι έχω δει μια φωτογραφία, είναι ένα ύψος το οποίο μπορεί ένας άνθρωπος να σταθεί όρθιος και είναι πετρόκτιστα. Και σίγουρα υπάρχουν κομμάτια που υπάρχουν ακόμα σήμερα κοντά στο Παρθένι και στην περιοχή της Καμάρας. Υπάρχουν κάποια τμήματα που αν ξέρεις τέλος πάντων πού είναι, μπορείς να μπεις σε κάποια σημεία μέσα. Βέβαια, το περισσότερο αυτό τώρα έχει καταστραφεί, γιατί τα τελευταία χρόνια έχουν χτιστεί διαφορά σπίτια, έχουν ανοίξει οικόπεδα, έχουνε σκάψει οικόπεδα για να φτιάξουν θεμέλια από τα σπίτια. Και σκάβοντας για να φτιάξουν τα θεμέλια, γκρεμιζόταν αυτό το υδραγωγείο. Οπότε αυτό είναι το μοναδικό τούνελ που θα μπορούσαμε να πούμε ότι υπάρχει σε μεγάλη κλίμακα, το οποίο βέβαια δεν είναι προσβάσιμο πλέον.

Σύμφωνα με αυτό που ανέφερες τώρα και το έφερες στην κουβέντα, σε τι κατάσταση βρίσκονται όλα αυτά τα μνημεία και τα κτίρια σήμερα;

Δυστυχώς, όχι στην καλύτερη κατάσταση. Τα περισσότερα κτίρια δυστυχώς έχουνε μετατραπεί σε στάνες. Εντάξει, απ’ τη μία δεν μπορείς να ρίξεις και όλη την ευθύνη στον βοσκό που έχει μέσα αυτά τα πρόβατα, γιατί αυτός ο άνθρωπος έχει μεγαλώσει ξέροντας ότι ο παππούς του και ο πατέρας του εδώ μέσα είχαν τα πρόβατα, σε αυτά τα κτίρια. Ήταν κτίρια που μετά τον πόλεμο έμειναν ανεκμετάλλευτα, ήταν πάνω, στις ερημιές, εκεί που τέλος πάντων ζούνε, εκεί που είναι οι βοσκοί με τα πρόβατά τους. Οπότε είναι μεγάλα κτίρια, ερειπωμένα, τα οποία δεν ενδιαφέρεται κανένας για να δει αν τα κάνει κάτι. Οπότε ο κάθε βοσκός έχει βρει έναν χώρο να φυλάει τα ζώα του. Οπότε δυστυχώς, όλα αυτά τα κτίρια δεν είναι στην καλύτερη κατάσταση. Δηλαδή, ας πούμε, ένας επισκέπτης που θα πάει μέσα, δεν θα βρει καθόλου καλή εικόνα, είτε είναι από θέμα ότι αρχίζουν και σιγά σιγά γκρεμίζονται κάποια κτίρια, γιατί μην ξεχνάμε ότι είναι κτίρια ογδόντα και χρονών, τα οποία είναι εντελώς ασυντήρητα πάρα πολλά χρόνια και λογικό να αρχίσουν να πέφτουν κάποιοι τοίχοι και κάποια κομμάτια, να φεύγουν οι σοβάδες και τέτοια. Αλλά είναι και οι ίδιοι οι βοσκοί οι οποίοι κάνουνε ζημιές στα κτίρια για διάφορους λόγους τέλος πάντων. Τα θεωρούνε δικά τους πλέον και τα χειρίζονται όπως νομίζουν αυτοί καλύτερα. Είχε γίνει κάποια προσπάθεια από τον δήμο το 2004-2005 με κάποιο ευρωπαϊκό πρόγραμμα, το οποίο τότε η δημοτική αρχή το είχε εκμεταλλευτεί και έγινε κάποια συντήρηση. Κάποια απ’ τα περισσότερα βασικά κτίρια που είναι στα βουνά καθαριστήκανε, κλειστήκανε, μπήκαν κάγκελα, μπήκαν κάποιοι ιστοί για να μπούνε κάποιες πληροφορίες για τα κτίρια, τα οποία βέβαια δεν ξέρω αν μπήκαν ποτέ οι πινακίδες αλλά τέλος πάντων.  Έγινε αυτή η… ο καθαρισμός και η συντήρηση σε αυτά τα κτίρια. Κάποια κτίρια μάλιστα που έχουνε ζωγραφιές μέσα, είχε έρθει και ειδικό συνεργείο το οποίο ξαναπάτησε πάνω στις ζωγραφιές και τις ξαναφέραν πάλι στην αρχική τους μορφή. Οπότε έγινε και κάποια συντήρηση και στις τοιχογραφίες που υπάρχουν μέσα. Αλλά δυστυχώς, αυτά μετά από ελάχιστα χρόνια, επειδή, εντάξει, κλειστήκανε αλλά δεν εκμεταλλευτήκαν αυτά καθόλου. Οπότε ο κάθε βοσκός τέλος πάντων, βλέποντας ότι έχει περάσει ένα-δύο χρόνια και δεν έχει γίνει τίποτα και το κτίριο είναι έρημο, τέλος πάντων, σπάσαν τις πόρτες και ξαναμπήκαν πάλι τα πρόβατα μέσα και ξαναέγιναν πάλι στην κατάσταση που… ναι, σε μία χάλια κατάσταση.

Ναι. Λυπηρό αυτό.

