[00:00:00]Είμαι ο Γιάννος Γιαννόπουλος, είμαι ερευνητής στο Istorima, είμαι με τον κύριο Κανελλόπουλο, είναι 14/06 του 2023. Καλησπέρα σας.

Γεια σου αγαπητέ Γιάννη.

Πείτε μου λίγα πράγματα για εσάς, για τη ζωή σας.

Να σου πω. Εγώ εργάστηκα για πάρα πολλά χρόνια στη ΔΕΗ, στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και συγκεκριμένα ασχολιόμουν με την επιλογή θέσεων εγκατάστασης αιολικών πάρκων στα ελληνικά νησιά. Στα πλαίσια αυτής της εμπειρίας που απέκτησα, το 1998 μού ζήτησαν να συμμετέχω σ΄ ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα το οποίο λεγόταν Tasis. Το Tasis ήταν ένα πρόγραμμα της Ευρώπης προς την Ασία και προσέφερε τεχνική βοήθεια στις χώρες στις οποίες προορίζονταν ώστε ν΄ αναπτύξουν πολύ γρηγορότερα τους τομείς των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας απ΄ ό,τι θα μπορούσαν να το 'χανε κάνει χωρίς καμία βοήθεια. Και στα πλαίσια αυτού του προγράμματος διοργανώθηκε μία αποστολή η οποία τι είχε σαν σκοπό; Είχε σαν σκοπό να πάει στη Μογγολία, να ερευνήσει δύο μεγάλες επαρχίες στα νότια της χώρας που συνορεύανε με την Κίνα, να αξιολογήσει τις ανάγκες σε ηλεκτρική ενέργεια για τα χωριά τους και να τους προτείνει συστήματα που συνδυάζαν τη χρήση της αιολικής ενέργειας και της ηλιακής ενέργειας, προκειμένου αυτοί οι άνθρωποι να χρησιμοποιούνε τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας για την παραγωγή ηλεκτρισμού. Γιατί μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν είχαν τίποτ΄ άλλο εκτός από συμβατικές μηχανές diesel, οι οποίες φυσικά, όπως καταλαβαίνεις, καίνε πετρέλαιο, για να γυρίσουν μία γεννήτρια, η οποία με τη σειρά της θα παράγει το ρεύμα για το χωριό. Οπότε ο σκοπός μας εμάς, της ομάδας αυτής, όταν ήμασταν δύο μηχανικοί από την Ελλάδα που πήγαμε εκεί, ήταν με ντόπιους μηχανικούς ερευνητές από το Μογγολικό Κέντρο Έρευνας για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας που είχε δημιουργηθεί εκείνη την εποχή, να προσφέρουμε αυτή την τεχνογνωσία σ΄ αυτούς τους ανθρώπους. Όταν μου το 'παν να πάω στη Μογγολία δεν σκέφτηκα μέσα μου πού είναι η Μογγολία, τι είναι η Μογγολία, τι δυσκολίες θα έχει, αλλά επειδή ήμουν τόσο πολύ επηρεασμένος από τις ταινίες που έβλεπα μικρός με Τζένγκις Χαν κι όλους αυτούς τους πολεμοχαρείς άρχοντες, απάντησα αμέσως «ναι», γιατί πάντα έτσι ήταν ένα παιδικό όνειρο να επισκεφτώ αυτή τη χώρα και αποδέχτηκα την πρόσκληση να συμμετέχω σ΄ αυτό το ευρωπαϊκό πρόγραμμα, το οποίο είχε δύο φάσεις. Η πρώτη φάση θα ήταν η επίσκεψη, η οποία θα σου πω μετά γι΄ αυτό, που έγινε το '98, και η δεύτερη φάση ήταν τον