Istorima Archive

[00:00:00]Οπότε ξεκινάμε! Λοιπόν, μπορείς να μου πεις το όνομά σου;

Λέγομαι Θοδωρής Κουμαρτζής.

Πολύ ωραία! Εγώ είμαι η Μαριαλένα Κουσιδώνη. Σήμερα έχουμε 18 Οκτωβρίου του 2023, είμαστε στη Θεσσαλονίκη, είμαι ερευνήτρια για το Istorima και είμαστε έτοιμοι να ξεκινήσουμε τη συνέντευξή μας με τον Θοδωρή. Πες μου μερικά πράγματα λοιπόν για σένα, Θοδωρή. Πώς θα μας συστηνόσουνα; Ποιος είσαι και τι κάνεις;

Θα συστηνόμουν ως μουσικός, καταρχάς. Κατά δεύτερον ως ιδρυτικό μέλος, έτσι, της οργανοποιίας «Αναστάσιος» ή ως «Luthieros» και του διαδραστικού... του πρώτου διαδραστικού μουσείου αρχαίων μουσικών οργάνων «Seikilo» στη Θεσσαλονίκη. Γεννήθηκα και μεγάλωσα στον Ευρωπό Κιλκίς. Ήρθα στη Θεσσαλονίκη με σκοπό να σπουδάσω Πληροφορική, που αυτές είναι οι βασικές μου σπουδές, στο Αριστοτέλειο, και το μεταπτυχιακό μου που είναι στο τμήμα... στους Ηλεκτρολόγους, που ήταν διατμηματικό Μουσικών Σπουδών, Πολυτεχνείου και το τμήμα Δημοσιογραφίας. Παίζω μουσικά όργανα από παιδική ηλικία. Διάφορα όργανα, κυρίως πιάνο, κλαρίνο έπαιζα δυο χρόνια στο γυμνάσιο. Και μετά κυρίως κατά βάση με έγχορδα, όπως κλασική κιθάρα, τσαράνγκο, γιουκαλίλι, τζουράς, μπαγλαμάς, αρχαία λύρα τα τελευταία δέκα χρόνια περίπου. Αυτά, νομίζω, για περιγραφή. 

Ωραία. Σήμερα, λοιπόν, βρισκόμαστε στο «Seikilo». Θέλεις να μας εξηγήσεις λιγάκι τι είναι το «Seikilo»; 

Το «Seikilo»… Καταρχάς, το όνομα του Σεικίλου, ο Επιτάφιος του Σεικίλου, είναι η αρχαιότερη ολοκληρωμένη ελληνική μελωδία που σώζεται μέχρι τις μέρες μας, το οποίο εκτός από μελωδία έχει και στίχους. Μας λέει ότι: «Ὅσον ζῇς φαίνου», δηλαδή «όσο ζεις να λάμπεις». «Mηδὲν ὅλως σὺ λυποῦ», «να μη λυπάσαι καθόλου». «Πρὸς ὀλίγον ἐστὶ τὸ ζῆν», «Η ζωή μας διαρκεί λίγο». «Τὸ τέλος ὁ xρόνος ἀπαιτεῖ», «κι όλα στη ζωή έχουν ένα τέλος». Η συγκεκριμένη μελωδία και οι συγκεκριμένοι στίχοι αποτελούνε σημείο έμπνευσης τόσο για εμένα όσο και για την οικογένειά μου, με την οποία δραστηριοποιούμαστε σε όλο αυτό το κομμάτι, με τον αδερφό μου Ιορδάνη Κουμαρτζή, τον αδερφό μου τον Νίκο και τον πατέρα μου Αναστάσιο Κουμαρτζή, και τη μητέρα μου, φυσικά, την Ελένη Κουμαρτζή. Και ουσιαστικά το συγκεκριμένο κομμάτι το 'γραψε ο Σείκιλος, ήταν υπαρκτό πρόσωπο σαν κι εμάς, και το οποίο το αφιέρωσε στην Ευτέρπη, κατά πάσα πιθανότητα ήταν η Μούσα της Μουσικής, πιθανόν όμως να ήταν η γυναίκα του ή και η κόρη του. Είναι πολύ μεγάλη έμπνευση. Γιατί; Γιατί ουσιαστικά, κατά τη γνώμη μου, περιγράφει λίγο και τη δικιά μου, έτσι, αντίληψη την προσωπική για το τι είναι η μουσική και τι σκοπό εξυπηρετεί στη ζωή μου. Που δεν εξαντλείται στο κομμάτι της ψυχαγωγίας και της απλής διασκέδασης, αλλά είναι κάτι το οποίο, κατά τη γνώμη μου, φέρει, έτσι, μηνύματα από κάτι το ανώτερο, τόσο στην αρχαία Ελλάδα όσο και στο σήμερα. Και όταν λέω «ανώτερο» δεν περιγράφω κάποιον, έτσι, κάποια θρησκεία ή κάτι άλλο. Περιγράφω κάτι το οποίο πιστεύω ότι ήταν το μέσον και παραμένει το μέσο για να μας φέρει τους ανθρώπους πιο κοντά, ας πούμε, στη φύση μας την ανώτερη, που έχει να κάνει με τη δημιουργία και με την τέχνη. Ο «Σείκιλος» υπάρχει από από τις αρχές του 2016 ουσιαστικά στη Θεσσαλονίκη. Λειτουργεί ως το πρώτο –στην Ελλάδα σίγουρα, ίσως και στην Ευρώπη– διαδραστικό μουσείο αρχαίων μουσικών οργάνων. Ξεκίνησε τότε, σε συνεργασία με τον αδερφό μου τον Νίκο, ως μια ιδέα –γιατί η οργανοποιία προϋπήρχε ήδη κάποια χρόνια– και θέλαμε να κάνουμε κάτι στην πόλη, στο μέρος που μένουμε, με σκοπό ακριβώς και να μπορούμε να 'χουμε ένα χώρο στον οποίο θα εργαζόμαστε και θα δημιουργούμε, αλλά και με σκοπό ακριβώς και ο «Σείκιλος» να γίνει ένα σημείο αναφοράς σε ό,τι αφορά τη δημιουργία, έτσι, και τόσο για ανθρώπους από την Ελλάδα αλλά, κυρίως, από ανθρώπους απ' το εξωτερικό. Η αλήθεια είναι ότι τα πρώτα χρόνια ο «Σείκιλος» ξεκίνησε κάνοντας διάφορες, έτσι, σχετικές… προσφέροντας διάφορες σχετικές υπηρεσίες, μέχρις ότου να βρει τον τρόπο του, ουσιαστικά, να καλύπτει τα έξοδά του, γιατί αυτός ήταν εξαρχής ο στόχος. Ώσπου κατέληξε σήμερα το 2023, μετά από πολλή, φυσικά, προσπάθεια, έτσι, στοχευμένη και τα λοιπά, αυτήν τη στιγμή είναι στην έβδομη θέση απ' τα δέκα καλύτερα μουσεία σύμφωνα με το TripAdvisor στη Θεσσαλονίκη. Και, απ' ό,τι ξέρω, είναι το μοναδικό που είναι ιδιωτικού φορέα στη δεκάδα. Που, φυσικά, έχει να κάνει τώρα, έτσι, με άλλα μουσεία, όπως το Αρχαιολογικό, το Βυζαντινό, που φυσικά μιλάμε για οργανισμούς και όχι για προσπάθειες. Και, φυσικά, το ακόμη πιο σημαντικό για εμένα είναι ότι έχουν περάσει από δω άνθρωποι από όλο τον κόσμο, από μουσικοθεραπευτές, εκπαιδευτικούς, φιλόμουσους, ανθρώπους που ασχολούνται με την αρχαία Ελλάδα, σε ένα πλαίσιο όμως, έτσι, πολύ καθορισμένο και πολύ πολύ συγκεκριμένο, θα έλεγα. Ουσιαστικά, μπορούν να έρθουν εδώ από κοντά να παίξουνε αυτά τα όργανα και να μάθουνε την ιστορία τους, να ακούσουν κάποιους επαγγελματίες μουσικούς, όπως είναι και η Λίνα η Παλερά, όπως είμαι κι εγώ, που είμαστε εδώ πέρα και κάνουμε και τα εργαστήρια για την εκμάθηση, αλλά και όλες αυτές τις ξεναγήσεις. Και, φυσικά, είναι και το σημείο συνάντησης για πάρα πολλές συνεργασίες που εκκολάφθηκαν, έτσι, στο πέρασμα του χρόνου και που σήμερα είμαστε, έτσι, πολύ χαρούμενοι για ό,τι έχει καταφέρει, ό,τι έχει, τέλος πάντων, προκύψει, ό,τι έχει γίνει μέσα από αυτήν την προσπάθεια.

Πολύ ωραία! Άρα, λοιπόν, πρόκειται για έναν πολυχώρο. Τι περιλαμβάνει αυτή η έκθεση; Τι μπορεί να δει κάποιος που θα έρθει εδώ; 

Μπορεί να δει ουσιαστικά όλα τα είδη αρχαίων ελληνικών εγχόρδων, ξεκινώντας από τη χέλυς, που λέει ο μύθος ότι την έφτιαξε ο Ερμής και την έκανε δώρο στον αδερφό του τον Απόλλωνα, περνώντας στη βάρβιτο, στη φόρμιγγα, στη σαμβύκη, στο επιγώνιο και στην αρχαία ελληνική κιθάρα, που αποτελεί το πιο εξελιγμένο κατασκευαστικά μουσικό όργανο της αρχαίας Ελλάδας. Μπορεί, επίσης, να δει όργανα όπως είναι η λύρα της [00:05:00]Μεγιδδώ και η λύρα της Ουρ, που, παρόλο που δεν ελληνικά –ειδικά η λύρα της Ουρ πηγαίνει πιο πίσω στον χρόνο– γιατί για μας είναι σημαντικό να το δείξουμε αυτό, υπό την έννοια ότι αυτά τα όργανα, απ' ό,τι φαίνεται, ήρθαν από κάπου αλλού, στην αρχαία Ελλάδα οι άνθρωποι που μένανε σ' αυτόν τον χώρο τα αγαπήσαν πάρα πολύ, τα βάλαν στο κέντρο της κουλτούρας τους και ουσιαστικά φτιάξαν διαφορετικά είδη από αυτά τα όργανα, που το καθένα από αυτά έχει διαφορετικό ήχο, είναι κατασκευασμένα με διαφορετικά υλικά, και φυσικά αναπτύχθηκαν σε διαφορετικές περιόδους.  Εμείς, για αυτό το κομμάτι, δεν είναι κάτι που το σκεφτήκαμε απλά μια μέρα έτσι. Είναι μια συνεργασία που κάναμε εδώ με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο και το Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος, με σκοπό να μπορέσουμε να ανακατασκευάσουμε αυτά τα όργανα. Και, φυσικά, σταδιακά συνεργαστήκαμε με μια σειρά, έτσι, από φορείς ανά την Ευρώπη κατά βάση, τελευταία και εκτός Ευρώπης, με σκοπό να αναδείξουμε αυτά τα όργανα και στο κομμάτι της μελέτης, αλλά στο ακόμη πιο σημαντικό, στο κομμάτι της πρακτικότητας, να μπορεί δηλαδή κάποιος να πάρει ένα από αυτά τα όργανα και να μπορεί να παίξει. Στα πλαίσια αυτά ξεκινήσαμε και το κανάλι του «Σείκιλου» στο YouTube, το οποίο αυτήν τη στιγμή αριθμεί περισσότερους από 31.000 subscribers, έχει εβδομαδιαία βάση, ανεβαίνουν βίντεο και πολύ υψηλής ποιότητας που σκηνοθετεί ο αδερφός μου Νικόλαος Κουμαρτζής, και κάνει τη μουσική παραγωγή ο Ευαγόρας ο Μπεκιάρης στην Κύπρο, με σκοπό ακριβώς να δώσουμε έναυσμα και σε άλλους μουσικούς ανά τον κόσμο που μας επισκέπτονται ή που τους επισκεπτόμαστε εμείς κατά καιρούς να παίξουν αυτά τα όργανα, με σκοπό ακριβώς να τα αναδείξουμε ως μια παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά. Στα πλαίσια αυτού, επίσης, ιδρύσαμε και την Ακαδημία της Λύρας, το Lyre Academy, που είναι η πρώτη παγκοσμίως πλατφόρμα εκμάθησης αρχαίας λύρας με ολοκληρωμένες σειρές μαθημάτων, αλλά πλέον και έντυπο υλικό. Δηλαδή υπάρχει μία σειρά από βιβλία που κάποιος μπορεί να μάθει να παίζει αρχαίες μελωδίες αλλά και σύγχρονες, να παίζει παραδοσιακή μουσική. Ουσιαστικά προσπαθούμε να αγκαλιάσουμε αυτό που κάνουμε από κάθε σκοπιά, για να αναδείξουμε, όπως είπα και πριν, τον πλούτο της αρχαίας ελληνικής μουσικής και του αρχαιοελληνικού πολιτισμού στο σήμερα.

Τα όργανα αυτά είναι όλα έγχορδα, τα οποία έχετε εδώ πέρα; Άρα εντάσσονται σε μία οικογένεια...