Υπάρχει βέβαια… Υπάρχει βέβαια τώρα, πριν κάποια χρόνια, πριν το 2020 αν θυμάμαι καλά, είχε γίνει κάποια, τέλος πάντων, συζήτηση μέσα από κάποιο άρθρο, σε μία εφημερίδα για την ιστορία της Λέρου, το οποίο αυτό το άρθρο έφερε λίγο… Μάλλον, προκάλεσε λίγο το ενδιαφέρον στην Υπουργό Πολιτισμού τότε και ξεκίνησε κάποια μικρή έτσι επικοινωνία. Ήρθε η Υπουργός Πολιτισμού, η κυρία Μενδώνη, εδώ στο νησί, είδε κάποια από αυτά τα κτίρια. Μάλιστα, είχα την τύχη να την ξεναγήσω εγώ σε κάποια από αυτά τα σημεία. Είδε λοιπόν κάποιες εγκαταστάσεις και όλα αυτά και την κατάσταση που βρίσκονται μαζί με την πόλη του Λακκίου. Το Λακκί το οποίο έχουμε εδώ στο νησί, η πόλη του Λακκίου έχει μία μοναδική αρχιτεκτονική, χτισμένη καθαρά απ’ τους Ιταλούς. Έχει μια μοναδική λοιπόν αρχιτεκτονική και το οποίο Λακκί και αυτό χρειάζεται κάποια συντήρηση, τέλος πάντων, να φτιαχτεί λίγο η πόλη. Έχει ξεκινήσει κάποιες ενέργειες, έχουν φτιάξει ένα master plan, που λένε, για κάποια κτίρια ιταλικά.  Ελπίζουμε κάποια στιγμή, μες στα επόμενα χρόνια, να πέσουν, να ξεκινήσουν να έρχονται λεφτά στο νησί για να φτιαχτούν, να συντηρηθούν κάποια κτίρια. Ήδη κηρύξανε κιόλας κάποια μέρη ιστορικά μνημεία. Δύο κτίρια συγκεκριμένα στο Λακκί. Ένα το κτίριο το «Ποσειδώνιο», που λέμε τέλος πάντων εμείς τώρα, το οποίο ήτανε η Καζέρμα «Marinai», ήταν ο στρατώνας του ναυτικού τότε. Είναι ένα πάρα πολύ μεγάλο, άσπρο κτίριο, στο Λακκί. Ίσως το μεγαλύτερο κτίριο που βρίσκεται στο Λακκί. Οπότε έχει κηρυχθεί και αυτό διατηρητέο, ιστορικό μνημείο και δίπλα έχει μία αποθήκη μεγάλη, η οποία και αυτή έχουνε κηρύξει σαν ιστορικό μνημείο μαζί με μία πυροβολαρχία, την Πατέλα, η οποία είναι μία απ’ τις κεντρικές πυροβολαρχίες στο νησί.  Οπότε φαίνεται ότι υπάρχουν κάποια θετικά σημάδια, έχει ξεκινήσει κάτι ας πούμε δηλαδή, έχει ξεκινήσει ένας καλός δρόμος να… τέλος πάντων, να δημιουργηθεί λίγο έτσι μία… να δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες, να ξεκινήσει να γίνει κάποια συντήρηση. Εντά[00:30:00]ξει, Ελλάδα είναι, αργούμε λιγάκι με αυτά τα πράγματα. Θέλω να είμαι αισιόδοξος. Δεκατέσσερα χρόνια τώρα που ασχολούμαι, δεν έχω δει και πάρα πολλά πράγματα έτσι που θα με κάνουν να νιώσω πάρα πολύ αισιόδοξος, γιατί έχω ακούσει πολλές φορές ότι θα φτιαχτούνε κάποια πράγματα και στο τέλος δεν γίνεται τίποτα. Αλλά ας κρατήσουμε όμως μία ελπίδα, ότι στα επόμενα χρόνια, ίσως κάποια από αυτά να αρχίσουν να φτιάχνονται. Γιατί στο τέλος, το μόνο που θα έχουμε να δείξουμε στα παιδιά μας, είναι οι φωτογραφίες που είχα ξεκινήσει να τραβάω τότε.

Την κυρία Μενδώνη σε ποια κτίρια την πήγες εσύ;

Την κυρία Μενδώνη την είχα πάει πάνω, στην Πατέλα της έκανα ξενάγηση. Η Πατέλα είπαμε είναι μια απ’ τις κεντρικές πυροβολαρχίες, ιταλικές πυροβολαρχίες του νησιού. Και μάλιστα, η συγκεκριμένη, ήταν το κέντρο τηλεπικοινωνιών των Ιταλών και ήτανε η διοίκηση -υπήρχαν δύο διοικήσεις εκεί πάνω- ήταν η διοίκηση της αεροάμυνας του νησιού και η διοίκηση της χερσαίας ναυτικής άμυνας. Δηλαδή οι βολές από τη στεριά προς τη θάλασσα. Υπήρχαν λοιπόν, εκεί πάνω στην Πατέλα λοιπόν ήτανε η διοίκηση της άμυνας του νησιού. Πέρα από αυτό, πάνω στην Πατέλα, υπάρχει ένα πολύ σπάνιο και μοναδικό κτίριο. Οι περισσότεροι ντόπιοι το λένε «αερόφωνο». Δεν είναι ακριβώς αερόφωνο αλλά αυτό λέγεται «ακουστικός τοίχος», το οποίο είναι μία μεγάλη, τσιμεντένια κατασκευή. Υπάρχουν μόνο δύο στον κόσμο συγκεκριμένες κατασκευές. Η μια είναι εδώ, στη Λέρο και άλλη μια είναι σε μια πόλη, στη Μεσσίνα της Σικελίας, στην Ιταλία δηλαδή.  Αυτή λοιπόν η κατασκευή, η τσιμεντένια, στην ουσία είναι τρεις τοίχοι, είναι τρεις τοίχοι οι οποίοι έχουν μια καμπύλη και αυτό βοηθάει στο να ενισχύσει τον ήχο από τα αεροπλάνα που έρχονται. Οπότε στην ουσία ήταν δηλαδή κάτι σαν ραντάρ πριν από την εποχή του ραντάρ, όπου υπήρχε κάποιος στρατιώτης ο οποίος ήταν εκπαιδευμένος να δουλεύει, τέλος πάντων, αυτόν τον τοίχο. Και μπορούσε, κάνοντας μια μικρή έτσι περιπολία μπροστά στον τοίχο, αν ερχόταν κάποιο αεροπλάνο, μπορούσε να καταλάβει περίπου απ’ τον ήχο, να καταλάβει ότι έρχεται ένα αεροπλάνο από μια συγκεκριμένη κατεύθυνση και μπορούσε να βγάλει ένα πολύ γενικό, πολύ γενικό ας πούμε, ότι έρχεται από την τάδε κατεύθυνση κάποιο αεροπλάνο. Αυτή μετά λοιπόν την πληροφορία, την έδινε σε μια άλλη ομάδα, η οποία λειτουργούσε ένα μηχάνημα, το αερόφωνο, το αερόφωνο, το οποίο αερόφωνο ήταν μια μικρή έτσι… μια κατασκευή τέλος πάντων, ένα όργανο ακριβείας με κάποιο χωνί μπροστά και δύο θέσεις πίσω που καθόντουσαν οι χειριστές. Αυτοί λοιπόν οι δύο χειριστές ήτανε εκπαιδευμένοι να αναγνωρίζουν τους ήχους από τα αεροπλάνα και έστρεφαν το μηχάνημα, το χωνί, προς την κατεύθυνση που τους έλεγε ο ακουστικός τοίχος και μπορούσαν μετά αυτοί, μετά με κάποιες πιο έτσι μικρές κινήσεις ακριβείας, να υπολογίσουν με πιο μεγάλη ακρίβεια, πρώτα από όλα τι αεροπλάνο είναι απ’ τον ήχο. Δηλαδή απ’ τον ήχο της μηχανής να καταλάβουν αν είναι γερμανικό, ιταλικό αν είναι βομβαρδιστικό, μαχητικό. Οπότε να καταλάβουν τι ακριβώς έρχεται απ’ τον ήχο και να μπορέσουν να υπολογίσουν πόσο μακριά ήταν αυτό το αεροπλάνο και πόσο ψηλά ήταν αυτό το αεροπλάνο. Αυτή μετά την πληροφορία, την έδιναν στην κεντρική διοίκηση πάνω, στην Πατέλα και η κεντρική διοίκηση μετά, έκανε τις αντίστοιχες ενέργειες. Ή να ειδοποιήσει κάποιες άλλες πυροβολαρχίες ή τέλος πάντων να δώσουν τις αντίστοιχες εντολές εκεί που έπρεπε για το τι να κάνουν με αυτά τα αεροπλάνα που έρχονται. Λοιπόν, έχουμε λοιπόν εκεί πάνω, στην Πατέλα τον ακουστικό τοίχο και αυτό, επειδή όπως είπαμε είναι μοναδικό, είναι κάτι που πρέπει οπωσδήποτε να σωθεί!  Οπότε ήταν κάτι που έπρεπε οπωσδήποτε να δείξουμε και στην Υπουργό Πολιτισμού, την κυρία Μενδώνη, να το δει και εκείνη. Αλλιώς είναι να το βλέπεις και μάλιστα, αν ξέρεις, μπορείς κιόλας να βάλεις κάποιον σε ένα σημείο και να μιλήσει και να δεις, να ακούσεις αυτήν την ενίσχυση του ήχου. Είναι δηλαδή πραγματικά φοβερό! Θυμίζει λίγο αρχαίο ελληνικό θέατρο, το αμφιθέατρο, που ας πούμε είναι ο ένας στην μέση και μπορείς να τον ακούσεις αρκετά, σε μεγάλη απόσταση. Οπότε είχα την τύχη να την ξεναγήσω εκεί, στην Πατέλα. Ενθουσιάστηκε, της άρεσε πάρα πολύ και αργότερα μάθαμε ότι ξεκίνησε… Είχε ορίσει τέλος πάντων μια ειδική ομάδα επιστημόνων, οι οποίοι ήρθαν αργότερα, στον επόμενο χρόνο και μαζί πάλι βοήθησα και εγώ, στο να πάω αυτούς τους… την ομάδα με τους επιστήμονες που ήρθανε να δουν κάποια σημεία. Βγήκε κάποια μελέτη και μάλιστα, πριν λίγο καιρό, τώρα, το καλοκαίρι του ’23, έγινε η ανακοίνωση ότι τέλος πάντων θα… αυτού του master plan που λέγαμε, ότι θα φτιαχτούνε κάποια κτίρια και όλα αυτά. Οπότε εντάξει, κρατάμε μια μικρή αισιοδοξία ότι κάτι έχει ξεκινήσει.