επόμενο χρόνο, το '99 όπου πήγα κι έκανα σεμινάρια σε Μογγόλους επιστήμονες για την αιολική ενέργεια, ώστε να καταρτιστούν και θεωρητικά σ΄ αυτό το κομμάτι. Κι έτσι ξεκίνησε αυτό το ταξίδι. Μαζί μ΄ έναν άλλο συνάδελφο μηχανικό, τον Γιώργο τον Πέτζιο ξεκινήσαμε από την Αθήνα και πήγαμε Φρανκφούρτη, από τη Φρανκφούρτη πετάξαμε στο Πεκίνο αναγκαστικά, δεν υπήρχε απευθείας πτήση για το την πρωτεύουσα της Μογγολίας που λέγετε Ουλάν Μπατόρ. Και απ΄ το Πεκίνο πήραμε μια τοπική πτήση και η οποία μας πήγε στο Ουλάν Μπατόρ σε 3 περίπου ώρες. Εκεί το πρώτο πράγμα που έγινε, συναντήσαμε όλους αυτούς τους ανθρώπους που θα συμμετείχαν στην αποστολή, γιατί η αποστολή έπρεπε να γίνει με... Δεν υπήρχε άλλο μέσο συγκοινωνίας παρά μόνο μικρά βανάκια τύπου... Αυτοί είχανε βανάκια ρωσικής κατασκευής. Δεν θυμάμαι τον τύπο του αυτοκινήτου, αλλά ήτανε ρωσικής κατασκευής. Απροπό η Μογγολία ήταν μια χώρα η οποία ανήκει παλιά στη Σοβιετική Ένωση κι όταν η Σοβιετική Ένωση διαλύθηκε τη δεκαετία του '80 στα κρατίδια απ΄ τα οποία ήταν συντεθειμένη, έγινε ανεξάρτητη δημοκρατία, η οποία τώρα λειτουργεί όπως λειτουργεί και η ελληνική δημοκρατία, δηλαδή έχει κοινοβούλιο, πρόεδρο, κάνουν κανονικά εκλογές και υπάρχουν διάφορα κόμματα τα οποία διεκδικούνε εξουσία. Τέλος πάντων, τα λέω όλα αυτά γιατί είναι έντονη η επιρροή της Ρωσίας στην κουλτούρα της Μογγολίας και τα κτίρια είναι ρωσικού τύπου, αυτά τα αυστηρά με τις προσόψεις, η τεχνολογία ήταν όλη ρωσική, αυτοκίνητα, υποδομές, τα τρένα τους τα οποία συνδέουν τη Ρωσία μέσω Μογγολίας με την Κίνα και γίνεται και το εμπόριο κυρίως μ΄ αυτές τις σιδηροδρομικές γραμμές. Και γενικά τότε την εποχή που πήγα εγώ στη Μογγολία το 1998 ήταν μια χώρα η οποία βρισκότανε στην αρχή μιας καινούριας ανάπτυξης. Να φτιάξουν υποδομές, να φτιάξουνε δρόμους, να φτιάξουν καινούρια [00:05:00]κτίρια, να φτιάξουνε σχολεία, νοσοκομεία, χίλια δυο πράγματα. Ο τρόπος που παρήγαγαν ενέργεια μέχρι τότε ήταν ο κλασικός. Χρησιμοποιούσανε φυσικό αέριο, το οποίο το καίνε για να παράγουνε όχι μόνο ενέργεια αλλά και ζεστό νερό για να θερμάνουν τα σπίτια τους, γιατί κάνει πάρα πολύ κρύο στη Μογγολία, δηλαδή μιλάμε για θερμοκρασίες -30, -35 βαθμούς, οπότε παγώνεις στην κυριολεξία. Τα σπίτια τους όμως ήταν όλα ζεστά όλο το εικοσιτετράωρο, χάρη αυτό σ΄ ένα σύστημα τηλεθέρμανσης που είχαν κυρίως στις πόλεις. Η τηλεθέρμανση είναι ένα σύστημα στο οποίο ζεσταίνεις νερό και με υπόγειους σωλήνες κάτω απ΄ το έδαφος τροφοδοτείς με ζεστό νερό όλα τα σπίτια κι έτσι έχουν όλοι και ζεστό νερό να πλυθούνε και να κάνουν το μπάνιο τους, αλλά κυρίως να