Οικογένεια έγχορδων. Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι είναι η οικογένεια της αρχαίας λύρας. Παρ' όλα αυτά, στο κομμάτι το κατασκευαστικό, κατασκευάζουμε και κάποια μπεντίρ, τα τύμπανα, που ουσιαστικά είναι τα frame drums, τα οποία μπορεί να παίξει κάποιος. Και αυτά έχουν, έτσι, αρκετό ενδιαφέρον. Και φτιάχνουμε και κάποια άλλα έγχορδα αχλαδόσχημα, κυρίως τους μπαγλαμάδες και τζουράδες, που επίσης βασίζονται σε δύο βιβλία που έχει γράψει ο πατέρας μου, Το σκαφτό μπαγλαμαδάκι και το Α.Ν.Ε.Μ.Ο., που αποτελούν, έτσι, ένα από τα λίγα σχετικά βιβλία επιστημονικά, που περιγράφει ο πατέρας μου τη μέθοδό του και την κατασκευή στα αχλαδόσχημα όργανα.

Υπάρχουνε άρα απόγονοι σύγχρονοι των αρχαιοελληνικών οργάνων που κατασκευάζετε; Και αν ναι, ποιοι είναι αυτοί; 

Βέβαια! Όλοι οι απόγονοι. Εγώ θα έλεγα ότι οποιοδήποτε σύγχρονο έγχορδο μουσικό όργανο γνωρίζουμε σήμερα βασίζεται καταρχάς σίγουρα στους κανόνες της φυσικής, γιατί δεν έχει αλλάξει τίποτα. Το ηχητικό, το καπάκι που λέμε, ο καβαλάρης, η γέφυρα και οι χορδές που πάλλονται και μετά που ενισχύονται μέσα απ' το ηχείο. Αυτές οι αρχές ουσιαστικά παρουσιάζονται όλες στα αρχαία ελληνικά μουσικά όργανα. Παρ' όλο που τα όργανα αυτά έπαψαν να υπάρχουν, δυστυχώς, για χιλιάδες χρόνια, όπως μπορείτε να φανταστείτε ουσιαστικά αρκετοί κατασκευαστές σύγχρονων μουσικών οργάνων βασίστηκαν στις απεικονίσεις τους. Πριν χρόνια είχαμε συμμετάσχει στην Κρεμόνα στη Mondo Musica, στην Ιταλία, που είχαμε βρει, έτσι, μία πολύ ενδιαφέρουσα σχετική παρουσίαση σχετικά με το βιολί και το πώς το βιολί βασίζεται… όχι φυσικά στην όψη, γιατί δεν είναι ίδιο με μία φόρμιγγα, αλλά στο κομμάτι των αναλογιών του, ότι βασίζεται σε μία απεικόνιση μιας φόρμιγγας που χρησιμοποίησαν οι κατασκευαστές τότε, περίπου τον 14ο, 15ο αιώνα, με σκοπό να δώσουν τη μορφή στο βιολί, αυτή που γνωρίζουμε σήμερα. Γιατί για μια, έτσι, περίοδο δεν ήταν ξεκάθαρη η εικόνα τι ακριβώς αποκαλούμε βιολί. Οπότε, οι κατασκευαστές της εποχής συναντήθηκαν, βρέθηκαν και είπαν ότι από δω και πέρα θα κάνουμε ένα standardize, δηλαδή θα πούμε ότι από δω και πέρα βιολί θα είναι αυτό το όργανο με τις συγκεκριμένες διαστάσεις, για να μπορούμε να μιλάμε για το ίδιο πράγμα.

Εσύ που έχεις ασχοληθεί λίγο περισσότερο, έως πολύ περισσότερο, μπορείς να μας πεις ποιος ήταν ο ρόλος και η σημασία της μουσικής στην αρχαία Ελλάδα; Γιατί, για να σώζονται μέχρι και σήμερα απεικονίσεις και να έχουμε πηγές, σημαίνει ότι ήτανε κομμάτι σημαντικό στην αρχαία Ελλάδα των ανθρώπων που ζούσαν τότε. 

Το γεγονός ότι υπήρχε θεός της μουσικής στην αρχαία Ελλάδα, για μένα, από μόνο του αυτό είναι αρκετό σαν πληροφορία για να δείξει πόσο σημαντική ήταν η μουσική για αυτούς τους ανθρώπους, και στο κομμάτι, έτσι, το πολιτισμικό και στο κομμάτι, έτσι, το θυμικό. Και φυσικά το πόσο… όλες αυτές, όπως είπες κι εσύ πολύ σωστά, οι απεικονίσεις που έχουμε. Δηλαδή, μιλάμε για ένα τεράστιο πλούτο από εικόνες. Πρόσφατα ήμουν και στην Κοπεγχάγη, στο Εθνικό Μουσείο, εκεί που είχα την ευκαιρία για πρώτη φορά να δω την επιτύμβια στήλη του Σεικίλου από κοντά, γιατί εκεί φυλάσσεται, μαζί με πάρα πολλές απεικονίσεις σε αγγεία. Και ήταν μαγικό το πώς σε τόσα πολλά αγγεία έχουμε πάρα πολλές λεπτομέρειες. Δηλαδή, δεν είναι ότι απλά εμφανίζεται μια εικόνα ή μια σκιά από κάποιον που παίζει κάποιο όργανο. Μιλάμε για μια απεικόνιση που με φοβερή λεπτομέρεια ο τότε καλλιτέχνης που το απεικόνισε έδωσε πληροφορίες και κατασκευαστικές αλλά και παικτικές για το όργανο. Το οποίο, εντάξει, χρειάζεται κάποια αποκρυπτογράφηση. Τέλος πάντων, θέλει κάποιον χρόνο, πιστεύω, να ασχοληθεί κάποιος, μια τριβή με το όργανο, για να δει… Και σ' αυτό συμπεριλαμβάνω και τον εαυτό μου. Το πώς ξεκίνησα να παίζω τη λύρα σε σχέση με το τώρα, μου έχουν ανοίξει πάρα πολλοί [00:10:00]κόσμοι καθώς μελετούσα το όργανο, το οποίο, πιστεύω, ισχύει και για όλα. Δηλαδή, όσο πιο κοντά έρχεται κάποιος με ένα αντικείμενο –πόσο μάλλον όταν αφορά την τέχνη–, όσο πιο κοντά έρχεται σε αυτό, άλλο τόσο, πρώτον, καταλαβαίνει ότι ξέρει πάρα πολύ λίγα πράγματα, αυτό είναι το ένα το βασικό, το δεύτερο όμως είναι ότι ουσιαστικά ανοίγει συνεχώς πόρτες και πράγματα, τα οποία, για μένα, είναι μαγικό. Δηλαδή, είναι μαγικό και στο κομμάτι της έρευνας και της μελέτης, αλλά είναι ακόμα πιο μαγικό όταν παίρνω, ας πούμε, σχόλια, feedback από άλλους ανθρώπους και μου περιγράφουν πώς ένιωσαν είτε ακούγοντας κάποια ηχογράφηση είτε ερχόμενοι σε συναυλίες. Για μένα είναι πάρα πολύ σπουδαίο πράγμα. Γιατί, ναι, η μουσική πιστεύω ότι θα πρέπει να είναι στη ζωή όλων μας. Και αν θέλεις να κάνουμε και μια τέτοια, θα πρέπει, νομίζω, να είμαστε και λίγο πιο αυστηροί στο κομμάτι όχι του να κρίνουμε ποια μουσική είναι καλή και ποια δεν είναι –γιατί για μένα αυτό αφορά, είναι η καλή μουσική και η όχι τόσο καλή μουσική–, όσο κυρίως στο τι μουσική θέλουμε να έχουμε στη ζωή μας και το τι είδους πρότυπα θέλουμε να πλάσουμε για τους ανθρώπους γύρω μας και για τους ανθρώπους ίσως που θα μας ακολουθήσουνε.  Οπότε, πίσω στην ερώτησή σου, έχουμε πάρα πολλές και στα κείμενα περιγραφές από μυστήρια, τον τρόπο που χρησιμοποιούσαν τη μουσική για να 'ρθουν πιο κοντά στον ανώτερο εαυτό τους τότε, αλλά και από περιγραφές που μιλούν, ας πούμε, και για κομμάτια, πράγματα, ας πούμε… κάποια στιγμή υπάρχει για την αρχαία Θήβα, ας πούμε, μια πολύ ωραία, έτσι, περιγραφή, η οποία αρχαία Θήβα, λέει, νομίζω, αν δεν κάνω λάθος, είχε εφτά πύλες, οι οποίες εκείνη την εποχή δεν ξέραν ακριβώς ποιος τις έφτιαξε. Ήταν κάτι… τέτοιου μεγέθους κατασκευές, θα μπορούσε να πει κάποιος, σαν τις πυραμίδες, κανείς δεν μπορούσε να καταλάβει πώς ακριβώς κάποιος το 'χτισε όλο αυτό. Και υπάρχει αυτό το κομμάτι του μύθου που λέει ότι το 'κανε ο θεός Απόλλωνας με μια κίθαρις, με μια κιθαρίδα, ο οποίος, λέει, έπαιξε, συντόνισε όλους αυτούς τους τεράστιους όγκους και κατάφερε και τους τοποθέτησε εκεί. Τώρα, για μένα, το να το δει κάποιος αυτό κυριολεκτικά και να το κρίνει και να πει ότι είναι ένα παραμύθι, εντάξει, αυτή είναι μια πρώτη αντίληψη. Για μένα ουσιαστικά είναι το αντίστοιχο με αυτό που υπάρχει στη σύγχρονη ελληνική, που λέει: «Η πίστη κι όρη μετακινεί». Για μένα είναι: «Η μουσική κι όρη μετακινεί», και το να το περιγράφεις κάτι, το οποίο πάει τόσες χιλιάδες χρόνια πίσω και το οποίο περιγράφεται με τέτοιο τρόπο, για μένα, είναι… με συγκινεί, ρε παιδί μου, σαν μουσικό. Δηλαδή, μου θυμίζει… Μου θυμίζει... Μου υπογραμμίζει ουσιαστικά, κατά κάποιο τρόπο, το ότι δεν είναι κάτι καινούργιο αυτό που μπορεί εγώ να νιώθω με τη μουσική, ή οι άνθρωποι γύρω μου. Είναι κάτι το οποίο προφανώς υπάρχει από τότε. Απλά, πιστεύω ότι τότε ήτανε πολύ πιο υπεύθυνοι σε αυτό το κομμάτι. Δηλαδή το να μπορείς αυτό το πράγμα να το περιγράψεις, να το δώσεις προς τα μπροστά και να το καταγράψεις, για μένα, είναι κάτι το οποίο αποτελεί και έμπνευση και, ουσιαστικά, κάτι σαν φάρο, ας πούμε, για το πού θα 'θελα εγώ να πάει η μουσική, χωρίς να σημαίνει ότι αυτό είναι το σωστό ή ότι αυτό θα πρέπει να γίνει. 

Άλλωστε και μόνο η πεποίθηση ότι κάτι τέτοιο συνέβη μέσω της μουσικής δείχνει και το πόσο μεγάλη σημασία απέδιδαν στη μουσική τότε.

Έτσι!

Υπάρχει δηλαδή, θεωρείς, σύνδεση της μουσικής με άλλες επιστήμες ή με άλλα πεδία της ζωής; Δηλαδή, για παράδειγμα, τη γλώσσα, τα μαθηματικά, την αρχιτεκτονική; 