Τέλεια. Μας λες πάρα πολύ ενδιαφέροντα πράγμα και θέλω τώρα να σε ρωτήσω, γιατί ήταν τόσο σημαντική η Λέρος κατά τον Β΄ Παγκόσμιο; Και όχι μόνο κατά τον Β΄ Παγκόσμιο, ακούμε ότι ήταν και σε προηγούμενες μάχες και σε προηγούμενα κομμάτια της ιστορίας, πολύ πριν τον Β’ Παγκόσμιο. Αλλά επειδή μιλάμε για αυτό το κομμάτι, γιατί θεωρείς εσύ ότι ήταν τόσο σημαντική εκείνη την περίοδο;

Λοιπόν, η Λέρος πάντα ήταν σημαντική επειδή έχει το λιμάνι του Λακκιού. Ο κόλπος του Λακκιού θεωρείται ως το δεύτερο καλύτερο φυσικό λιμάνι στη Μεσόγειο -το καλύτερο δηλαδή στην ανατολική Μεσόγειο- γιατί έχει μια πάρα πολύ μικρή είσοδος, είναι μόνο 400 μέτρα άνοιγμα. Έχει έναν πάρα πολύ μεγάλο κόλπο, ο οποίος έχει ένα σχετικά καλό βάθος για πλοία και φυλάσσεται πάρα πολύ καλά από σχεδόν όλους τους ανέμους. Δηλαδή είναι ελάχιστοι, αν θυμάμαι καλά, νομίζω μόνο ο νοτιοανατολικός άνεμος το επηρεάζει πάρα πολύ. Όλοι οι υπόλοιποι άνεμοι σκιάζει το λιμάνι. Οπότε όταν έχεις ένα τόσο μεγάλο λιμάνι, το οποίο είναι δηλαδή κάτι που όλοι το θέλουνε, όλοι το θέλουνε. Οπότε ήτανε και ένας απ’ τους λόγους που οι Ιταλοί τότε, το 1912, αποφάσισαν ότι θα ξεκινήσει όλη η κατασκευή και της πόλης του Λακκιού αλλά και γενικά η οχύρωση της Λέρου. Και έγινε και ο λόγος που όλοι θέλαν τη Λέρο, και οι Γερμανοί και… τέλος πάντων, ναι. Οπότε αυτό, ο πιο σημαντικός λόγος που οι περισσότεροι θέλουν τη Λέρο είναι το Λακκί, το λιμάνι του Λακκιού.

Δηλαδή, αυτό που τους ένοιαζε είναι η γεωγραφική θέση της περιοχής, έτσι;

Ναι, ναι, ακριβώς. Και βόλευε πάρα πολύ μάλιστα τους Ιταλούς τότε, επειδή είχαν και αρκετά ανοιχτά μέτωπα στη βορειοανατολική Αφρική και χρειαζότανε ένας σταθμός ενδιάμεσα Ιταλίας και Αφρικής. Οπότε δηλαδή χτίζοντας μία κεντρική ναυτική βάση, ήταν δηλαδή σε πολύ κατάλληλο σημείο. Ακόμα και σήμερα, τώρα δηλαδή, το πολεμικό ναυτικό πάλι έχει μία μεγάλη βάση στο λιμάνι. Είναι δηλαδή κάτι που.. είναι λιμάνι φτιαγμένο για τέτοιο, να έχεις μία βάση εκεί μέσα.

Φοβερό. Τέλεια. Πες μου, σε παρακαλώ, εσένα ποια είναι τα αγαπημένα σου κομμάτια της ιστορίας αυτού του τόπου; Για τους δικούς σου λόγους.