θερμανθούν όλο το εικοσιτετράωρο, διαφορετικά παγώνεις. Τώρα θα φτάσουμε πώς θερμαίνονται οι άνθρωποι στα χωριά, κι αυτό έχει πολύ ενδιαφέρον, αλλά πρώτα πρέπει να πάμε στα χωριά. Άρα οργανώθηκαν τρία λεωφορειάκια, τρία μικρά αυτά βανάκια, τα οποία εμείς φροντίσαμε να πάρουμε μαζί μας ξηρά τροφή, γάλα μακράς διαρκείας, νερό εμφιαλωμένο, ένα γκαζάκι να ζεσταίνουμε πράγματα, γιατί στη διαδρομή δεν έχει να σταματήσεις κάπου να πιεις ένα καφέ μέσα στην έρημο. Δεν υπάρχει απολύτως τίποτα! Όταν λέμε απολύτως τίποτα, δεν υπάρχει απολύτως τίποτα! Πήραμ΄ αυτές τις προμήθειες, μπήκαμε στα τρία βανάκια. Στην αποστολή συμμετείχε κι ένας Βρετανός, ο οποίος ήταν και ο αντιπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το πρόγραμμα Tasis κι έμεινε πάντα, αυτός ήταν μονίμως εκεί, εγκατεστημένος στη Μογγολία, στην πρωτεύουσα, στο Ουλάμ Μπατόρ. Ήρθε και εκείνος για το πρώτο κομμάτι του ταξιδιού για να δει πώς είναι ένα τέτοιο χωριό. Και με το «καλημέρα σας», με το που βγήκαμε απ΄ την πόλη, χαλάει το ένα αυτοκίνητο. Όταν λέω χαλάει, χαλάει. Κι εκεί συνεργεία δεν υπάρχουν. Θα μου πεις: «Και ποιος επισκευάζει τ΄ αυτοκίνητα;». Η απάντηση είναι ότι οι ίδιοι οι Μογγόλοι είναι μηχανικοί, δηλαδή κατεβαίνουν, κατεβαίνουν κάτω, θα λύσουν τ΄ αυτοκίνητο, θα βγάλουν το καρμπυρατέρ, θα το καθαρίσουν, θα κάνουν, θα του βάλουνε λάδια, ξύδια... Είναι όλοι ικανότατοι μηχανικοί. Συνεργείο αυτοκινήτων να υπάρχει ταμπέλα «Συνεργείο Αυτοκινήτων: Επισκευάζονται Αυτοκίνητα» δεν υπήρχε. Και πραγματικά διαπιστώνουν εν τω μεταξύ όλοι αυτοί ότι η βλάβη στο αυτοκίνητο δεν μπορεί να επισκευαστεί, οπότε μεταφέραμε τα πράγματα απ΄ το ένα αυτοκίνητο στ΄ άλλα δύο, τα μοιράσαμε, μοιραστήκαμε κι εμείς, δηλαδή στριμωχτήκαμε λίγο προκειμένου να συνεχιστεί το ταξίδι. Δεν υπήρχε άλλος τρόπος, δεν μπορούσαμε να γυρίσουμε πίσω, να χάσουμε χρόνο. Οπότε αντιλαμβάνεσαι ότι είμαστε τώρα στο ένα αυτοκινητάκι, ήμασταν τέσσερα άτομα, και στο άλλο το [Δ.Α.] το μεγαλύτερο ήταν έξι άτομα, που κάναμε αυτό το ταξίδι. Θα σου δώσω κι έναν χάρτη τον οποίο μπορείς να αναρτήσεις στο Istorima με τις διαδρομές που κάναμε εκεί στη Μογγολία. Απλώς θέλω ν΄ αναφέρω ότι όταν πήγαμε εμείς, δεν υπήρχε δυνατότητα να έχεις κινητό τηλέφωνο. Είχε μόλις αρχίσει να βγαίνει η τεχνολογία των δορυφορικών τηλεφώνων, τα οποία τότε ήταν πανάκριβα και δεν μπορούσαμε να 'χουμε τέτοιο τηλέφωνο, άρα απ΄ τη στιγμή που φεύγαμε απ΄ την πόλη, δεν υπήρχε ο τρόπος επικοινωνίας με κανέναν κατά τη διάρκεια της διαδρομής, τίποτα. Στα χωριά στο κάθε χωριό υπήρχε ένα τηλεφωνικό κέντρο, εφόσον είχανε ρεύμα, το