Στην αρχαία Ελλάδα ήταν ξεκάθαρη αυτή η σχέση. Μπορούμε να δούμε το έργο του Πυθαγόρα και το μονόχορδο που είχε φτιάξει τότε. Λέει ότι ο Πυθαγόρας χρειάστηκε να κάνει ένα ταξίδι στην Αίγυπτο, και όταν επέστρεψε, αφού ήρθε σε επαφή, φυσικά, και με άλλους πολύ σπουδαίους μαθηματικούς της εποχής, Αιγύπτιους, έφτιαξε το μονόχορδο. Το οποίο μονόχορδο τι ήταν; Ένα όργανο με μια χορδή που είχε κινητό τον καβαλάρη, έτσι, τη γέφυρα, με σκοπό ακριβώς να δείξει τα μαθηματικά, τη σχέση μαθηματικά και μουσικής στους μαθητές του. Με πολύ απλούς κανόνες φυσικής, άμα καταφέρεις και χτυπήσεις το μέσο της χορδής καθώς τη σιγείς, μπορείς να παράξεις την πρώτη αρμονική της. Στο δυτικό σύστημα μουσικής αυτό είναι μια οκτάβα διαφορά, στην αρχαία Ελλάδα αυτό ονομαζόταν «διαπασών». Και μπορείς μετά, μελετώντας το όργανο, να δεις ότι σε μια χορδή μπορείς να παράξεις τέσσερις και πέντε διαφορετικές νότες εφαρμόζοντας κανόνες φυσικής. Το οποίο από μόνο του, για μένα, δείχνει ότι όχι απλά το ξέρανε, το μελετούσαν και το διδάσκαν. Ξέρεις, γιατί πολλές φορές είναι και το κομμάτι… είναι ένα πράγμα το να καταλάβεις κάτι, να το αντιληφθείς, ένα δεύτερο κομμάτι είναι να το αναπαράξεις –που συνήθως είναι πιο δύσκολο– και το τρίτο κομμάτι –που είναι ακόμα πιο δύσκολο κατά τη γνώμη μου– είναι να μπορείς αυτό το πράγμα να το διδάξεις, δηλαδή να το δώσεις σε κάποιον άνθρωπο σαν πληροφορία με βάση εκεί που έχεις καταλήξει εσύ. Οπότε, πιστεύω ότι σίγουρα ήτανε πάρα πολύ κοντά. Όπως και με την αρχιτεκτονική. Για τους πλανήτες, επίσης, συναντάμε ότι βάζαν ονόματα απ' τους πλανήτες στα ονόματα των χορδών της επτάχορδης λύρας. Γιατί συνήθως συναντάμε επτάχορδες λύρες στην Αθήνα κατά βάση και στη Σπάρτη. Στη Βόρεια Ελλάδα υπάρχουν και αναπαραστάσεις με όργανα με περισσότερες χορδές. Οπότε, βλέπουμε ότι υπήρχε μια σύνδεση, κατά τη γνώμη μου και κατά τη γνώμη αρκετών ανθρώπων που ασχολούνται με αυτό το κομμάτι, ήταν η μουσική, τα μαθηματικά, η αστρονομία, όλο αυτό ήταν ουσιαστικά διαφορετικές όψεις του ίδιου θέματος, που αυτό πιστεύω κι εγώ. Δηλαδή ίσως να μην μπορούμε να το αντιληφθούμε αυτήν τη στιγμή τόσο, αλλά πιστεύω ότι στην αρχαία Ελλάδα το είχαν ξεκάθαρο αυτό το πράγμα. Ουσιαστικά, δηλαδή, βλέπανε το ίδιο αντικείμενο. Και φυσικά έπρεπε να το σπουδάσουν από πολύ μικρή ηλικία, το οποίο μας εξηγεί κιόλας για ποιον λόγο είχαν αυτήν την αντίληψη παίζοντας κιόλας μουσική, μελετώντας τη μουσική, αλλά κυρίως παίζοντας. Και το λέω αυτό πιο πολύ γιατί, ας πούμε, ναι, στα ωδεία τα σημερινά συνήθως υπάρχει λίγο αντίστροφη διαδικασία. Εγώ προσωπικά έχω… δεν μπορώ να πω ότι είναι πολύ μεγάλη η εμπειρία μου με τα ωδεία, ήταν κάποια χρόνια στο δημοτικό και [00:15:00]στο γυμνάσιο, αλλά θυμάμαι χαρακτηριστικά ότι για πάρα πολλά χρόνια πίστευα ότι πρώτα τη μουσική τη γράφεις στο χαρτί και μετά την ερμηνεύεις. Το οποίο, ουσιαστικά, είχα καταλήξει να το πιστεύω αυτό από τους εκάστοτε δασκάλους που είχα στα ωδεία, που, κατά τη γνώμη μου, δυστυχώς δεν είχαν κάτι παραπάνω να μου δώσουνε εκείνη τη στιγμή από το να μου δείξουν κάτι παγιωμένο και κάτι το οποίο, κατά τη γνώμη μου, θα έπρεπε να είναι το ακριβώς αντίθετο. Δηλαδή, κι αυτό που με συγκινεί και σήμερα δεν είναι το να δω κάποιον άνθρωπο να ερμηνεύει μουσική. Σεβαστό και πολύ σημαντικό και αυτό το κομμάτι. Για μένα προσωπικά σαν Θοδωρή, είναι ακόμη πιο σπουδαίο να δω έναν άνθρωπο να αυτοσχεδιάζει, να μπορεί εκείνη τη στιγμή να είναι παρών και να μπαίνει σε άλλα πράγματα. Και πολλοί από τους μουσικούς τους οποίους προσωπικά θαυμάζω, οι μισοί απ' αυτούς δεν ξέρουν να διαβάζουν μουσική. Αλλά φυσικά αφιέρωσαν τη ζωή τους σ' αυτό το πράγμα. Δηλαδή αφιέρωσαν τόσες ώρες πάνω στο όργανο και τόσες ώρες στο να δουν τι θέλουν να πουν τελικά με τη μουσική τους, που εν τέλει, για μένα, αυτό είναι. Δηλαδή, αν κάτι με συγκινεί, μου αρέσει, το πάω παρακάτω. Αν κάτι δεν με συγκινεί, προσωπικά, δεν θα το αναλύσω παραπάνω να δω ποιος είναι αυτός που παίζει, ποιο είναι το όργανο που παίζει, από πού προέρχεται, τον ξέρει ο κόσμος, δεν τον ξέρει ο κόσμος. Όλα αυτά εμένα προσωπικά μ' αφήνουν αδιάφορο.

Είμαστε σε θέση να ξέρουμε πώς έπαιζαν μουσική τότε άρα; Από τις πηγές που έχουμε δηλαδή. Παίζανε με τα χέρια; Υπήρχε η πένα; Δοξάρι; Γιατί σήμερα τη λύρα τη γνωρίζουμε κυρίως να παίζεται με δοξάρι. 

Στις απεικονίσεις φαίνεται, και από τα κείμενα, ότι παίζανε κατά βάση με τα δάχτυλα και με το πλήκτρο, το αντίστοιχο της πένας που χρησιμοποιούσαν, το οποίο παρουσιάζεται σε πάρα πολλές αναπαραστάσεις στο χέρι του μουσικού. Οπότε, αυτό από μόνο του μας δίνει μία πολύ σημαντική πληροφορία. Και, φυσικά, αν κάποιος δοκιμάσει να παίξει χρησιμοποιώντας το πλήκτρο, μπορεί να παίξει πιο δυνατά και σίγουρα μπορεί να παίξει πιο ρυθμικά. Το οποίο, ειδικά για ρυθμούς όπως 5, 7, 9, 11, 13 όγδοα, που δεν είναι τόσο συνηθισμένα στη δυτική μουσική αλλά στην παραδοσιακή ελληνική μουσική είναι παντού, νομίζω ότι είναι ένας πολύ καλός τρόπος μελέτης, μέσα από ένα όργανο το οποίο είναι αρκετά προσβάσιμο στον καθένα μας. Δηλαδή κάποιος, όπως και σ' ένα πιάνο, μπορεί να χτυπήσει τις χορδές και να παράξει ήχο, που από μόνο του δεν είναι λίγο πράγμα. Σε ό,τι αφορά τώρα το πώς ακούγανε τη μουσική τότε, εντάξει, μεγάλη συζήτηση αυτό. Καταρχάς, οι συχνότητες που κουρδίζουν τα περισσότερα όργανα στη σημερινή μέρα είναι... κρατώντας, ας πούμε, το 440 σαν συχνότητα, επειδή συνήθως είναι πιο δυνατός ο ήχος ενός οργάνου, παρ' όλα αυτά, μάλλον είναι μια συχνότητα η οποία δεν απαντάται πλέον στη φύση, αυτό από μόνο του είναι ένας καλός λόγος να ξέρουμε ότι δεν θα το κάναν στην αρχαία Ελλάδα. Γιατί; Γιατί χρησιμοποιούσαν πάντα τη φύση ως σημείο αναφοράς, το οποίο, κατά τη γνώμη μου, βγάζει και πάρα πολύ νόημα. Το να προσπαθώ… οι δυο μας, ας πούμε, θέλοντας να παίξουμε ένα όργανο, να ερμηνεύσουμε μια συγκεκριμένη μελωδία, είναι, κατά τη γνώμη μου, πολύ πιο ανθρωποκεντρικό και πολύ πιο φυσιολογικό η μελωδία αυτή να είναι, για παράδειγμα, πιο πρίμα, έτσι, πιο υψίσυχνη, επειδή η φωνή σου, ας πούμε, είναι πιο ψηλή απ' τη δικιά μου. Ή πιο μπάσα, αν η φωνή η δικιά μου είναι πιο μπάσα, θα είναι πιο χαμηλή. Γιατί; Γιατί ο καθένας θέλει να εκφραστεί με βάση τη φωνή του και όχι με βάση ένα στάνταρ ή κάποιο, ξέρω 'γώ, κάποιον που μας είπε ότι αυτός το 'κανε καλύτερα, οπότε θα πρέπει εγώ να τραγουδήσω πιο ψηλά ή εσύ πιο μπάσα. Οπότε, αυτό το κομμάτι του ανθρωποκεντρικού, νομίζω, έχει φύγει λίγο τις τελευταίες δεκαετίες και νομίζω ότι είναι κάτι το οποίο, κατά τη γνώμη μου, στη μουσική είναι το σημείο αναφοράς για όλα.  Τώρα, στο δεύτερο, για κάποιον που θέλει να δει κείμενα ή κάποιες… αποσπάσματα, μελωδίες της εποχής εκείνης, μπορεί να ψάξει για το έργο του Αριστόξενου «Αρμονικά Στοιχεία». Μπορεί να βρει αρκετές πληροφορίες μέσα. Ο Αριστόξενος, αν δεν κάνω λάθος, είχε γράψει δώδεκα ή δεκατέσσερα βιβλία, απ' τα οποία, δυστυχώς, σώζεται μόνο αυτό. Ναι. Πρέπει να θυμηθούμε ότι πολύ μεγάλο κομμάτι της πληροφορίας, αυτό, καταστράφηκε είτε στην, τότε, στην καταστροφή της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, που εκεί μάλλον σωζόντουσαν πάρα πολλά κείμενα, είτε από αρχαιοκάπηλους. Όπως είπα και πριν, ας πούμε, το πώς βρέθηκε η επιτύμβια στήλη στην Κοπεγχάγη, όπως και πάρα πολλά άλλα έργα, έτσι; Στην Αμερική φυλάσσονται, στο Βρετανικό Μουσείο πάρα πολλά από αυτά. Είναι αποτέλεσμα, ναι, κάποιας εποχής που άνθρωποι βάλαν το προσωπικό τους οικονομικό συμφέρον πιο ψηλά από αυτό του μέρους που μέναν, της χώρας τους, κι αυτό είχε ως αποτέλεσμα πολλά από αυτά να φύγουν στο εξωτερικό. Και κάποια φυσικά είναι και σε ιδιωτικές συλλογές, που δυστυχώς δεν θα δούμε και πότε. Παρ' όλα αυτά, υπάρχει αρκετή πληροφορία με σκοπό να το προσεγγίσουμε. Και, για μένα, αυτός είναι ο σκοπός, γιατί, ξέρεις, όταν ορίζεις τον σκοπό σου, μπορείς στο τέλος της ημέρας να δεις αν κάτι το πέτυχες ή όχι. Για μένα, αν κάποιος θέλει να βάλει στόχο να παίξει ακριβώς τη μουσική όπως παιζόταν τότε, γνώμη μου είναι ότι μπορεί να το προσεγγίσει, αλλά σίγουρος δεν μπορεί να είναι ποτέ. Από την άλλη, το να χρησιμοποιείς αυτό σαν αφετηρία ή σαν έναυσμα με σκοπό να δημιουργείς καινούρια μουσική, για μένα είναι ό,τι πιο υγιές και ό,τι πιο όμορφο και ενδιαφέρον καλλιτεχνικά και μουσικά. 