Ναι εντάξει, όπως είπα και πριν, αυτό που μου αρέσει πάρα πολύ είναι τα τούνελ. Εγώ δηλαδή με τα υπόγεια τούνελ δεν ξέρω, έχω μεγάλη τρέλα, έχω μεγάλη έτσι αγάπη ας πούμε με τα υπόγεια τούνελ. Τώρα μάλιστα, θέλω να ξεκινήσω ένα κομμάτι που είναι ακόμα άγνωστο για μένα, το οποίο θέλω να ξεκινήσω να ερευνώ. Είναι η υποβρύχια Λέρος. Γιατί η υποβρύχια Λέρος έχει… έχουμε πάρα πολλά ναυάγια από τον πόλεμο, είτε είναι αεροπλάνα, είτε είναι πλοία, είναι οτιδήποτε. Μέχρι και υποβρύχια δίχτυα τα οποία ας πούμε… τα οποία έκλειναν τους κόλπους. Ήταν κάποιοι μεγάλοι, μεταλλικοί κρίκοι, το οποίο δημιουργούσαν ένα μεγάλο σαν δίχτυ, μεταλλικό δίχτυ, τα οποία αυτά τα χρησιμοποιούσαν για να κλείσουνε την είσοδο των κόλπων και του Λακκιού και της Αγίας Μαρίνας και πιο βόρεια στο νησί που υπήρχε ένας κολπίσκος, η Ρίνα, που ήταν και αυτός πολύ σημαντικός. Όλα αυτά τα κλείνανε με υποβρύχια δίκτυα και υπάρχουν ακόμα σε πολλά σημεία πολλά τέλος πάντων κομμάτια μες στη θάλασσα.  Οπότε φέτος, αποφάσισα να ξεκινήσω να κάνω και καταδύσεις. Πέρυσι το καλοκαίρι έκανα ένα μάθημα, αλλά λόγω έλλειψης χρόνου δεν μπορούσα να το συνεχίσω. Αλλά φέτος, από νωρίς, θέλω να ξεκινήσω να κάνω μαθήματα καταδύσε[00:40:00]ων και να ξεκινήσω να εξερευνώ μαζί με το… Φυσικά μαζί με το κέντρο καταδύσεων που έχουμε εδώ, στο νησί, ο οποίος ο δύτης ξέρει όλα αυτά τα ναυάγια και ευτυχώς είναι άτομο που αγαπάει και αυτός την ιστορία και την προωθεί πάρα πάρα πολύ και από μόνος του στο εξωτερικό και τη σέβεται πάνω από όλα. Γιατί αν δεν υπάρχει σεβασμός, δεν κάνουμε τίποτα. Οπότε θέλω να ξεκινήσω να εξερευνώ και τον βυθό της θάλασσας, ο οποίος πρόσφατα μάλιστα, πριν κάποια χρόνια, ένα-δύο χρόνια, κάποιο γερμανικό περιοδικό την είχε αποκαλέσει και «Μέκκα των ναυαγίων» και όλα αυτά. Οπότε η Λέρος έχει πολλά να δείξει και στον βυθό της, το οποίο ελπίζω να το δω κι αυτό σύντομα. Οπότε ναι, οπότε είναι κάτι που έτσι ανυπομονώ να ξεκινήσω και να ξεκινήσω να τα εξερευνώ και αυτά και εγώ και να τα φωτογραφίσω.  Πάρα πολλά από αυτά είναι σε βάθη που μπορεί κάποιος αρχάριος να τα επισκεφτεί. Είναι σε λίγα μέτρα και υπάρχουν μάλιστα και κάποια πράγματα, κάποια ας πούμε ναυάγια, τα οποία είναι σε βάθος που μπορεί και ένας απλός άνθρωπος με βατραχοπέδιλα και μάσκα να το δει απ’ την επιφάνεια. Ας πούμε συγκεκριμένα υπάρχει στα Άλιντα, στην περιοχή που είναι οι Παναγιές, υπάρχει ένα γερμανικό αποβατικό βουλιαγμένο, το οποίο είναι σε βάθος σε 3 μέτρα και είναι δηλαδή απ’ τη στεριά, είναι 10 μέτρα από τη στεριά και σε βάθος 3 μέτρων. Οπότε δηλαδή με μάσκα και βατραχοπέδιλα πας και το βλέπεις και μπορείς να δεις κομμάτια από αυτό το αποβατικό σκάφος που είναι βουλιαγμένο εκεί.  Επίσης, μιας που λέγαμε για τη φωτογραφία, ασχολήθηκα και με drone, το οποίο μάλιστα πάλι πρέπει να ήμουνα ο πρώτος στη Λέρο που είχα drone! Το 2013 πρωτοαγόρασα ένα drone και ο λόγος που αγόρασα drone ήτανε ο ακουστικός στίχος που λέγαμε πριν, στην Πατέλα. Γιατί πάντα το έβλεπα αυτό, έβλεπα το περίεργο σχήμα που έχει, γιατί είναι λίγο εξωγήινο σχήμα αν το δεις δηλαδή και πάντα σκεφτόμουνα πόσο ωραία θα ήταν να μπορούσα να πάρω αυτό το σχήμα από ψηλά! Να το πάρω έτσι μία από πάνω. Οπότε όταν ξεκίνησαν τα drone -τότε, εκεί το ‘13- να γίνονται λίγο πιο εύκολα για έναν απλότερο άνθρωπο να τα αγοράσει, έκανα το βήμα, αγόρασα ένα drone και ξεκίνησα να φωτογραφίζω και κάποια ιστορικά κτίρια από μία διαφορετική γωνιά. Οπότε, στην ουσία εξερευνούσα τα ιστορικά κτίρια και απ’ τον αέρα και απ’ το έδαφος και υπόγεια και όπως είπαμε, τώρα θα ξεκινήσω να εξερευνώ και υποβρύχια την ιστορία της Λέρου!

Όλες αυτές τις φωτογραφίες που εντάξει, έτσι όπως τις φαντάζομαι μέσα απ’ τις περιγραφές σου φαίνεται φοβερές! Όλες αυτές τις φωτογραφίες τις ανεβάζεις κάπου; Γράφεις κάπου; Κάπως θες να βγάλεις προς τα έξω όλο αυτό το εγχείρημα;

Εκεί τώρα είναι θέμα λίγο… έχω αρκετό υλικό, έχω αρκετό υλικό, αλλά δυστυχώς είμαι πολυάσχολο άτομο και δεν έχω χρόνο να τα ταξινομήσω όπως θα ήθελα και να τα εκμεταλλευτώ όπως θα ήθελα. Εντάξει, κάποια τα ανεβάζω ας πούμε σε facebook και τέτοια πράγματα, που μπορεί κάποιος ξέρω ‘γω να δει κάποιες φωτογραφίες ή κάποια stories, κάποια βίντεο τα οποία θα τραβήξω. Αλλά έτσι, μία βάση δεδομένων, να υπάρχει μια βάση, που θα μπορούσε κάποιος να μπει μέσα και να ψάξει για μία συγκεκριμένη περιοχή και να δει έναν φάκελο, ξέρω ‘γω για παράδειγμα «Πατέλα» και να βρει φωτογραφίες της Πατέλας, δεν έχω βρει ακόμα τον χρόνο να κάνω. Είχε ξεκινήσει μία… με άλλα τρία άτομα, τέσσερα άτομα τα οποία και αυτά τους ενδιαφέρει λίγο η ιστορία, είχαμε ξεκινήσει μια σελίδα η οποία θα ήταν κάτι τέτοιο. Θα ήτανε ξεχωριστά η κάθε πυροβολαρχία, με πληροφορίες, φωτογραφίες, πώς ήταν τότε η πυροβολαρχία, με παλιές φωτογραφίες, σύγχρονες φωτογραφίες. Και θα ήτανε έτσι μία σελίδα τα οποία θα μπορούσε κάποιος να την… κάποιος που ενδιαφέρεται να μάθει για τις πυροβολαρχίες, να μπει μέσα και να δει πληροφορίες. Και μάλιστα είχε και σημεία πάνω στον χάρτη που βρίσκεται και μπορεί ο άλλος να πατήσει στο google maps και να πάει κατευθείαν εκεί. Βέβαια, το project αυτό κάπου κόλλησε λιγάκι και δυστυχώς δεν προχώρησε. Οπότε μένει ακόμα να δούμε πώς θα εκμεταλλευτεί όλο αυτό το υλικό.