οποίο το συνέδεε με τον έξω κόσμο να μιλήσουν στους συγγενείς τους, στους φίλους τους, άρα έπρεπε να πας, να δώσεις ραντεβού, να πάρει ο τηλεφωνητής τηλέφωνο το εξωτερικό για να μιλήσεις εσύ. Επίσης δεν είχαμε GPS να μπορούμε να δούμε ανά πάσα στιγμή πού βρισκόμαστε στον χάρτη. Εγώ είχα πάρει πάνω μου απλώς μια απλή πυξίδα καλή, που έδειχνε Βορρά, Νότο, Ανατολή και Δύση, και ξεκινήσαμε να πάμε σε δύο επαρχίες στα νότια της χώρας που συνορεύει με την Κίνα, η οποία η μία λέγεται Arvaikheer, ήταν η πρώτη επαρχία, κι η δεύτερη Bayankhongor. Η πρώτη επίσκεψη που κάναμε στο Arvaikheer ήταν στο κέντρο, είναι μια μεγάλη πόλη τους τάξης των 50-60.000 κατοίκων. Πήγαμε κι επισκεφτήκαμε τον πολιτικό προϊστάμενο της επαρχίας, ας τον πούμε, τον έπαρχο της περιοχής. Είναι κάτι σαν... Η επαρχία είναι σαν ένας μεγάλος νομός, λίγο πιο μεγάλος απ΄ τους ελληνικούς νομούς, αλλά έχουνε τον υπεύθυνο, ας πούμε, του νομού, τον έπαρχο, ο οποίος μας υποδέχτηκε, ευχαρίστησε πολύ γιατί ότι πήγαμε εκεί πέρα και θέλουμε να κάνουμε για τη χώρα του. Τον συναντήσαμε, τέλος πάντων, κάναμε τις χειραψίες μας και από κει ξεκινάει μια πολύ ωραία περιπέτεια θα την έλεγα, γιατί δεν θα το ξεχάσω ποτέ στη ζωή μου αυτό το οποίο θα σας διηγηθώ, δηλαδή με συνοδεύει πάντα, όπου πήγαμε στο πρώτο χωριό που λεγόταν Tugrug. Τώρα το χωριό αυτό μοιάζει με όλα τα χωριά τα οποία ακολούθησαν. Πώς ήταν τα χωριά εκείνη την εποχή, το '98, στη Μογγολία... Εκεί υπήρχε ένα ή δύο κτίρια κατασκευασμένα από μπετόν, τα οποία ήταν τα διοικητήρια, το σχολείο, το ιατρείο, εφόσον διέθεταν γιατρό, και άλλες διοικητικές αρμοδιότητες και γύρω απ΄ αυτά[00:10:00] τα δύο, τρία κτίρια υπήρχαν μικρές καλύβες όπου ζούσε η κάθε οικογένεια. Αυτές οι καλύβες είναι κατασκευασμένες από ένα σκελετό ξύλινο ο οποίος έχει επένδυση μέσα μαλλί από πρόβατο για λόγους μόνωσης, γιατί είπαμε -35 βαθμούς και εσωτερικά και εξωτερικά έχει δέρματα. Και καθώς αυτό το πράγμα το ντύνεις... Α! έχει μόνο μία πόρτα, η οποία είναι πάντα στραμμένη στον νότο, γιατί από κει δε φυσάει ο άνεμος για να μπορούν να μπαίνουν μέσα το φυσάει βοριάς, για να μην τους παίρνει ο βοριάς την πόρτα και επάνω στην οροφή έχει μια τρύπα όπου βγαίνει η καμινάδα από μία σόμπα που έχουνε, η οποία θα σου πω σε λίγο πώς λειτουργεί. Άρα μέσα σ΄ αυτό το στρογγυλό οίκημα το οποίο έχει μια διάμετρο 6-7, άντε 8 μέτρα, ζει όλη η οικογένεια. Όταν λέω όλη η οικογένεια, παππούς, γιαγιά, γονείς, παιδιά. Όταν μπαίνεις μέσα σ΄ αυτή την καλύβα, βλέπεις δεξιά κι αριστερά έχουν κάποια κρεβατάκια, κάποια μικρά έπιπλα, τα οποία είναι πολύ ωραία χρωματισμένα