Φαντάζομαι ότι προϋπόθεση για να αναβιώσεις τον ήχο που υπήρχε τότε είναι και το όργανο να πληροί τις προϋποθέσεις τις κατασκευαστικές τού τότε. Στην προσπάθεια αυτή που κάνατε εσείς, μαζί με τον πατέρα σου και τα αδέρφια σου, στο «Luthieros», πώς ακριβώς προσεγγίσατε την κατασκευή του οργάνου; 

Καταρχάς δεν έχουμε όργανα που σώζονται από τότε, λόγω των υλικών: ξύλο κατά βάση, δέρμα και καύκαλο χελώνας. Έχει βρεθεί, νομίζω, αν δεν κάνω λάθος, κάποια, έτσι, υπολείμματα, οπότε δεν υπάρχει αυτό το κομμάτι εκεί πέρα. Οπότε, κατά βάση στηριχτήκαμε σε αναπαραστάσεις που υπάρχουνε. Υπάρχουν εικόνες. Προσπαθήσαμε όλα αυτά τα όργανα να τα κάνουμε υπό [00:20:00]κλίμακα. Δηλαδή να μπορέσουμε να τα φτιάξουμε για τους σημερινούς ανθρώπους. Οπότε, θα 'ταν λίγο μεγαλύτερα απ' ό,τι ήταν τότε, γιατί υπολογίζεται ότι το μέσο ύψος ενός Έλληνα εκείνη την εποχή ήταν... πιο κοντοί μάλλον από ό,τι είμαστε σήμερα οι σύγχρονοι Έλληνες. Οπότε, τα φτιάξαμε υπό κλίμακα και προσπαθήσαμε ουσιαστικά να τα κρατήσουμε, όσο γίνεται, πιστά στο κομμάτι της εικόνας αλλά κάνοντας κάποιες παραμετροποιήσεις σε ό,τι αφορά το κομμάτι του ήχου, γιατί θέλουμε αυτά τα όργανα να παιχθούν στο σήμερα. Δηλαδή, η συνεργασία με πολλούς σπουδαίους μουσικούς, όπως ο Ross Daly, η Αλίκη Μαρκαντωνάτου, η Λίνα η Παλερά, ο Θανάσης ο Κλεώπας, ο Marco Beltrami στο εξωτερικό, πάρα πολλούς μουσικούς, είχαμε την ευκαιρία να εξελίξουμε κατασκευαστικά αυτά τα όργανα και ουσιαστικά να μπορέσουν αυτά τα όργανα να παράξουν καλύτερο ήχο που, τελικά, εκεί κινείται όλο αυτό το πράγμα. Το άλλο που δεν απάντησα πριν, σε ό,τι αφορά το δοξάρι, δεν υπάρχουν αναπαραστάσεις που… με το δοξάρι. Πριν κάποια χρόνια είχαμε παραδώσει ένα όργανο, μια κίθαρις, στο Ross Daly –ο οποίος θεωρείται για μένα, και είναι ο ειδήμων σε αυτό το κομμάτι– που μας έλεγε ότι το δοξάρι, απ' ό,τι φαίνεται, εμφανίστηκε μάλλον κάπου στην ευρύτερη περιοχή της Ινδίας πολύ πολύ αργότερα. Έτσι, λίγο να το τοποθετήσουμε χρονικά, η παλαιότερη αναπαράσταση έγχορδου μουσικού οργάνου στην Ελλάδα πάει στο 2.700 π.Χ. και ολοκληρώνεται περίπου στον 5ο, 4ο προχριστιανικπό αιώνα, με την κίθαρις. Απ' ό,τι φαίνεται, το δοξάρι εμφανίστηκε αρκετά αργότερα, αρκετούς αιώνες αργότερα. Κι αυτό μπορούμε να το καταλάβουμε επίσης στο κομμάτι το κατασκευαστικό και σε ό,τι αφορά τους καβαλάρηδες, δηλαδή κατασκευαστικά στοιχεία μπορούν να μας δείξουν ότι δύσκολο να μπορούσε κάποιος να παίξει με δοξάρι εκείνη την περίοδο. Υπήρχε, φυσικά, και υπάρχουν κι άνθρωποι που, φυσικά, έχουν αντίθετη γνώμη μ' αυτό. Είχαμε πάει μια παρουσίαση του κύριου Σπυρίδη, ερευνητή παλιότερα, ο οποίος είχε βρει κάποιες τρίχες αλόγου. Είχαν βρεθεί κάπου και έκανε μια ολόκληρη παρουσίαση ως προς το ότι πιθανόν να είχαν και δοξάρι. Η δική μου γνώμη είναι ότι, εφόσον έχουμε τόσες αναπαραστάσεις και το δοξάρι δεν υπάρχει πουθενά, ότι κάτι τέτοιο θα ήταν πολύ δύσκολο και σίγουρα ίσως κάτι πιο πειραματικό, το οποίο, φυσικά είναι πιθανό, αλλά δεν νομίζω να ήταν μια τάση της εποχής εκείνης.

Επομένως τα όργανα που κατασκευάζετε απευθύνονται σε όλους, στο σήμερα ο καθένας μπορεί να τα πάρει και να πειραματιστεί με αυτά. 

Σωστά.

Άρα, μου είχες πει και στην συνάντησή μας ότι οι τεχνικές που χρησιμοποιείτε δείχνουν και μία σκέψη για το περιβάλλον. Θες να μου πεις τι ακριβώς κάνετε; 

Καταρχάς, δεν χρησιμοποιούμε πραγματικά καύκαλα χελώνας, και γιατί είναι ενάντια στην ηθική μας και γιατί είναι ενάντια στον νόμο. Οπότε, αυτό που κάνουμε κατά βάση είναι να φτιάχνουμε ξύλινα αντίγραφα, τα οποία τα σκάβουμε. Έχει μια διαδικασία, τέλος πάντων, με πυρογράφο, διάφορες λεπτομέρειες. Σε κάποιες άλλες περιπτώσεις φτιάχνουμε κάποιο αντίγραφο από καύκαλα, τα οποία έχουν βασιστεί σε 3D scanning και 3D prototyping, σε συνεργασία με το πανεπιστήμιο. Ουσιαστικά, δηλαδή, σκανάραμε τρισδιάστατα πραγματικά καύκαλα, με σκοπό να φτιάξουμε διάφορα αντίγραφα με διαφορετικά υλικά, χρώματα και ποιοτικά χαρακτηριστικά, με σκοπό να μπορούμε να χρησιμοποιούμε αυτά αντί να χρησιμοποιούμε τα πραγματικά καύκαλα. Το καπάκι του οργάνου είναι είτε από δέρμα κατσίκας είτε δέρμα αγελάδας, το οποίο είναι ζωικής προέλευσης. Αυτό το κομμάτι δεν μπορούμε να το αλλάξουμε, γιατί ανταποκρίνεται και στο κομμάτι του ήχου. Φυσικά έχουμε και όργανα που έχουν ξύλινο καπάκι, οπότε όλα αυτά δεν έχουνε μέσα τίποτα ζωικής προέλευσης. Και τις χορδές, που ξέρουμε ότι τότε, δε, χρησιμοποιούσαν εντέρινες. Έχουμε, χρησιμοποιούμε κι εμείς εντέρινες, όταν κάποιος μας το ζητήσει, αλλά κατά βάση χρησιμοποιούμε χορδές από ζαχαροκάλαμο, και γιατί έχουν μεγαλύτερη διάρκεια ζωής, έχουν μεγαλύτερη ένταση στο κομμάτι της απόδοσης και vegan, ας πούμε. Δεν πειράζουμε κανέναν και τίποτα. 

Έχει επιχειρήσει κάποιος άλλος να κατασκευάσει κάτι αντίστοιχο με αυτό που κάνετε εσείς; 

Ναι, βέβαια! Υπάρχουνε κατασκευαστές. Υπήρχε ένας κατασκευαστής στην Αθήνα, πολύ… ο οποίος το 'κανε τουλάχιστον δέκα με δεκαπέντε χρόνια πριν από μας, ο Νικόλας ο Μπρας, ο οποίος έφτιαχνε και βιολιά, έτσι, πολύ ξακουστά βιολιά. Και υπήρχαν και κάποιοι άλλοι κατασκευαστές και στην Πελοπόννησο, στην Αθήνα, σε κάποια νησιά κτλ., οι οποίοι επίσης κάνουν μια προσέγγιση στο κομμάτι της κατασκευής, απ' την Κύπρο επίσης ο Μάικ ο Γεωργίου, αλλά είναι λίγο διαφορετική προσέγγιση ως προς το… Κατά βάση αυτοί που προϋπήρχαν από εμάς κατασκεύαζαν τα συγκεκριμένα όργανα προερχόμενοι ακριβώς απ' το κομμάτι της κλασικής μουσικής, κοστολογώντας ένα τέτοιο όργανο σε κάποιες χιλιάδες ευρώ, να το πω λίγο έτσι τέτοιο, το οποίο, εκ των πραγμάτων, δεν μπορούσε να είναι προσβάσιμο στον καθένα. Εμείς αυτό που θέλαμε να κάνουμε από την αρχή ήταν να κατασκευάσουμε όλη αυτήν τη γκάμα των οργάνων και να μπορέσουμε και το πιο οικονομικά όργανα να τα κάνουμε προσβάσιμα, όπως θα μπορούσε κάποιος να αγοράσει μια κλασική κιθάρα, ας πούμε, ή ένα μπουζούκι, να μπορούσε έτσι να αγοράσει και μια λύρα. Φυσικά χωρίς όμως να θυσιάζουμε την ποιότητα στην κατασκευή και στο ηχητικό αποτέλεσμα. Επίσης, πιστεύω ότι το κομμάτι της προσέγγισης… Εντάξει, το κομμάτι καθαρά της μελέτης κατασκευαστικά, δεν είχαν το background αυτό το συγκεκριμένο οι υπόλοιποι κατασκευαστές. Όπως και στην Ισπανία υπάρχει ένας αντίστοιχος κατασκευαστής. Ήταν δηλαδή λίγο πιο προσέγγιση του τύπου ότι το είδα, μάλλον το τοποθετώ κάπως έτσι, θα το φτιάξω και στην πορεία θα δούμε, ρε παιδί μου, τι θα γίνει. Εμείς και λόγω του background, και απ' τα αδέρφια μου και του πατέρα μου, όλο αυτό το πράγμα το πήγαμε από την αρχή αρκετά κοντά σε συνεργασία με το πανεπιστήμιο. Και τώρα τρέχουμε και ένα άλλο, έτσι, κομμάτι συνεργασίας που αφορά και κάποια μεσαιωνικά όργανα, με σκοπό, πάλι σε συνεργασία με το πανεπιστήμιο, να δούμε τι μπορούμε να κατασκευάσουμε και τι μπορούμε να αναπαράγουμε χρησιμοποιώντας τα σύγχρονα μέσα. Επειδή είμαστε και παιδιά που ζούμε στην εποχή μας και, όπως [00:25:00]είπα και πριν, έχουμε αρκετά καλή σχέση με την τεχνολογία, όλο αυτό το πράγμα που στήσαμε εμείς απευθύνθηκε απ' την αρχή στο εξωτερικό, οπότε δεν περιοριζόταν στον ελλαδικό χώρο, και νομίζω ότι ο τρόπος που το 'χουμε αγκαλιάσει πλέον –με όλο αυτό που ανέφερα και πριν–, ότι ουσιαστικά μιλάμε για μια πολύ, έτσι, ολιστικού τύπου προσπάθεια, που αφορά στην ανάδειξη του οργάνου στο υψηλότερο επίπεδο και με τα καλύτερα δυνατά υλικά στο κομμάτι της παρουσίασης, της ηχογράφησης, της συνεργασίας.  Στο κομμάτι ειδικά της συνεργασίας έχουμε ποντάρει πάρα πολλά και είχαμε τη χαρά να γνωρίσουμε, κι εγώ προσωπικά να γνωρίσω ανθρώπους που τους θαύμαζα όλη μου τη ζωή, να τους γνωρίσω από κοντά, με  κάποιους από αυτούς να παίξω κιόλας μουσική, με κάποιους απ' αυτούς να πάρουμε κάποιες συνεντεύξεις για το κανάλι στο YouTube. Νομίζω ότι, ναι, ότι η συνεργασία… Το οποίο δεν είναι απλή ιστορία, να το πω κι αυτό. Γιατί υπάρχουν άνθρωποι που αντιλαμβάνονται τον ρόλο τους στο κομμάτι της μουσικής, ότι ουσιαστικά υπηρετούμε τη μουσική, δεν υπηρετεί η μουσική εμάς. Υπάρχουν άνθρωποι που βάζουν τον εαυτό τους πιο ψηλά από αυτό το κομμάτι, όπως και σε όλους τους χώρους, δυστυχώς υπάρχει αυτό το πράγμα και στη μουσική. Το οποίο βλέπεις ότι στην πράξη, καταρχάς, πρώτον αυτοπεριορίζονται αυτοί οι άνθρωποι –γιατί άμα δεν μάθεις απ' τον άλλον, βάζεις ένα ταβάνι του τι μπορεί να καταλάβεις μόνος σου– και το κατά δεύτερον, στο κομμάτι των συνεργασιών, που για μένα, όπως με χαρά έχω προσκαλέσει κι έχω συνεργαστεί με ανθρώπους απ' το εξωτερικό εδώ, έτσι είχα και την ευκαιρία να πάω κι εγώ προσκεκλημένος σε αντίστοιχες προσπάθειες και να γνωρίσω πολύ πολύ καλούς ανθρώπους και σημαντικούς, που στο τέλος τέλος της ημέρας ήταν πιο ταπεινοί, που λέει ο λόγος, και από τον... ναι, που το θεωρώ μεγάλο... δύσκολο από τη μια μεριά, αλλά και από την άλλη, για μένα, αυτοί οι άνθρωποι είναι οι πραγματικοί δάσκαλοι. Που δεν περιορίζονται ούτε μόνο στο τεχνικό κομμάτι, ούτε στο να αυτοπροσδιορίζονται, ούτε να μιλάνε για τον εαυτό τους, και που πάντα χρησιμοποιούν την πρόταση «πιστεύω ότι», «νομίζω», «σύμφωνα μ' αυτά που ξέρω», δηλαδή, ναι, το θεωρώ πολύ σημαντικό.

Άρα αυτά τα όργανα που έχετε κατασκευάσει απευθύνονται σε όλους; 

Σε όλους, ναι. 