Έχεις όμως κάτι στο μυαλό σου; Δηλαδή, θέλεις να κάνεις κάτι με όλα αυτά;

Κάποια στιγμή, όταν καταφέρω και βρω χρόνο, θέλω καταρχήν να κάνω κάποια έκθεση φωτογραφίας με τις διάφορες πυροβολαρχίες. Ειδικά ας πούμε το καλοκαίρι -σίγουρα θα ‘ταν μια έκθεση που θα γίνει το καλοκαίρι- που υπάρχει τουρισμός και ο κάθε ξένος που θα έρθει, θα μπορεί να γνωρίσει έτσι την ιστορία του νησιού και να δει τέλος πάντων κάποια πράγματα τα οποία δύσκολα θα μπορεί να επισκεφτεί όλα σε δύο-τρεις μέρες που θα είναι εδώ σαν τουρίστας. Ελπίζω κάποια στιγμή να βρω τον χρόνο, να βρω το χρήμα, γιατί για να κάνεις και μία έκθεση εννοείται πως θέλεις… για να τυπώσεις όλες αυτές τις φωτογραφίες, υπάρχει ένα μεγάλο κόστος. Θα δούμε. Ελπίζω ότι κάποια στιγμή θα γίνει και αυτό.

Τέλεια.

Ή τέλος πάντων, αν κάποια στιγμή ανοίξει κάποιος εκθεσιακός χώρος πιο μόνιμος, δεν ξέρω, ίσως του δήμου ή αυτό, ίσως να μπορούσα να παραχωρήσω κάποιες φωτογραφίες, να μπουν έτσι σε κάποια στατική έκθεση που θα μπορούσε να υπάρχει. Σε κάποιον εκθεσιακό χώρο δηλαδή.

Σήμερα, με τις γνώσεις που έχεις, που έχεις ανακαλύψει κάποια πράγματα, έχεις διαβάσει κάποια άλλα, πώς αισθάνεσαι για την πλούσια ιστορία αυτού του τόπου; Σου δημιουργεί κάποια συναισθήματα, κάποιες σκέψεις;

Είναι φοβερό πώς σε ένα τόσο μικρό νησάκι -γιατί η Λέρος εντάξει, είναι πολύ μικρό νησί, 46 τετραγωνικά χιλιόμετρα- σε ένα τόσο μικρό νησάκι, πόσο πολύ ιστορία υπάρχει! Εντάξει και σε άλλα μέρη θα πας, ας πούμε στη Ρόδο, στην Κω, θα πας σε άλλα μέρη όπου υπάρχουν πολλά, πολλά έτσι πράγματα απ’ τον πόλεμο, αλλά είναι όμως… σε τρώει η απόσταση εκεί. Το ένα είναι από δω, το άλλο είναι ξέρω ‘γω 100 χιλιόμετρα πιο κάτω. Είναι δηλαδή μεγάλες οι αποστάσεις. Το καλό με τη Λέρο είναι ότι ένας άνθρωπος που θα έρθει εδώ και τον ενδιαφέρει αυτό το κομμάτι και έρχεται ας πούμε στη Λέρο για το πολεμικό κομμάτι, μπορεί να κανονίσει ας πούμε σε τέσσερις-πέντε μέρες να δει πάρα πάρα πάρα πολλά, γιατί είναι μικρές οι αποστάσεις μεταξύ όλων αυτών των κτιρίων και μπορείς σε μία μέρα να επισκεφτείς αρκετά πράγματα. Οπότε δηλαδή είναι καλό που… Αυτό είναι το φοβερό της Λέρου, ότι εντάξει, κι άλλα νησιά, όλα τα νησιά έχουνε ωραίες παραλίες, έχουνε ωραίο φαγητό, έχουν όλα αυτά που έχουν, όλα τα… έχουνε ήλιο, θάλασσα και όλα τα σχετικά, αλλά αυτό που κάνει τη Λέρο να ξεχωρίζει είναι ότι έχουμε την πολεμική ιστορία, την οποία πρέπει να εκμεταλλευτούμε. Μέχρι ένα σημείου βέβαια να εκμεταλλευτούμε! Μην το κάνουμε και… μη γίνει και το νησί… μη χάσει την ομορφιά του, δηλαδή να έχουμε μαζικό τουρισμό και όλα αυτά. Ποιοτικό τουρισμό θέλουμε να έχουμε εδώ, στο νησί. Και εντάξει, και πιστεύω ότι αυτός που λατρεύει, που τέλος πάντων, αυτός που τον ενδιαφέρει η πολεμική ιστορία, είναι συνήθως πιο ποιοτικός τουρισμός, δεν είναι δηλαδή ο… ξέρω ‘γω; Δεν θέλω να… τέλος πάντων αυτοί που θέλουν να έρθουν για clubbing και για party, για beach party και τέτοια πράγματα. Είναι ο πιο ποιοτικός τουρισμός αυτός που ασχολείται με την πολεμική ιστορία και αυτόν τον τουρισμό θέλουμε στο νησί.

Απαντάς εν μέρει και στην επόμενη ερώτηση με αυτό που λες. Δηλαδή, ένας ο οποίος δεν ξέρει κάτι και έρχεται στη Λέρο ανυποψίαστος, θα δει αυτά που πρέπει να δει ή αν έρθει, θα τα καταλάβει στην πορεία;