και στο κέντρο υπάρχει μια σόμπα η οποία... Σκέψου ένα ορθογώνιο παραλληλόγραμμο κουτί με μία καμινάδα μεταλλική, η οποία βγαίνει επάνω κατακόρυφα και το θέμα είναι τι καύσιμο χρησιμοποιείται γι΄ αυτή τη σόμπα όταν είσαι μέσα στην έρημο και δεν έχεις ούτε ξύλα, τίποτα, γιατί η περιοχή που πήγα εγώ ήταν τελείως άγονη, δεν είχε ξυλεία, δεν υπήρχαν δάση στη νότια Μογγολία. Στη βόρεια υπάρχουνε. Αυτοί όμως έχουνε αιγοπρόβατα και άλογα και κάποιες καμήλες. Μαζεύουν, λοιπόν, τα περιττώματα των ζώων τα οποία αποξηραίνονται και καίνε τα περιττώματα των ζώων για θέρμανση. Αυτό είναι το καύσιμό τους. Τα περιττώματα ζώων. Και θα μου πεις: «Δεν μύριζε εκεί πέρα μέσα;». Όχι, δεν μύριζε. Απ΄ τη στιγμή, λοιπόν, που τα περιττώματα των ζώων τα οποία μαζεύουνε και τα φυλάνε σε μια αποθήκη, σ΄ ένα χώρο έξω, όχι μέσα στο... Υπήρχε κι ένας κουβάς με πρώτη ύλη μέσα στη σκηνή, η οποία παρεμπιπτόντως λέγεται γκερ, οι σκηνές αυτές λέγονται γκερ. Έχουν μια πολύ ωραία ξύλινη χρωματιστή πόρτα με χρώματα τα οποία έχουν διάφορους συμβολισμούς για τους Μογγόλους. Αυτή, λοιπόν, η πρώτη ύλη τούς φτάνει και τους τροφοδοτεί να ζεσταίνουν τον χώρο τους 24 ώρες το 24ωρο τους χειμερινούς μήνες, αλλά κι όταν θέλουν να μαγειρέψουν. Εκεί πάνω υπήρχε ένα τσουκάλι που έβραζε. Εκεί βράζαν το νερό τους. Τώρα ο Θεός κι η ψυχή από πού παίρνανε νερό όλοι αυτοί οι άνθρωποι, δηλαδή δεν υπήρχαν πηγές τρεχούμενες, εγώ δεν είδα τρεχούμενο νερό, αλλά κάπου υπήρχε πόσιμο νερό, το φέρναν, το βράζανε για να κάνουν το τσάι τους και να μαγειρέψουν. Το άλλο ενδιαφέρον που έχει αυτή η σκηνή είναι ότι οι άνθρωποι αυτοί είναι πάρα πολύ... Εμείς τους λέγαμε στα χρόνια μου σεβαστικούς, δηλαδή αγαπούν πάρα πολύ τους γονείς τους, τους προγόνους τους και μέσα στο δωμάτιο, όπως κοιτάζεις αυτό το κυρίως έπιπλο που υπάρχει, με τις φωτογραφίες, γιατί έχουν πολύ ωραίες φωτογραφίες των προγόνων τους και των εαυτών τους και των παιδιών τους, από τη δεξιά μεριά είναι όσοι αποβιώσανε κι απ΄ την αριστερά όσοι είναι εν ζωή. Κι έτσι τιμούνται και οι άνθρωποι που φύγαν απ΄ τη ζωή και οι άνθρωποι οι οποίοι είναι εν ζωή. Είναι περιττό να σου πω ότι όταν ζητούσαμε να τους βγάλουμε φωτογραφίες, οι γυναίκες μάς ζητούσαν να βγούμε έξω απ΄ τη σκηνή για να φορέσουν τα καλά τους ρούχα, προκειμένου να τις φωτογραφίσουμε με τα καλά τους ρούχα και τα ρούχα ήταν πάρα πολύ ωραία κι έχω κάτι καταπληκτικές φωτογραφίες με τα ωραία αυτά κουστούμια και τα αστραφτερά ασημένια κοσμήματα που έχουνε στον λαιμό τους και στα χέρια τους αυτές οι κυρίες, αλλά και τ΄ αντρικά κουστούμια είναι πάρα πολύ ωραία.