Και πού μπορεί να παίξει κάποιος με αυτά τα όργανα; Αφορά αποκλειστικά μία αναβίωση του αρχαιοελληνικού ήχου ή μπορεί να πειραματιστεί κάποιος με όλα τα είδη;

Μπορεί να παίξει τα πάντα βασικά. Μπορεί να παίξει από αρχαίες ελληνικές μελωδίες, μεσαιωνικές, να παίξει σύγχρονη μουσική από οποιονδήποτε καλλιτέχνη μπορεί να φανταστεί, να γράψει καινούργια μουσική και να πειραματιστεί και χρησιμοποιώντας κάποια μέσα, όπως είναι η λουπιέρα. Ας πούμε, μπορεί να καταγράψει κάτι και να γράψει ξανά και ξανά από πάνω, να χρησιμοποιήσει κάποια εφέ σε ζωντανό χρόνο περνώντας από μια κάρτα ήχου ή κάποιο πρόγραμμα. Το πολύ ευχάριστο γεγονός, όπως είπα και πριν, είναι ότι μέσα από όλες αυτές τις συνεργασίες έχουν ξεπηδήσει διάφορα πράγματα. Πρόσφατα, ας πούμε, για παράδειγμα, γράψαμε έναν δίσκο του Μάριου του Ποδάρα που παίζει μια αρχαία πανδούρα. Έχουμε κάνει κι ένα πολύ ωραίο βιντεάκι, το «Ainur», που είναι στο κανάλι μας στο YouTube, που ο Μάριος παίζει και ουσιαστικά φτιάχνει κάποιες λούπες χρησιμοποιώντας ένα αρχαίο όργανο, το οποίο το ακούς και για μένα είναι σύγχρονη ηλεκτρονική μουσική, χωρίς να χρησιμοποιεί κανένα άλλο μέσο παρά μόνο το όργανο και κάποιες παραμέτρους σχετικές. Επίσης, για μένα πολύ μεγάλη χαρά ήταν ότι χρησιμοποιήθηκαν κάποια απ' τα όργανα που φτιάξαμε και στην ταινία, στο remake της ταινίας του «Ben-Hur» το 2016 απ' τον Marco Beltrami, ο οποίος μας έστειλε και μια φωτογραφία δικιά του, μετά από έναν χρόνο περίπου επικοινωνίας, καταφέραμε και μας έστειλε μια φωτογραφία. Το «Humankind», ένα video game πάρα πολύ… πολύ μεγάλη δουλειά που έγινε από τη «Sega», κυκλοφόρησε. Ο Arnaud Roy, ένας Γάλλος, υπογράφει τη μουσική του και έχει κάνει συνεργασίες και με πολύ μεγάλες ορχήστρες κτλ. χρησιμοποιώντας όργανά μας, που κι αυτό κάποιος μπορεί να το βρει στο διαδίκτυο. «Humankind», το video game. Ενώ πρόσφατα, κυκλοφόρησε και το «Titan», το οποίο είναι πάλι παιχνίδι στρατηγικής, που είναι ένας κύριος στη Γερμανία, ο Bastian, Bastian Kieslinger –δεν ξέρω αν το προφέρω σωστά– ο οποίος έγραψε το soundtrack για το συγκεκριμένο video game και ο οποίος χρησιμοποίησε μια σειρά από όργανα που κατασκευάσαμε γι' αυτόν. Που για μένα όλο αυτό το πράγμα δείχνει όχι το μέλλον, δείχνει το τώρα. Το μέλλον δεν ξέρω που θα… Δηλαδή, αυτό που κάνουμε εμείς τώρα, φτιάχνουμε κάποια VR, για να μπορεί κάποιος να παίζει ψηφιακά σε ένα αρχαίο περιβάλλον το όργανο αυτό, να μπορεί να το μάθει διαδικτυακά και χωρίς να χρειάζεται καν το όργανο πλέον. Και τα επόμενα βήματα είναι και πολύ παρακάτω από αυτό. Έχουμε κάνει τώρα, όπως είπα πριν, και τη σειρά των βιβλίων για την εκμάθηση, έχει γίνει ένα μικρό label σε ό,τι αφορά κάποιες κυκλοφορίες δίσκων των μουσικών που συνεργαζόμαστε. Μάλιστα, το «Pausis» κυκλοφόρησε πέρυσι τον Ιούλιο, που έχει ουσιαστικά ως περιεχόμενο την αρχαία λύρα. Βραβεύτηκε από ένα περιοδικό το «Songlines», που είναι για world music. Επιλέχθηκε ένα κομμάτι για επιλογή για τον Οκτώβριο και βρέθηκε στην πέμπτη θέση από τις δέκα καλύτερες για το μήνα Οκτώβριο του '23. Που μιλάμε για την πρώτη ουσιαστικά διάκριση για έναν δίσκο με αρχαία ελληνική λύρα. Φυσικά, υπήρχαν και παλιότερα, «Δαιμόνια Νύμφη» κτλ., που έκαναν πολύ σημαντική δουλειά σε άλλο είδος μουσικής. Αλλά για το συγκεκριμένο, ας πούμε, για μένα είναι κάτι το πολύ πολύ θετικό, που δείχνει και το πού μπορεί να πάει ακόμα το πράγμα.

Αναφέρεις πάρα πολλές συνεργασίες με ανθρώπους από το εξωτερικό. Θεωρείς ότι η μουσική είναι ένας δίαυλος επικοινωνίας ανθρώπων που κουβαλάνε διαφορετικές κουλτούρες; 

Ναι. 

Δηλαδή, τι είναι αυτό που σας φέρνει κοντά και μπορείτε και συνεργάζεστε; 

Η μουσική. Η μουσική με «η» και οι μουσικοί με «οι». Νομίζω ότι ταυτόχρονα είναι και το αντικείμενο και ο φορέας. Δηλαδή, όπως είπα και πριν, το ότι τα έγχορδα μουσικά όργανα ήρθαν στην Ελλάδα από κάπου αλλού, και τελικά εξελίχθηκαν κατασκευαστικά, για να φτάσουν τελικά, μ' όλη αυτήν την γκάμα των οργάνων, ήταν αποτέλεσμα αυτής της ανταλλαγής. Δηλαδή, [00:30:00]η οποία ανταλλαγή, για μένα, είναι και όλο το κομμάτι της εξέλιξης. Δηλαδή, να μπορείς να μάθεις απ' τον άλλο, να μπορεί ο άλλος να μάθει από σένα και ταυτόχρονα να μπορείς να εξελιχθείς σε ένα ευρύτερο κοινωνικό επίπεδο. Δεν πιστεύω δηλαδή ότι το να κρατάς πράγματα για σένα σε κάνουν απαραίτητα πιο σημαντικό ή πιο σπουδαίο. Οπότε, για αυτό που ανέφερες, ναι. Ουσιαστικά, ταξιδεύοντας είτε τα όργανα αυτά είτε, σε κάποιες περιπτώσεις, κι εμείς οι ίδιοι σε αλλά μέρη, ουσιαστικά ερχόμαστε σε επαφή με ανθρώπους που ψάχνουν επίσης κάτι ιδιαίτερο και που πάντα έχουν κάτι καινούργιο να μας πουν. Που ουσιαστικά όλο αυτό το πράγμα, η εξέλιξη και το σημείο που βρισκόμαστε τώρα είναι αποτέλεσμα αυτού. Και η συνεργασίες, για μένα, ναι, είναι προϋπόθεση. Και για την εξελικτική, για την κατασκευή των οργάνων, αλλά και μουσικά, γιατί ούτως ή άλλως θα παίρναμε το νήμα από κάπου αλλού που το άφησε κάποιος άλλος, θα το παραδώσουμε κάπου αλλού που θα το πάρει κάποιος άλλος και θα το πάει πολύ παρακάτω. Απλά, ναι, νομίζω ότι το να έχεις αυτήν την αίσθηση ότι το... όπως είπα πριν, ότι εσύ το υπηρετείς, εσύ υπηρετείς τη μουσική και ότι ουσιαστικά αφήνεις ένα μικρό λιθαράκι, νομίζω ότι αυτό για μένα είναι… Δηλαδή και αύριο να 'φευγα, που λέει ο λόγος, από αυτόν τον κόσμο, για μένα αυτό το κομμάτι είναι ήδη χαρά, ρε παιδί μου, για μένα, είναι κάτι που πιστεύω ότι άξιζε τον κόπο, ας πούμε. Σίγουρα.

Παρατηρείς ότι υπάρχει μεγαλύτερη ζήτηση στην αγορά από το εξωτερικό από ό,τι στην Ελλάδα; 

Ναι. Απλά αυτό έχει να κάνει και λίγο με πληθυσμιακά, οικονομικά και κοινωνικά κριτήρια. Δηλαδή, εμείς έχουμε στείλει όργανα σε περίπου τριάντα χώρες σε όλο τον κόσμο. Κάποιες από αυτές τις χώρες με πολύ μεγαλύτερη συχνότητα. Αλλά κάποιες από αυτές τις χώρες δεν είναι καν χώρες με τα δεδομένα της Ελλάδας. Δηλαδή, αν η Ελλάδα τώρα έχει δέκα ή έντεκα εκατομμύρια, και, ξέρω 'γώ, η Γαλλία ή η Γερμανία έχει εξήντα ή ογδόντα, ή δεν ξέρω πόσο μπορεί να 'ναι τώρα, ουσιαστικά ναι μεν είναι χώρες αλλά μιλάμε… ή η Αμερική, ας πούμε, που είναι τριακόσια τόσα εκατομμύρια. Μιλάμε ουσιαστικά για πολύ μεγαλύτερες αγορές, πολύ πιο πολυπληθή... έτσι, πληθυσμούς. Οπότε, ναι. Εμείς από την αρχή το εστιάσαμε εκεί. Αυτός ήταν ο σκοπός μας. Και νομίζω ότι πλέον υπάρχει ενδιαφέρον μεγαλύτερο σίγουρα και από Ελλάδα, αλλά νομίζω ότι, ναι, εμάς σκοπός μας ήταν εκεί από την αρχή και αυτός θα παραμείνει. Δηλαδή, ναι. 

Ποιος είναι ο πιο απομακρυσμένος προορισμός που έχει φτάσει ποτέ κάποιο δικό σας όργανο; 

Κοίταξε, Ταϊβάν ας πούμε, δεν τη λες και κοντά. Ταϊβάν, Ιαπωνία, έχουμε στείλει όργανα στη Χιλή. Είχαμε στείλει και κάποια στιγμή σε ένα νησί που λέγεται Γκουάμ, το οποίο το 'ψαξα μετά στο διαδίκτυο. Είναι ένα νησί κάπου μέσα στον Ατλαντικό ή στον Ειρηνικό, δεν θυμάμαι πού, στη μέση του πουθενά, στο οποίο υπάρχει μια βάση, νομίζω, του αμερικανικού στρατού. Δεν ξέρω ακριβώς τι. Και, ξέρεις, επειδή πολλές φορές μπορεί να περάσει και από μπροστά μου οι διευθύνσεις κτλ., και καμιά φορά όταν βλέπω κάτι περίεργο μου αρέσει να το ψάχνω, το 'βαλα και ήτανε τίποτα, μια πολύ μικρή κουκίδα στον χάρτη, που… ναι, εγώ προσωπικά δεν ήξερα ότι υπάρχει αυτό το μέρος. Έχουμε στείλει και Νότιο Αφρική, έχουμε στείλει και Σκανδιναβία. Ναι. Θα μπορούσα να πω, σε όλα τα μήκη και πλάτη του κόσμου.

Παίρνετε ανατροφοδότηση από τους ανθρώπους που λαμβάνουν ένα όργανο; 

Ναι, ναι, ναι.

Σας στέλνουν υλικό με το τι κάνουν με αυτό τελικά; 

Ναι! Και το οποίο εμείς το κοινοποιούμε με χαρά, γιατί ουσιαστικά… Είναι σίγουρα ένα πολύ σημαντικό κομμάτι το να διαβάσεις ένα κείμενο. Όταν κιόλας παίρνεις μια φωτογραφία αμέσως έχεις και μια εικόνα ενός ανθρώπου και όχι μόνο το κείμενο. Το οποίο για μας είναι το καλύτερο, η καλύτερη ανταμοιβή. Δηλαδή, εντάξει, προφανώς ζούμε πλέον από αυτό το πράγμα. Ενώ ξεκίνησε σαν κάτι… σιγά σιγά τα πρώτα χρόνια που προσπαθούσαμε να το καταφέρουμε, πλέον έχουμε καταφέρει να ζούμε από αυτό, που το θεωρώ πολύ σημαντικό πράγμα. Και, φυσικά, όταν βλέπεις όλα αυτά τα σχόλια κτλ., για εμένα είναι, πρώτον, να μπορέσεις να κρίνεις όλα τα καλά σχόλια, να τα αναλάβεις, να μην τα πάρεις πολύ στα σοβαρά, για να συνεχίσεις να εξελίσσεσαι, και το δεύτερον, ότι θα υπάρχουν κάποια κακά σχόλια, τα οποία ποσοστιαία πάντα θα υπάρχουνε. Δηλαδή, αν έφτιαχνες δέκα όργανα και ένα στα δέκα μπορεί κάτι να γινόταν στη μεταφορά ή κάποιο άτομο το οποίο το παραλάμβανε να έχει κάτι άλλο στο νου του, ρε παιδί μου. Αν ξαφνικά τα δέκα γίνουν είκοσι, οπότε έχεις να κάνεις με δύο περιπτώσεις, ή τριάντα, έχεις να κάνεις με τρεις περιπτώσεις. Οπότε, πάντοτε υπάρχει ποσοστιαία αυτό και για μένα είναι σημαντικό να το 'χω στο μυαλό μου αυτό, γιατί στο κομμάτι της επικοινωνίας είναι πολύ σημαντικό. Γιατί εμείς είμαστε πάντα δίπλα στους μουσικούς και αυτό το θεωρώ και έναν βασικό λόγο της εξέλιξής μας, υπό την έννοια ότι προσπαθούμε και παρέχουμε ό,τι είναι ανθρωπίνως δυνατό για να μπορέσουμε να τους κάνουμε τη ζωή πιο εύκολη, από το να τους κρίνουμε και να πούμε: «Εσύ δεν ξέρεις, εγώ ξέρω» ή «αυτός δεν ξέρει». Δηλαδή, ναι, νομίζω ότι κι αυτό ήταν αρκετά σημαντικό στοιχείο.