Ευτυχώς, τα τελευταία ίσως τέσσερα-πέντε χρόνια, έχει αρχίσει και έχει μαθευτεί λίγο ότι η Λέρος τέλος πάντων έχει αυτό το κομμάτι, το ιστορικό. Οπότε δηλαδή, αν πριν δέκα χρόνια, πριν δέκα χρόνια αν έλεγες: «Λέρος», οι περισσότεροι θα είχαν μείνει στο κομμάτι του ψυχιατρείου, αυτό που ξέρουν όλοι τέλος πάντων οι… η Ελλάδα. Τα τελευταία χρόνια βέβαια, έχουν ξεκινήσει τώρα και όταν κάποιος λέει: «Λέρος», αρχίζει και έρχεται στο μυαλό του άλλου και θα πει: «Πολεμική ιστορία». Οπότε έχει ξεκινήσει και γίνεται λίγο πιο γνωστό το κομμάτι της πολεμικής ιστορίας στο νησί. Οπότε κάποιος που θα έρθει στη Λέρο, ένα καλό ποσοστό -δεν θα πω μεγάλο- ένα καλό ποσοστό γνωρίζει ότι θα ‘ρθει στη Λέρο και μπορεί να δει κάποια ιστορικά πράγματα. Ιστορικά πράγματα, έστω και το Λακκί να δει μόνο σαν πόλη, που είναι χτισμένη απ’ τους Ιταλούς και είναι κάτι πάρα πολύ εύκολα προσβάσιμο γιατί είναι χώρος που υπάρχουνε μαγαζιά και όλα αυτά και ο καθένας μπορεί να οδηγήσει και να το δει. Σίγουρα θα δει αυτά και θα ευχαριστηθεί με την αρχιτεκτονική. Αλλά κάποιος που θέλει να δει κάτι παραπάνω, μπορεί είτε… μπορεί σχετικά εύκολα ή νοικιάζοντας κάποιο 4x4 όχημα ή νοικιάζοντας[00:50:00] κάποιο ποδήλατο, να δει κάποια από αυτά τα μέρη ας πούμε, να τα εντάξει μες στο πρόγραμμά του. Θα πάει και θάλασσα, θα πάει και στο εστιατόριο εννοείται, αλλά θα σπαταλήσει και κάποια ώρα δηλαδή να δει και ένα ιταλικό κτίριο, πολεμικό. Να δει ας πούμε μια βάση από κανόνι που υπάρχει τέλος πάντων και υπάρχει και η γνωστή ταινία «Τα κανόνια του Ναβαρόνε» που ήταν και βιβλίο της δεκαετίας του ’70, το οποίο… Αυτή βασίζεται πάνω σε κάποια γεγονότα της Λέρου και ο άλλος που ακούει για τα κανόνια του Ναβαρόνε και έρχεται στη Λέρο, θα θέλει να δει κάποια βάση από κάποιο κανόνι, άσχετα αν δεν έχουν μείνει κανόνια. Οι βάσεις είναι εκεί ακόμα που υπήρχαν κάποτε τα κανόνια. Οπότε μπορεί ο άλλος να βάλει μες στο μυαλό του λίγο τη φαντασία και να φανταστεί ότι υπάρχει ένα κανόνι σε αυτήν τη βάση.

Σωστό. Μιας και ανέφερες το ψυχιατρείο, εσύ πρόλαβες καθόλου τα χρόνια του ψυχιατρείου;

Θυμάμαι έτσι τα καλοκαίρια που ερχόμασταν κυρίως στο Λακκί, επειδή ας πούμε το κομμάτι του ψυχιατρείου εδώ, στην περιοχή του Λακκιού και στο δίπλα χωριό, στα Λέπιδα, ήταν ας πούμε τα κτίρια που στεγάζανε ψυχασθενείς. Πάντα θυμάμαι δηλαδή περπατώντας στο Λακκί να βλέπεις κάποιους ψυχασθενείς να είναι έξω και να περπατάνε και γενικά να υπάρχει έτσι αυτή η νοοτροπία. Όχι νοοτροπία… Επειδή το ψυχιατρείο ήταν ένα πολύ μεγάλο κομμάτι στην οικονομία του νησιού, ένα πάρα πολύ μεγάλο, μπορεί και τα δύο πέμπτα του νησιού, μπορεί να ήταν και ας πούμε να είχε σχέση με το ψυχιατρείο. Είτε να δουλεύουν μέσα είτε να ‘ναι έμποροι που προμηθεύονται πράγματα μέσα στο ψυχιατρείο. Το ψυχιατρείο ήταν ένα πάρα πολύ μεγάλο κομμάτι, οπότε σε όποιο σπίτι και αν πήγαινες, ξέρω ‘γω πήγαινες σε έναν θείο, ο θείος θα μας έλεγε ιστορίες για… Ο θείος που δουλεύει μες στο ψυχιατρείο θα μας έλεγε ιστορίες. Πας ας πούμε πιο κάτω, πας σε ένα μαγαζί ξέρω ‘γω αυτό και θα σου πει ο άλλος για το… θα δεις έναν ψυχασθενή, ο οποίος θα κάθεται με συνοδεία και θα τρώει ας πούμε στο εστιατόριο έξω. Οπότε δηλαδή, όποτε ερχόμουνα στην Ελλάδα, στη Λέρο, υπήρχε δηλαδή το… Πάντα έβλεπες κάτι που είχε σχέση με το ψυχιατρείο, οπότε έχω κάποιες αναμνήσεις από το ψυχιατρείο. Και μάλιστα η μία θεία μου, το σπίτι της ήταν ακριβώς απέναντι από το ΠΙΚΠΑ που είχαμε εδώ στο νησί, που είναι για τα μικρά παιδιά, δηλαδή για μικρά παιδιά που έχουνε ασθένεια, ψυχική ασθένεια. Και το σπίτι της είναι ακριβώς απέναντι από το ψυχιατρείο και έτσι, όποτε πηγαίναμε στη θεία μου, η οποία μάλιστα ήταν αδερφή του παππού μου, οπότε είναι θεία που πηγαίναμε συχνά, πάντα ας πούμε είχαμε την επαφή με τα παιδιά που ήταν απέναντι στο ψυχιατρείο μέσα, στο παράθυρο. Και μάλιστα, υπήρχαν μερικά παιδιά, τα οποία τα είχαμε μάθει και με το όνομά τους δηλαδή. Ξέραμε δηλαδή και η μάνα μου που ήταν και πιο… μεγάλωσε τέλος πάντων εδώ πέρα, ήξερε κάποια άτομα και τους έλεγα με το όνομά τους ας πούμε. Οπότε φώναζε: «Γεια σου Μαρία!» και έβλεπες τη Μαρία, ερχόταν στο παράθυρο. Η Μαρία τέλος πάντων που ήταν ψυχικά ασθενής και υπήρχε έτσι μία μικρή επαφή με αυτά τα άτομα. Και συν το ότι ακριβώς επειδή ήταν ακριβώς δίπλα στο ψυχιατρείο, κάποια από αυτά τα άτομα τα οποία ήταν σε πιο καλή κατάσταση και κυκλοφορούσαν έτσι ελεύθεροι μόνοι τους γύρω, ερχόντουσαν και καθόντουσαν στη θεία μου και πίναν τον καφέ τους μαζί με μας.

Σου δημιουργούσε αυτό εσένα κάποια συναισθήματα, σαν παιδί; Δηλαδή, φοβόσουνα; Σου δημιουργούσε περιέργεια; Πώς αισθανόσουνα;

Εντάξει, όταν είσαι πολύ μικρό παιδί και βλέπεις ας πούμε κάποια άτομα τα οποία έχουνε προβλήματα ψυχικά, σε τρομάζει λίγο το κομμάτι που κάποιες σπαστικές κινήσεις που θα μπορούσε να κάνει αυτό το άτομο, κάποιες φωνές που θα μπορούσε να… χωρίς λόγο, έτσι να φωνάξει αυτό το άτομο και να φωνάζει και να κάνει θορύβους περίεργους τέλος πάντων. Όσο να ‘ναι, σαν μικρό παιδί, λίγο θέλεις να κρατήσεις λίγο απόσταση, όταν βλέπεις κάτι τέτοιο. Αλλά εντάξει, μεγαλώνοντας εντάξει, καταλαβαίνεις παραπάνω και το βλέπεις αλλιώς.

Μάλιστα. Ωραία. Σήμερα Μάρκο, πού σε βρίσκουμε;

Εγώ λοιπόν είμαι τα τελευταία… Είμαι απ’ το 2005, έχω μπει στον δήμο της Λέρου σαν… είμαι ο πληροφορικάριος του δήμου. Και γενικά, αυτό είναι σαν κύριο αντικείμενο, σαν κυρία απασχόληση μου, δηλαδή είμαι δημόσιος υπάλληλος. Αλλά γενικά, ασχολούμαι και πάρα πολύ με… Βοηθάω διάφορους συλλόγους όταν έχουν εκδηλώσεις στο τεχνικό κομμάτι, ας πούμε προτζέκτορες, ηχητικά, μικρόφωνα και τέτοια. Και γενικά είμαι άτομο που βρίσκομαι σε πάρα πολλά σημεία! Είναι τέτοιο το αντικείμενό μου, της πληροφορικής, που δεν ξέρω. Ίσως να ‘μαστε λίγα άτομα εδώ πέρα, εδώ στο νησί, που ασχολούνται σε βάθος όπως ασχολούμαι εγώ. Και στο κομμάτι της δουλειάς μου, δηλαδή στον δήμο έχει αρκετό τρέξιμο, γιατί είμαι ένας και μοναδικός για έναν ολόκληρο δήμο. Αλλά και στο κομμάτι έξω, που εθελοντικά βοηθά τους διάφορoυς συλλόγους που έχουμε στο νησί. Και μάλιστα, ας πούμε τώρα για παράδειγμα, τώρα σε μερικές μέρες, το σαββατοκύριακο, υπάρχει… ο ένας ο σύλλογος, ο χορευτικός, έχει κάποιο σεμινάριο και μου είπαν ας πούμε ότι θέλουν βοήθεια, να στήσουμε έναν προτζέκτορα για να δουλέψει το σεμινάριο. Οπότε εθελοντικά, έτσι… στον ελεύθερο χρόνο ας πούμε βοηθάμε και εκεί όπου μπορούμε.

Τα αγαπημένα σου σημεία για εξόρμηση εδώ πέρα, όταν βρίσκεις ελεύθερο χρόνο για να πηγαίνεις, ποια είναι; Τα αγαπημένα.

Λοιπόν, τα αγαπημένα μου σημεία. Αγαπημένα μου σημεία σίγουρα είναι σημεία που έχουνε πολεμικά κτίρια τέλος πάντων, ιταλικά, απ’ τον πόλεμο. Αλλά τυχαίνει κιόλας και όλα αυτά τα κτίρια βρίσκονται σε κορυφές βουνών, οπότε έχεις και φοβερή θέα. Οπότε δηλαδή συνδυάζεις και την ιστορία, αλλά και τη χαλάρωση, επειδή είναι μακριά από όλα. Οπότε δεν έχεις ούτε αμάξια ούτε ας πούμε φασαρία και έχεις βέβαια και τη θέα. Αγαπημένο μου σημείο είναι η Πατέλα, είναι δηλαδή το νούμερο ένα για μένα. Η Πατέλα είναι απ’ τα σημεία που μπορώ να πηγαίνω και κάθε εβδομάδα να ανεβαίνω πάνω, δεν έχω θέμα. Μετά, το δεύτερο αγαπημένο μου σημείο είναι η Σκουμπάρδα, η οποία Σκουμπάρδα, ο λόφος της Σκουμπάρδας είναι το ψηλότερο σημείο του νησιού, η ψηλότερη κορυφή και από κει βλέπεις εννοείται όλο το νησί και βλέπεις και το γειτονικό νησί, της Καλύμνου. Και είναι από τα σημεία που ειδικά τώρα τον χειμώνα, με τις βροχές που πρασινίζει έτσι το τοπίο, είναι δηλαδή το ψυχοφάρμακο μου. Δηλαδή, όταν έτσι είμαι κουρασμένος, είμαι αυτό, θα πάρω το αμάξι -ή τώρα πρόσφατα έχω ξεκινήσει και ασχολούμαι πολύ και με ποδηλασία- και ή θα πάρω το ποδήλατο ή το αμάξι και θα πάω στο βουνό και θα καθίσω λίγο έτσι να πάρω μία ανάσα στην ησυχία, στην ηρεμία και να έτσι να αδειάσει το μυαλό μου.

Τέλεια, πανέμορφα! Μάρκο, θέλω να σε ρωτήσω -φτάνουμε προς το τέλος σιγά σιγά-, υπάρχει κάτι που να θέλεις να συμπληρώσεις, κάτι που μπορεί να ξέχασα εγώ να σε ρωτήσω, να αφήσεις ένα μήνυμα για την ιστορία αυτού του τόπου; Κάτι, οτιδήποτε θέλεις να κλείσουμε με σένα.