Υπάρχει ενδιαφέρον για αγορά οργάνων μόνο από μουσικούς ή υπάρχουν και συλλέκτες; 

Απ' όλα. Και συλλέκτες υπάρχουνε. Υπάρχουν και συλλέκτες. Ναι, δεν… Νομίζω ότι δεν περιορίζεται σε κάποιο τέτοιο. Και σίγουρα δεν περιορίζεται πλέον. Δηλαδή ίσως πριν από δέκα χρόνια, όταν πρωτοξεκινούσαμε ας πούμε, να είχε λίγο μια πιο περιορισμένη αντίληψη, φέτος… Φέτος... Πλέον –συγγνώμη– με την προσπάθεια που έχει γίνει και με τον κόσμο στον οποίον έχουμε απευθυνθεί, γιατί έχει μεγαλώσει αρκετά το κοινό, απευθύνεται στον οποιοδήποτε, πιστεύω. Όποιος έχει μια σχετική περιέργεια να μάθει να παίζει ένα όργανο... Και συγκεκριμένα με τη λύρα νομίζω ότι είναι μια καλή περίπτωση για πολλούς λόγους. Και σαν σύμβολο και ιστορικά σαν μουσικό όργανο και προσβάσιμο πολύ. Όπως είπα και πριν, μπορεί κάποιος να παίξει, να βγάλει ήχο εύκολα, και φυσικά αν θέλει να [00:35:00]ασχοληθεί για χρόνια, έχει πράγματα να μελετήσει που δεν σταματάνε.

Εσείς εδώ, πέρα από την έκθεση που έχετε, προσφέρετε και εργαστήρια. Και για παιδιά απ' ό,τι γνωρίζω. 

Ναι, βέβαια. Βέβαια.

Άρα, ερχόμενος κάποιος εδώ έχει την ευκαιρία να πειραματιστεί με το όργανο ή είναι μία παρουσίαση που...

Εμείς παροτρύνουμε τα παιδιά που έρχονται και τους ενήλικες, στο τέλος της παρουσίασης να παίξουν κάποιο όργανο, να δοκιμάσουν να κάνουν κάποια μελωδία. Και, όσο μπορούμε, τα καταγράφουμε αυτά και τα μοιραζόμαστε με σκοπό να το δουν κι άλλοι άνθρωποι αυτό. Τώρα, σε ό,τι αφορά τα εργαστήρια εκμάθησης της αρχαίας λύρας, ναι, κάνουμε σε τμήματα οργανωμένα εδώ πέρα, αλλά έχουμε διοργανώσει και πάρα πολλά και στο εξωτερικό, πηγαίνοντας εκεί ως επισκέπτες. Όπως για παράδειγμα, τον περασμένο Απρίλιο ήμασταν στο UBC, στο πανεπιστήμιο British Columbia, στον Καναδά, στο Βανκούβερ, που κάναμε εκεί μια σειρά εργαστηρίων, και στο πανεπιστήμιο της Βικτόριας, στο Vancouver Island. Τον Ιούνιο του '24 θα κάνουμε το πρώτο Lyre Camp, που θα γίνει στην Αίγινα, μια βδομάδα που θα 'χουμε εργαστήρια. Το οποίο ήδη έχει γεμίσει τις θέσεις του. Θα 'ναι κατά βάση με κόσμο που θα 'ρθεί από Αμερική, Αυστραλία και κάποιοι από την Ευρώπη. Που είναι και αυτό που ήταν πολύ σημαντικό βήμα και στοίχημα. Και τώρα, ναι, συζητάμε μ' έναν φορέα στην Αμερική. Αν όλα πάνε καλά, τον Ιούλιο του '24 θα πάμε εκεί για να κάνουμε και κει μια σειρά από εργαστήρια και συναυλίες, με σκοπό όλο αυτό να το πλαισιώσουμε όσο γίνεται καλύτερα.

Η λύρα, αν δεν κάνω λάθος, έχει αξιοποιηθεί και σε προγράμματα μουσικοθεραπείας. Θες να μας εξηγήσεις πώς ακριβώς γίνεται αυτό και τι οφέλη έχει;

Το κομμάτι της μουσικοθεραπείας… Κοιτάξτε, ας πούμε, στην Ελλάδα δεν αναγνωρίζεται, απ' ό,τι γνωρίζω, ακόμα επίσημα ως κάτι το οποίο θα μπορούσε να βοηθηθεί από το κράτος. Στην Αμερική έχει προχωρήσει αρκετά στο κομμάτι αυτό με την άρπα. Δηλαδή υπάρχουν certified harpists, ας πούμε, που παίζουν με το όργανο, οι οποίοι πληρώνονται από τον εκάστοτε φορέα υγείας για να παίξουν μουσική σε ανθρώπους που έχουνε κινητικά, πνευματικά προβλήματα και αρκετά, έτσι, και σε ανθρώπους οι οποίοι βρίσκονται κοντά στον θάνατο. Γιατί έχει βρεθεί, ρε παιδί μου, ότι μπορεί κι ανακουφίζει ουσιαστικά από τον πόνο και όλο αυτό το κομμάτι της ανησυχίας. Στην Ευρώπη το συναντάμε αυτό στη Γαλλία και στη Γερμανία, κάπως τμηματικά, που και κει προσπαθούν να το καταφέρουν. Θέλει πολύ δρόμο, φυσικά, ακόμα μπροστά του. Σε άλλες χώρες αυτό είναι λίγο, ξέρεις, περνάει στο κομμάτι του: «Άκουσα για κάποιον που κάνει αυτό, που βρίσκεται εκεί. Πάμε να το δούμε», δηλαδή όχι σ' ένα γενικότερο πλαίσιο καθοδηγούμενο, αλλά σε κάτι λίγο πιο ασαφές. Το οποίο, φυσικά, κι αυτό έχει αποτελέσματα σε κάποιες απ' τις περιπτώσεις.  Ναι, στην αρχαία Ελλάδα ήταν λίγο πιο ξεκάθαρα τα πράγματα. Στα Ασκληπιεία, ας πούμε, που συναντάμε περιγραφές, μιλούσαν για έναν χώρο όπου πήγαινε κάποιος για να θεραπεύσει το σώμα του και το πνεύμα του και στο οποίο θεωρούνταν ότι δεν μπορούσε να το κάνεις αυτό χωρίς τη μουσική. Δηλαδή ήτανε πολύ ξεκάθαρο γι' αυτούς. Στην Ελλάδα έχει ενδιαφέρον η σχετική δουλειά που έχει παρουσιάσει ο κύριος Δρίτσας. Αυτός είναι καρδιοχειρουργός –αν δεν κάνω λάθος– στο Ωνάσειο. Πολύ σημαντικό έργο, έτσι, σαν γιατρός. Έχει και σαν μουσικός που είναι ο ίδιος. Ο οποίος έχει κάνει κι έχει γράψει σχετικά πράγματα, που το θεωρώ σημαντικό, γιατί πιστεύω ότι όταν προσπαθείς να προσεγγίσεις ένα κοινό αρκετά απαιτητικό και πολλές φορές μπορεί να είναι και ενάντια σε οποιαδήποτε είδους μη –πώς να το πω;– εφαρμοσμένης ήδη, ξέρω 'γώ, προσέγγισης, εκεί θέλεις άτομα μέσα από αυτήν την κοινότητα, που θα το προτείνουν αυτό το πράγμα, και, καλή ώρα, ανθρώπους σαν τον κύριο Δρίτσα, που είναι αναγνωρισμένη όχι απλά η επάρκεια, η πολύ σπουδαία αξία που έχουν στο κομμάτι ως γιατροί, να μπορέσουν αυτό το πράγμα να το περάσουν, γιατί μόνο καλό μπορεί να κάνει. Δηλαδή πιστεύω ότι η σύγχρονη ιατρική που χρησιμοποιούνται τόσο φάρμακα, πολλά απ' τα οποία έχουν διάφορες παρενέργειες και που μπλέκονται φαρμακευτικές, μπλέκονται πολλά πολλά και διαφορά, που υπάρχει πολύ έντονα το κομμάτι… Και όντως, νομίζω, με τη μουσική καταρχάς δεν υπάρχει αυτό το πράγμα. Δηλαδή μπορεί να έχεις μια ηχογράφηση, έναν δίσκο και να τον παίζεις κάθε μέρα για τρεις ώρες, δεν πρόκειται ποτέ κάποιος να 'ρθεί και να σου πει: «Τι είναι αυτό που κάνεις;». Και από την άλλη, κακό δεν μπορεί να σου κάνει. Δηλαδή, εκτός άμα είναι κάτι πάρα πολύ δύσκολο σαν μουσική, ρε παιδί μου. Αλλά με τη λύρα νομίζω ότι κάτι τέτοιο... τίποτα, ελεύθερες νότες να παίξεις, ήδη σε κάνει και ηρεμείς, ρε παιδί μου, και μόνο καλό μπορεί να σου κάνει, ή να σε αφήσει αδιάφορο. Ένα απ' τα δύο. Δηλαδή κακό δεν μπορεί να σου κάνει, νομίζω. 

Το παρατηρείς εσύ αυτό με τα παιδιά που έρχονται εδώ στον χώρο σας; 

Ναι, βέβαια! Το παρατηρώ. Και είχε τύχει να δω και απ' τον Θανάση τον Κλεώπα, που δούλευε εδώ στο τέτοιο, στο «Ελπίδα», που ήτανε για παιδιά, έτσι, με δυσκολίες κτλ., που είχανε μοιραστεί κάποια βιντεάκια γονείς των παιδιών φυσικά, με δικιά τους συγκατάθεση, που έχει κάποια βίντεο, ας πούμε, που είναι συγκλονιστικά. Ναι. Δηλαδή βλέπεις κάποια στιγμή παιδιά με αυτισμό να αρχίζουν να περιστρέφονται. Και συγκεκριμένα μόνο με τη λύρα, όχι με άλλο όργανο. Που, για μένα… Δεν είμαι γιατρός, δεν ξέρω να το αποδείξω όλο αυτό, τι ακριβώς συμβαίνει. Αλλά όταν βλέπω ένα τέτοιο αποτέλεσμα, για μένα είναι, ξέρεις, είναι… με συγκινεί προσωπικά. Ναι. Το θεωρώ πολύ σπουδαίο! 

Ωραία! Εσύ με ποια είδη πειραματίζεσαι; Έχεις και κάποια δικά σου project μουσικά. 

Ναι. Καταρχάς, υπάρχει το «Reggetiko project», που εδώ και δέκα χρόνια περίπου έχουμε γράψει τρεις δίσκους, έχουμε κάνει περιοδείες αρκετές στο εξωτερικό και κάποιες στην Ελλάδα. Τώρα ετοιμάζουμε τον τέταρτο δίσκο, ο οποίος θα έχει για πρώτη φορά μέσα και την αρχαία λύρα, που συνεργαζόμαστε εκεί με διάφορους φίλους και συνεργάτες, τον Σωκράτη το Βότσκο, τον Μάριο τον Ποδάρα, τον Νίκο τον Βαρελά και τον Λίνο Τζέλο. Ο καθένας παίζει διαφορετικά μουσικά όργανα. Τώρα θα ηχογραφήσουμε τον τέταρτο δίσκο, με το καλό, τον [00:40:00]Δεκέμβριο του '23, με σκοπό να κυκλοφορήσει το '24, που είναι «folk fusion», το περιγράφει κάποιος. Δηλαδή είναι όλο πρωτότυπη μουσική, αλλά μπλέκουμε ουσιαστικά αναφορές που έχει ο καθένας μας με την jazz, την παράδοση και τη σύγχρονη μουσική με έναν τρόπο, έτσι, λίγο διαφορετικό.  Όπως ανέφερα και πριν, υπάρχει το «Pausis», που κυκλοφόρησε τώρα το καλοκαίρι επίσημα, ο δίσκος που πήρε κάποιες πολύ καλές κριτικές και είχαμε την ευκαιρία να παρουσιάσουμε αυτήν τη δουλειά και σε ένα συνέδριο που έγινε, ακουστικής, εδώ στο Τελλόγλειο στη Θεσσαλονίκη, σ' ένα φεστιβάλ στη Λειψία της Γερμανίας. Με το καλό τώρα θα κάνουμε μια συναυλία, στους επόμενους μήνες, και… τέλος πάντων, θα τα ανακοινώσουμε στην πορεία όλα αυτά. Τώρα ηχογραφούμε τον δεύτερο δίσκο, που με το καλό θα συμμετέχει και η Αθηνά η Κατσανεβάκη, η Ελιόνα η Σινιάρη, ο Ευαγόρας ο Μπεκιάρης που ανέφερα και πριν, αρκετοί μουσικοί με σκοπό ακριβώς να εντάξουμε τη λύρα σε ένα πλαίσιο ισάξιο με οποιοδήποτε άλλο σύγχρονο μουσικό όργανο. Το ηχητικό αποτέλεσμα, δεν το συζητάμε, εμένα με καλύπτει, και όχι απλά αυτό, ίσα ίσα μου δίνει και κίνητρο να προχωρήσω και παρακάτω. Ενώ ταυτόχρονα δουλεύουμε και κάποια άλλα project, όπως ήταν κι ένας δίσκος που φτιάξαμε με την Μαρία τη Σαρηγιαννίδου, που αφορά ουσιαστικά κάποιους διαλογισμούς, που αφορά τη στωική φιλοσοφία σε συνοδεία με την αρχαία λύρα, που κι αυτό έχει πάρα πολύ ενδιαφέρον, το οποίο κυκλοφόρησε ουσιαστικά σαν ένα audio book, που μπορεί κάποιος να διαβάσει το κείμενο και ταυτόχρονα να ακούει και τη λύρα. Και στους επόμενους μήνες έχουμε στα σκαριά πολλά και διάφορα. Ναι. Με διάφορους τρόπους μουσικούς, συνεργασίες που έχουμε κάνει με διάφορα όργανα, με φωνές. Νομίζω ότι έχουμε πολλά ακόμα να κάνουμε. Εντάξει, προσωπικά, έξω από αυτό το project, παρουσιάζω τη δουλειά μου και μόνος μου κάποιες φορές, ή σε συνεργασία με μουσικούς από τα μέρη που επισκέπτομαι. Και το θεωρώ, επίσης, έτσι, πολύ ωραίο και πολύ πολύ παραγωγικό.