Εντάξει, είναι… εντάξει, δεν έχω κάτι συγκεκριμένο που θα… Εντάξει, απλά πιστεύω ότι -ελπίζω μάλλον- ότι το νησί μας, κάποια στιγμή, θα ξεκινήσει λίγο να… Πάντα στο κομμάτι το ιστορικό, επειδή είναι αυτό που αγαπώ και ασχολούμαι πάρα πολύ με αυτό, ελπίζω ότι κάποια στιγμή το νησί μας θα κοιτάξει λίγο πιο σοβαρά το θέμα της πολεμικής ιστορίας που έχουμε. Γιατί περνάνε τα χρόνια και σε αυτά τα δεκατρία-δεκατέσσερα χρόνια που ασχολούμαι, βλέπω τις φθορές. Δηλαδή χρόνο με τον χρόνο βλέπεις, θα δεις ότι θα πας σε ένα σημείο και του χρόνου αυτός ο τοίχος θα έχει πέσει κάτω ή δεν ξέρω τι ή κάποιος θα έχει γράψει με graffiti και θα έχει κάνει μία ζωγραφιά και θα έχει χαλάσει κάτι. Οπότε, απλά ελπίζω ότι κάποια στιγμή το νησάκι μας θα πάρει την… το δει λίγο πιο σοβαρά το θέμα της ιστορίας και κάποια στιγμή το νησί θα… Τέλος πάντων, θα… αυτό. Δηλαδή ότι θα υπάρχει ο ανάλογος σεβασμός στην ιστορία του νησιού. Μπορεί αυτή η ιστορία, μπορεί να μην είναι ελληνική ιστορία, μπορεί όλα αυτά να ήταν μάχες που πολεμήσανε όχι Έλληνες, γιατί από δω, εδώ στη Λέρο καταρχήν ξεκινάμε από πιο παλιά. Η Λέρος ήταν πεντακόσια τόσα χρόνια υπό την κατοχή των Οθωμανών. Το 1912 έρχονται οι Ιταλοί, άρα από Οθωμανούς πάει στους Ιταλούς. Οι Ιταλοί μείναν εδώ μέχρι το ‘43 όπου έγινε η μάχη της Λέρου και έρχονται οι Γερμανοί για δύο χρόνια. Οπότε πάμε από Ιταλούς σε Γερμανούς. Τελειώνει πόλεμος το ’45. Έχουμε μετά προσωρινή διοί[01:00:00]κηση τους Άγγλους στο νησί μέχρι το ‘47 που γίνεται η Ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων. Οπότε και μετά πλέον επιτέλους έρχεται ας πούμε η Λέρος στα χέρια της Ελλάδας. Οπότε το νησί μας έχει μια πολύ μεγάλη ιστορία, πάρα πολλοί έχουν περάσει από δω. Οπότε οφείλουμε εμείς που είμαστε τώρα εδώ, οι Έλληνες και είναι ελληνικό νησί, οφείλουμε να το σεβαστούμε αυτό και όσο μπορούμε, να το κρατήσουμε ζωντανό και στη μνήμη αυτών των ανθρώπων που ήρθανε από τα ξένα μέρη. Ήρθε ο άλλος τώρα από Ιταλία να πεθάνει εδώ στη Λέρο για ένα μέρος που ούτε καν είναι δικό του, ούτε καν είναι η πατρίδα του και αυτό πρέπει να το σεβαστούμε λίγο, πρέπει να σεβαστούμε τα γεγονότα που έγιναν εδώ, στη Λέρο. Οπότε αυτό δηλαδή μόνο έχω να πω, ότι ελπίζω κάποια στιγμή να πάρει τον ανάλογο σεβασμό που πρέπει. Αυτά.

Συμφωνώ απόλυτα μαζί σου. Μακάρι να το δούμε αυτό κάποια στιγμή. Κάτι που ήθελα να σε ρωτήσω και το ξέχασα, η ζωή τον χειμώνα εδώ πέρα πώς είναι;

Λοιπόν, τον χειμώνα να σου πω την αλήθεια, εμένα μου αρέσει ο χειμώνας στη Λέρο. Το καλοκαίρι στη Λέρο δεν μου αρέσει μόνο και μόνο επειδή έχουμε πολύ παραπάνω κόσμο. Καλά, συν ότι το καλοκαίρι, επειδή είναι το κλίμα λίγο ξερό, φεύγει όλο αυτό το πράσινο απ’ το νησί και γίνεται ξερό. Ο χειμώνας στη Λέρο… τον αγαπώ πάρα πολύ τον χειμώνα στη Λέρο και έχουμε την ησυχία. Δηλαδή υπάρχουν φορές που μπορεί ας πούμε το βράδυ να οδηγάς με το αμάξι και να ξεκινήσεις από το ένα μέρος του νησιού να πας στο άλλο μέρος του νησιού και να πετύχεις δύο αμάξια στον δρόμο όλο και όλο. Και αυτό το πράγμα δηλαδή είναι για μένα… εμένα μου αρέσει η ήρεμη ζωή. Μπορεί να γεννήθηκα στη Νέα Υόρκη, στην Αμερική, αλλά όμως μου αρέσει πάρα πολύ η ήρεμη ζωή. Και μάλιστα, τώρα που το θυμήθηκα, όταν είχα ανέβει πάνω στην Αθήνα για αυτόν τον ένα χρόνο που πήγα στο ΙΕΚ, επειδή ήμουνα τόσο τρελαμένος με τη Λέρο και πάντα την αγαπούσα, είχα μαζί μου ένα ημερολόγιο της Λέρου το οποίο είχε τις φωτογραφίες της Λέρου κι όλα αυτά. Και είχα ήδη, απ’ τη στιγμή που ανέβηκα πάνω, είχα ήδη ψάξει και είχα βρει πότε υπάρχουν τριήμερα, τετραήμερα και τα είχα σημειώσει για να ξέρω πότε μπορώ να την κοπανήσω και να έρθω στη Λέρο κάτω για έστω και τρεις μέρες, να ‘ρθω κάτω στη Λέρο με το καράβι!

Φοβερό! Θα την άφηνες τη Λέρο για να πας να μείνεις κάπου αλλού; Αθήνα είτε ξανά Αμερική;

Πάρα πολύ γρήγορα θα σου πω όχι! Δεν υπάρχει περίπτωση! Είμαι από αυτούς που είμαι τρελά ερωτευμένος με τη Λέρο! Τρελά ερωτευμένος με τη Λέρο! Και μάλιστα, το ‘χω συζητήσει και με τη γυναίκα μου και... Δηλαδή κάποια στιγμή και εκείνη είχε κάποιες ιδέες για αυτά, αλλά το ξεκαθάρισα και πριν παντρευτούμε, ότι: «Αν με παντρευτείς, εγώ να ξέρεις οπωσδήποτε ότι θα μείνουμε στη Λέρο!». Δεν υπάρχει περίπτωση εγώ να φύγω απ’ τη Λέρο, την αγαπώ πάρα πολύ τη Λέρο και αντίθετα… Όχι αντίθετα, αλλά ας πούμε τα αδέρφια μου δεν είναι τόσο, τόσο! Δηλαδή θα μπορούσαν δηλαδή να σκεφτούνε να σηκωθούν να φύγουνε και να πάνε στην Αμερική, μιας και έχουμε ας πούμε αμερικάνικα διαβατήρια και θα μπορούσαν άνετα να ξαναγυρίσουν πάλι πίσω. Εγώ όμως με τίποτα! Εγώ δηλαδή τη Λέρο δεν την αφήνω. Την αγαπώ και εδώ θέλω να μείνω μία ζωή.

Τέλεια, εξαιρετικό! Να κλείσουμε με αυτό, ας μείνουμε σε αυτό. Μάρκο, σε ευχαριστώ πάρα πολύ για τον χρόνο σου και για αυτά που μοιράστηκες μαζί μας.

Και εγώ ευχαριστώ πάρα πολύ. Και εγώ χάρηκα πάρα πολύ που είχα την ευκαιρία να τα πω και αυτά.

Και εγώ και εγώ χάρηκα πάρα πολύ. Εύχομαι να είσαι πάντα καλά και να πραγματοποιήσεις όλους τους στόχους και τα όνειρα.

Ευχαριστώ πάρα πολύ!

Να είσαι καλά.