Είπες ότι έχετε μία σχέση με την παράδοση. Εσύ αναφορικά με την καταγωγή σου έχεις επηρεαστεί καθόλου από την παράδοση την τοπική;

Πιστεύω πως σίγουρα ναι, παρόλο που η απάντησή μου αρχικά θα ήταν όχι. Δηλαδή, δεν υπήρξα ποτέ μουσικός παραδοσιακής μουσικής, υπό την έννοια του να συμμετέχω σε συναυλίες μόνο παραδοσιακής μουσικής. Ωστόσο, έχω βρεθεί εκεί και σαν παιδί και σαν ακροατής, και φυσικά έχω αρκετούς φίλους που το κάνουν αυτό για πάρα πολλά χρόνια. Αναφορές υπήρξαν και ουσιαστικά ξεπήδησαν κυρίως με την αρχαία λύρα, όταν κάποια στιγμή καλούμενος να παίξω με μια φίλη μου, την Σοφία την Τσουλφά, τότε, το θυμάμαι στην Κατερίνη, ψάχναμε να βρούμε κάποιο κομμάτι και ουσιαστικά μπήκαμε στο κομμάτι της παράδοσης με ένα κομμάτι που λέγεται «Απάνω στην τριανταφυλλιά», το οποίο εγώ δεν το 'ξερα τότε το κομμάτι. Το παίξαμε, πήγε πάρα πολύ καλά. Μετά από κάποιους μήνες έτυχε να βρεθώ στη Γερμανία, στο Βερολίνο, για κάποια εργαστήρια. Ξαφνικά βρέθηκα να διδάσκω τη μελωδία του κομματιού, χωρίς να θεωρώ ότι προέρχομαι από αυτόν το χώρο ή ότι είχα επάρκεια. Μου το ζήτησαν και το 'κανα. Ήταν πάρα πολύ ωραίο. Μέχρις ότου, μετά από έναν χρόνο, να καταλήξω να συνεργαστώ με την Αλκυόνη και να το ηχογραφήσουμε αυτό ζωντανά στο «Μουσικό Κουτί», με συνεργασία κιόλας πολύ σημαντικών μουσικών νέων και μεγαλύτερης ηλικίας, που ήτανε για μένα… δεν ήταν στόχος, ούτε τώρα είναι στόχος, είναι κάτι το οποίο κατά κάποιον τρόπο ήρθε, ρε παιδί μου, στον δρόμο μου κάπως, έτσι, σαν μονοπάτι. Φυσικά, χάρη στις συνεργασίες που ανέφερα και πριν και χάρη σε όλο αυτό το κομμάτι του μοιράσματος. 

Είναι κάτι συγκεκριμένο που έχεις εντοπίσει ότι σου δίνει έμπνευση;

Η φύση σίγουρα. Η φύση για μένα είναι. Και πολλές φορές μένοντας στην πόλη προσπαθώ κάπως να μοιράζω το χρόνο μου τα τελευταία χρόνια 1/3 στην πόλη, 1/3 είτε στο χωριό μου είτε επισκεπτόμενος φίλους σε χωριά, και το άλλο 1/3 ταξιδεύοντας εξωτερικό. Επειδή μεγάλωσα, όπως σου 'πα, και σε χωριό… Εντάξει, δεν είναι σπίτι μες στο δάσος, είναι χωριό. Υπάρχει μία πλατεία, ένας φούρνος, ξέρω 'γώ, τέτοια. Αλλά η επαφή με τη φύση ανέκαθεν και με έφερνε… με γείωνε, με έφερνε στα καλά μου όταν δεν ήμουν καλά, αλλά και όλο αυτό το κομμάτι της μουσικής και της έμπνευσης στη φύση μπορεί κάποιος να το βρει ατόφιο. Δηλαδή χωρίς υπερβολή. Αρκεί να είναι παρών και αρκεί και το μυαλό του να μην τρέχει από δω κι από κει. Οπότε, σίγουρα η φύση είναι ένα κομμάτι πολύ σημαντικό για εμένα, για το κομμάτι της έμπνευσης. Και το δεύτερο, θα έλεγα, έχει να κάνει με τις διαπροσωπικές σχέσεις. Το οποίο δεν λειτουργεί, δηλαδή δεν… Εκτός από τη μητέρα μου, ας πούμε, ή τη γιαγιά μου, που κάποια στιγμή ήθελα να γράψω μια μουσική, μια μελωδία γι' αυτούς, ή μια πρώην κοπέλα μου, ας πούμε, που ήταν ελάχιστες περιπτώσεις, έτσι, τέτοιες. Κατά βάση, όμως, δεν μπορώ να σκεφτώ ότι θέλω να γράψω ένα κομμάτι γι' αυτόν τον άνθρωπο, γι' αυτό και θα κάτσω να το γράψω. Συνήθως συνδέεται με κάποια ανάμνηση ή με κάτι το οποίο συνέβη στη ζωή μου συνήθως παλιότερα, και πολλές φορές δεν ξέρω καν, δεν μπορώ να τοποθετήσω εκείνη την ώρα χρονικά. Μετά, ακούγοντάς το ξανά και ξανά, ειδικά άμα δεν έχει στίχους, με βάζει κι εμένα, ρε παιδί μου, σε μια, έτσι, κατάσταση που μπορεί να θυμηθώ πράγματα που δεν τα θυμόμουνα. Είχα την ευτυχία να το πάρω αυτό σαν feedback από κάποιον άνθρωπο που ήρθε και… Φέτος τον Αύγουστο, ας πούμε, παίξαμε μια μελωδία, παίξαμε σε μια εκκλησία μέσα, σ' αυτό το φεστιβάλ, μαζί με τον Σωκράτη τον Βότσκο που παίζει ντουντούκ και φλάουτο, και τον Shingo Masuda, ένας Ιάπωνας που παίζει κανονάκι, φοβερός μουσικός. Ορχηστρική μουσική μόνο, δεν [00:45:00]είχαμε καθόλου μελωδία. Και παίξαμε κάποια στιγμή ένα κομμάτι το οποίο λέγεται «Ωδή στο δάσος που κάηκε», το οποίο το 'χα γράψει εγώ το καλοκαίρι του '21, τον Αύγουστο. Ταξιδεύοντας με τον Σωκράτη πηγαίναμε στην Εύβοια, στη Χιλιαδού, για να παίξουμε σε έναν χώρο. Στην πορεία ήταν οι πυρκαγιές –που φυσικά και αναβλήθηκε η συναυλία– αλλά μιλάμε για μια τεράστια καταστροφή που συνέβη εκεί πέρα, που για πέντε έξι μέρες καιγόταν, ας πούμε, το βόρειο μέρος του νησιού χωρίς να γίνεται τίποτα στην ουσία. Το άφησαν και κάηκε. Στα αλήθεια. Οπότε, μέσα στην όλη στεναχώρια εκεί, εντάξει, η μουσική πάντα είναι αντίδοτο. Έγραψα αυτήν τη μελωδία, την παίξαμε με τον Σωκράτη, την καταγράψαμε. Και φέτος τον Αύγουστο την παίξαμε, αφού φυσικά είπαμε για ποιον λόγο παίζουμε τη μελωδία –γιατί είχανε γίνει κι αυτά στη Ρόδο, τον Ιούνιο του '23, και πού να ξέραμε τότε ακόμα τι θα ακολουθούσε– την παίξαμε τη μελωδία, και ήρθε μετά, στο τέλος της συναυλίας, αρκετός κόσμος, ξέρω 'γώ, μας μίλησε. Και μου 'κανε πολλή εντύπωση, γιατί ήρθε ένα παλικάρι από την Ουκρανία ο οποίος έκλαιγε. Και ο οποίος, ρε παιδί μου, κάναμε όλη αυτήν την περιγραφή, φυσικά εμείς μιλούσαμε για το δάσος που κάηκε, για τον ίδιο, φυσικά, ήτανε η πόλη του που κάηκε και καταστράφηκε απ' τον πόλεμο που συμβαίνει τον τελευταίο ενάμιση, δεν ξέρω, δύο τώρα χρόνια, πόσο πάει. Που για μένα, εντάξει, ήτανε πολύ σημαντικό. Όταν έρχεται ένας άνθρωπος και σου λέει κάτι τέτοιο, για μένα είναι πολύ σημαντικό πράγμα. Ουσιαστικά σου δίνει όχι απλά το κουράγιο, σου αποδεικνύει, ρε παιδί μου, και σου υπογραμμίζει ότι ό,τι κι αν σκέφτηκες κάποια στιγμή ότι: «Μήπως αυτό όχι», ότι μια χαρά, ας πούμε. Αφού έφτασε και αυτόν τον άνθρωπο τον συνεπήρε, έναν άνθρωπο εκεί, και μ' αυτόν τον τρόπο, για μένα ήτανε… τον βρήκε το σκοπό η μουσική της και βρήκε το ακροατήριο και πήγε όλο πολύ καλά. Οπότε, ναι. Νομίζω είναι αποτέλεσμα επικοινωνίας και η μουσική και ο διάλογος, όλα. Νομίζω ότι κάπως έτσι περιγράφεται. 

Πιστεύεις ότι κάποια αίσθησή σου λειτουργεί πιο δυνατά από κάποια άλλη; Δηλαδή… 

Όταν παίζω μουσική;

Ναι.

Κοίταξε να δεις, για μένα, όταν παίζω μουσική χάνομαι λίγο. Είτε έχει δύο άτομα από κάτω, είτε παίζω στο σπίτι μόνος μου, είτε με φίλους κάνοντας πρόβα, είτε ηχογραφώντας, είτε έχει τύχει κάποιες λίγες φορές να βρεθώ και σε πολύ μεγαλύτερα κοινά, ας πούμε, τέτοιο, για μένα δεν αλλάζει κάτι. Και νομίζω ότι αυτό θέλω να το διατηρήσω, ρε παιδί μου, να το διατηρήσω ατόφιο. Ποτέ δεν θα γυρίσω να κοιτάξω το κοινό, ποτέ δεν θα κάνω… θα κάτσω να ασχοληθώ με κάτι άλλο. Για μένα είναι κάτι πολύ προσωπικό εκείνη τη στιγμή που συμβαίνει. Οπότε, ναι, θα 'λεγα ότι οι υπόλοιπες αισθήσεις μου κάπως υποχωρούνε και ότι το μόνο που μ' απασχολεί εκείνη τη στιγμή είναι ο ήχος που παράγεται απ' το όργανο. Και ουσιαστικά κάθομαι και παρατηρώ το όργανο με σκοπό να δω τι έχει να μου πει εκείνη τη στιγμή, δηλαδή σαν μέσο. Οπότε, ναι, θα έλεγα ότι έχει σίγουρα διαλογιστικό χαρακτήρα και θα 'λεγα επίσης ότι κατά κάποιο τρόπο, ναι, με συνδέει με κάτι μεγαλύτερο ίσως από μένα και, ναι, κάπως να με ταξιδεύει... με πάει… ναι. Σίγουρα λειτουργεί σαν βάλσαμο για εμένα. Κι όταν κάνω μια, δυο, τρεις μέρες να παίξω μουσική ήδη το σώμα μου θέλει, ρε παιδί μου, είναι σαν να λες: «Νερό!» ξέρω 'γώ, «θέλω να πιω λίγο νερό!» Να πιω λίγο νερό… Οπότε, ναι.

Υπάρχει κάτι που ξεχωρίζεις από όσα έχεις καταφέρει μέχρι τώρα; Κάτι για το οποίο να είσαι πιο περήφανος; 

Υπερήφανος! Κοίταξε να δεις, και μόνο που γνώρισα τον Ross Daly από κοντά και καθίσαμε και τα είπαμε και μπορώ τώρα, ας πούμε, να τον πάρω ένα τηλέφωνο να τον ρωτήσω πράγματα, για μένα ήτανε πολύ σπουδαίο πράγμα! Έτσι, κάτι πολύ ωραίο που συνέβη, ας πούμε, λιγότερο μήνα πριν, έγινε μια συναυλία του Manu Chao εδώ στη Θεσσαλονίκη, που είχαμε την ευκαιρία να την ανοίξουμε με την Ελιόνα, και είχα την ευκαιρία να τον γνωρίσω από κοντά, που τον άκουγα, ας πούμε, σαν παιδί. Εντάξει, και αυτό ήταν πολύ φοβερή εμπειρία! Συνεργάστηκα με τον Λουδοβίκο των Ανωγείων, που επίσης τον είχα πάρα πολύ… και τον έχω φυσικά ακόμα, πολύ ψηλά στην υπόληψη. Και είχα την ευκαιρία, όπως τα 'φερε, όπως σου είπα και πριν, να βρεθούμε και να ηχογραφήσουμε παρέα κάποια κομμάτια που, εντάξει, το θεωρώ πολύ σημαντικό πράγμα. Και σαν καλλιτέχνη αλλά και γενικότερα και σαν –πώς να το πω;– το intellectual, ας πούμε, το κομμάτι, ε; Γιατί κι αυτό το θεωρώ πολύ σημαντικό. Είχα την ευκαιρία να γνωρίσω τους «Thievery Corporation» που είχαν 'ρθεί πριν από δύο χρόνια περίπου εδώ, που επίσης τους θεωρώ πολύ σπουδαίους μουσικούς. Τους «Tamikrest», τον Amaro Freitas. Αλλά και μουσικούς εδώ της πόλης, όπως είναι ο Θάνος ο Σταυρίδης, που επίσης τον θεωρώ πολύ σπουδαίο μουσικό, τα παιδιά που σας είπα πριν ότι συνεργαστήκαμε, και με τον Dj Panko επίσης, μέρος των «Ojos de Brujo», κι αυτή ήτανε μπάντα που άκουγα πολύ, έτσι, πιο μικρός, που έχουμε την ευκαιρία να ηχογραφήσω για ένα κομμάτι του… Και τώρα, με το καλό, σε μια εβδομάδα θα βρεθούμε και στο WOMEX, θα 'μαστε παρέα, συμμετέχουμε εκεί. Νομίζω ότι μόνο καλά πράγματα, δηλαδή… 

Έχοντας καταφέρει όλα αυτά τα οποία, φαντάζομαι ότι ως παιδάκι δεν μπορούσες να φανταστείς–

Όχι, ούτε τώρα! Δηλαδή αν μου το 'λεγες πριν από ένα χρόνο: «Διάλεξέ μου», ας πούμε, «κάποιους μουσικούς που θα 'θελες να συνεργαστείς», νομίζω ότι… ή «να γνωρίσεις από κοντά», όλους αυτούς που ανέφερα θα ήταν μέσα σ' αυτήν τη λίστα. Δηλαδή, εύκολα και ξεκάθαρα. Δηλαδή, ναι. Εντάξει. 

Θα είχες, λοιπόν, να προτείνεις ή να συμβουλέψεις κάτι κάποιον που τώρα θέλει να ξεκινήσει να ασχολείται με τη μουσική;

Καταρχάς να βρει έναν καλό δάσκαλο. Δεν είναι εύκολο πράγμα! Και για μένα καλός δάσκαλος είναι αυτός που μπορεί την ώρα που παίζει, ρε παιδί μου, να τον συγκινεί. Δηλαδή, για μένα, αν [00:50:00]πάει κάποιος σε μία συναυλία και δει έναν άνθρωπο να παίζει μουσική κι αυτό το πράγμα που έρχεται στον ίδιο τον συγκινεί, αν αυτός ο άνθρωπος κάνει μαθήματα, για μένα, είναι ο καλύτερος δάσκαλος. Το δεύτερο κομμάτι, για μένα, σαν συμβουλή είναι το να διατηρείς μια ειλικρινή σχέση με τη μουσική, ανεξάρτητα αν το κάνει για θέμα βιοπορισμού ή αν το κάνει στον ελεύθερό του χρόνο. Εγώ, όπως είπα και πριν, είχα την ευκαιρία από την αρχή, έχοντας σπουδάσει κι ένα άλλο αντικείμενο, ας πούμε, επίσημα, να έχω τη μουσική αρχικά σαν κάτι το οποίο το έκανα στον ελεύθερό μου χρόνο με πολύ μεγάλη αγάπη. Πλέον είναι και κομμάτι της καθημερινότητάς μου. Αλλά σίγουρα γνωρίζω ότι ένας άνθρωπος ο οποίος ξεκινάει τώρα και θέλει να βιοποριστεί με τη μουσική θα του ζητήσουν να παίξει ρεμπέτικα –πολύ σπουδαίο είδος μουσικής, εννοείται–, να παίξει έντεχνα, να παίξει ίσως και λαϊκά κομμάτια, που επίσης πολύ σημαντικό. Απλά για μένα ήταν πολύ σημαντικό ένα σημείο στο οποίο ξεκαθάρισα, τότε, στα 20 μου, 21, ας πούμε, που είπα ότι τη μουσική θα την κάνεις όποτε και όπου θες εσύ, θα την κάνεις μόνο με τους δικούς σου κανόνες. Και αυτοί οι κανόνες δεν αφορούν τόσο το οικονομικό, όσο το κομμάτι της αισθητικής. Για μένα, δηλαδή αυτήν τη στιγμή αν με ρωτούσες ότι: «Σου 'χω ένα πολύ καλό οικονομικό ποσό για να πας και να παρουσιάσεις τη μουσική σου σε έναν χώρο που ο κόσμος κάθεται από κάτω και τρώει σουβλάκια», και ξέρω 'γώ, θα σου 'λεγα: «Δεν θέλω». Και αν μου 'λεγες ταυτόχρονα ότι: «Θοδωρή, θέλω να κάνω μια συναυλία για δέκα άτομα», ας πούμε, «χωρίς ενίσχυση σε μια ωραία μικρή βιβλιοθήκη ή σε ένα σαλόνι ενός σπιτιού που όλοι αυτοί οι άνθρωποι θέλουν να ακούσουν αυτή τη μουσική», εκεί θα το 'κανα και αφιλοκερδώς. Δηλαδή, εννοείται! Το 'κανα και το κάνω με χαρά! Έρχονται και δυο παιδιά στο «Seikilo» τώρα, είχαμε την προηγούμενη εβδομάδα ένα γκρουπ από κυρίες που ήρθαν απ' την Ουκρανία, από συλλόγους που έρχονται από ΟΚΑΝΑ, από πρώην απεξάρτηση, προσφυγόπουλα που έρχονται που δεν μιλούν καλά καλά τα ελληνικά αλλά έρχονται. Και για μένα είναι πολύ σημαντικό το να υπάρξει αυτή η σύνδεση έστω και στιγμιαία, γιατί όλο αυτό κάτι αφήνει. Δηλαδή, ακόμα και τώρα όσο μιλάμε, ρε παιδί μου, και για μένα τον ίδιο, ακόμα και ακούγοντας τον εαυτό μου, το να ακούω το πόσα πράγματα μπορεί να δώσει η μουσική σ' έναν άνθρωπο απλόχερα και, έτσι, να τον… Εγώ αισθάνομαι πολύ πλούσιος από αυτό το πράγμα, απ' τη μουσική δηλαδή και απ' όλα σαν εμπειρίες. Δηλαδή, πιστεύω ότι δεν θα μπορούσε τίποτε άλλο να μου τα δώσει όλα αυτά τα πράγματα που έζησα. Και, ταυτόχρονα, φυσικά αισθάνομαι ότι προσπαθώ κι εγώ όλο αυτό το πράγμα να το πάω και παρακάτω. Δηλαδή να οργανώσω συναυλίες για άλλους ανθρώπους εδώ, να βρω τρόπους να φέρω μουσικούς από άλλες χώρες εδώ πέρα, μουσικούς με τους οποίους συνεργάζομαι να βρω κάποιον τρόπο να τους φέρω κάποια χρήματα ή κάποιον τρόπο να τους βοηθήσω να πάνε παρακάτω. Γιατί το κάνουν άλλοι για μένα και θέλω να το κάνω και εγώ και για άλλους, δηλαδή και να βγει όλη αυτή η λογική του «εγώ», «εσύ» κτλ. και να έχει λίγο το «εμείς».  Οπότε, πίσω σ' αυτό που ρώτησες, η συμβουλή είναι η ειλικρίνεια στο κομμάτι του να απολαμβάνεις τη μουσική, καταρχάς σαν ακροατής, και να ενισχύει κάποιος τις συναυλίες. Δηλαδή, πολλές φορές ακούω για μία συναυλία ότι είναι 5 ευρώ ή 10 ευρώ, 20 ευρώ και λέει: «Πολλά τα λεφτά», ενώ, ταυτόχρονα, τρεις καφέδες μες στην εβδομάδα αν είναι από 4 ή 5 ευρώ να 'ναι οκέι, «ναι, μωρέ!» Όχι, για μένα, δεν είναι. Δηλαδή, οι μουσικοί… θα πρέπει να τους στηρίζουμε με όποιον τρόπο μπορούμε, να πηγαίνουμε σε συναυλίες, να τους στηρίζουμε, γιατί νομίζω ότι μόνο καλό κάνουνε στην κοινωνία μας και μόνο καλό έχουν κάνει ήδη πολλά χρόνια και θα κάνουν και στο μέλλον. Οπότε, το πρώτο είναι να τους στηρίζω σαν ακροατής. Το δεύτερο, να πηγαίνω σαν κάτι το κοινωνικό το προτιμώ πάρα πολύ. Δηλαδή, δεν συχνάζω σε μπαρ ή σε καφετέριες κτλ., προσωπικά δεν το… ελάχιστοι είναι οι χώροι που, ας πούμε, με εκφράζουν και θα πάω. Αλλά ταυτόχρονα, συναυλίες, ναι. Συναυλίες. Ειδικά τώρα και μετά τον Covid, ας πούμε, και την πανδημία, αν κάπου που δίνω λεφτά είναι στις συναυλίες, που με ενδιαφέρουν και θέλω να πηγαίνω. Και το άλλο μετά, το αν κάποιος θα καταλήξει να είναι μουσικός και θα ζήσει από αυτό, για μένα –το άκουγα πιο μικρός, τώρα πλέον το αντιλαμβάνομαι καλύτερα– είναι σαν συμβουλή, ρε παιδί μου, να κάνει focus σε αυτό που στον ίδιο ή στην ίδια αρέσει και να γίνει καλός σε ένα πράγμα. Δεν είναι ούτε εύκολο αυτό το πράγμα ούτε είναι λίγο. Συνήθως είναι παραπάνω από αρκετό. Και το υπόλοιπο μετά θα 'ρθει στην πορεία, πιστεύω. Δηλαδή, οι άνθρωποι που θα σκεφτούν να συνεργαστούν, οι άνθρωποι που θα το εκτιμήσουν κτλ. Απλά είναι σημαντικό για μένα το να καθαρίσει αυτό το φίλτρο. Ότι, δηλαδή, εγώ κάνω αυτό που κάνω γιατί το αγαπάω, γιατί μου αρέσει, γιατί με καλύπτει εμένα μουσικά. Οποιοσδήποτε μπορεί να μην του αρέσει. Δεκτό, ρε παιδί μου, αλλά δεν θα βασίσω τη γνώμη μου σ' έναν άνθρωπο που δεν γνωρίζει και θα 'ρθει να μου πει... γιατί έχω ακούσει και τέτοια σχόλια παλιότερα: «Τι είναι αυτό που κάνεις;» και «μην το κάνεις» και «σταματά το», ας πούμε. Ταυτόχρονα, όμως, άκουγα και ένα σχόλιο, ένα τέτοιο, του τύπου: «Συνέχισε», ξέρω 'γώ, «μη μασάς», «αυτό είναι ωραίο», «προχώρα». Για μένα αυτά τα σχόλια πρέπει να ακολουθείς γιατί τα υπόλοιπα έρχονται και παρέρχονται. Ναι. Και συνεχώς να μπορείς, ρε παιδί μου, να εξελίσσεις αυτό το πράγμα που κάνεις. Καθημερινά όμως. Δηλαδή, Δέκα λεπτά μπορείς να αφιερώσεις την ημέρα στη μουσική; Κλείσ' τα όλα, κάτσε άκου, κάτσε μελέτα άλλα δέκα λεπτά και κάν' το κάθε μέρα. Αυτό θα πω σαν συμβουλή δική μου.

Ωραία! Σε ευχαριστώ πάρα πολύ–

Σούπερ! 

Για τη συνέντευξη. Εγώ δεν έχω κάτι άλλο να σε ρωτήσω. 

Ωραία. Χάρηκα.

Κι εγώ! [00:55:00][Μουσικό κομμάτι με λύρα]