Ξεκινήσαμε, λοιπόν, να κάνουμε καταγραφή. Δηλαδή πήγαμε στο σχολείο, είδαμε τις αίθουσες. Α! Ένα άλλο σημαντικό, επειδή οι Μογγόλοι, η κύρια απασχόλησή τους είναι νομάδες και κτηνοτρόφοι, στέλνουν τα παιδιά τους στα σχολεία, τα οποία είναι σ΄ αυτά τα χωριά. Δηλαδή το χωριό μαζεύει όλα τα παιδιά απ΄ τη γύρω περιοχή που μπορεί να 'ναι πολλές εκατοντάδες τετραγωνικά χιλιόμετρα, τούς παρέχει τροφή και ύπνο και διδασκαλία. Δηλαδή είναι σαν εσώκλειστα τα παιδιά, σαν να είναι σ΄ ένα ιδιωτικό ωραίο σχολείο, αλλά βέβαια αυτά τα σχολεία είναι όλα δημόσια. Υπάρχουν οι δάσκαλοι που τους κάνουν τα μαθήματά τους και φροντίζουνε και τα παιδιά. Και τα παιδιά πάνε ίσως μια φορά τη βδομάδα, Σάββατο ή Κυριακή, πάνε στους γονείς, στις σκηνές και με κάποιο τρόπο έρχονται οι γονείς τα παίρνουν και τα ξαναγυρίζουν μετά στο σχολείο. Άρα κανένα παιδί δεν μένει εκτός εκπαιδευτικού συστήματος, δηλαδή τελειώνουν όλα υποχρεωτικά το δημοτικό. Τώρα για το γυμνάσιο για να 'μαι ειλικρινής, δεν θυμάμαι αν είναι υποχρεωτικό, όχι, αλλά μπορεί να πάνε και στο γυμνάσιο. Πρέπει να φύγουν όμως απ΄ το χωριό για να πάνε στο γυμνάσιο. Κάποια χωριά είχαν και γυμνάσιο μέσα σ΄ αυτό το σύστημα, αλλά το δημοτικό είναι υποχρεωτικό. Επίσης στο χωριό υπάρχει κι ένας συνήθως παθολόγος γιατρός, ο οποίος καλύπτει όλες τις πρώτες ανάγκες αν κάτι συμβεί, ένα πρώτο ατύχημα. Αν είναι κάτι σοβαρό, θα πρέπει αυτός ο άνθρωπος να μεταφερθεί απ΄ το χωριό του στις μεγάλες πόλεις, όπως ήταν το Arvaikheer, που σου ανέφερα, το οποίο μπορεί να 'ναι μια απόσταση από 2-3 ώρες μέχρι και μία ολόκληρη μέρα για να φτάσεις με τα αυτοκίνητα αυτά που[00:15:00] έχουν αυτοί. Παλιά χρησιμοποιούσαν άλογα γιατί οι Μογγόλοι λατρεύουν τ΄ άλογα κι ακόμη τα λατρεύουν. Έχουν εκατομμύρια άλογα κι εκατομμύρια αιγοπρόβατα. Εξάλλου οι Μογγόλοι είναι διάσημοι πολεμιστές γιατί κατέκτησσν όλο τον κόσμο πάνω στ΄ άλογα. Δεν είχαν άλλα συστήματα, δεν είχανε πολεμικές μηχανές, δεν είχανε μεταφορικά μέσα, άρματα κι αυτά, είχαν άλογα. Και μάλιστα αυτά ήταν κάτι κοντόσωμα αλογάκια. Τώρα όμως ο μοντέρνος Μογγόλος έχει καταργήσει το άλογο για τις μεγάλες διαφορές κι έχει πάρει μηχανάκια. Μηχανάκια πάλι έτσι ήταν σοβιετικά και μπορεί να μπάσει μέχρι δύο άτομα, οπότε κινούνται με τα μηχανάκια γρήγορα. Σε μια περιοχή πια που φύγαμε απ΄ τον κεντρικό δρόμο απ΄ το Arvaikheer, δεν υπάρχει δρόμος πάνω σε χάρτη, δηλαδή ο καθένας τραβάει τη δική του πορεία. Το έδαφος είναι σκληρό, επίπεδο, με πολύ πολύ ψιλές πέτρες, άνυδρο και θες να πας μια κατεύθυνση και βάζεις μια κατεύθυνση και πηγαίνεις. Και πώς επάνω στον δρόμο έβλεπες να υπάρχουνε ροδιές. Ροδιές που πήγαιναν παντού, σε όλες τις κατευθύνσεις. Πώς βρίσκαμε πού πρέπει να πάμε; Ρωτώντας, δηλαδή κάθε λίγο και λιγάκι, υπήρχε ένας Μογγόλος κάπου, βοσκός, σταματούσε τ΄ αυτοκίνητα, έβγαινε ο Μογγόλος ο συνάδελφος, πήγαινε εκεί, τον καλημέριζε, έπιαναν λίγο κουβεντούλα, του λέει: «Θέλω να πάμε στο τάδε χωριό», έλεγε αυτός, έδειχνε με το χέρι: «Θα πάτε εκεί», ακολουθούσαμε αυτή τη διεύθυνση που έδειχνε εκείνος με το χέρι. Ξαναχανόμασταν, ξανασταματούσαμε άλλον Μογγόλο. Πάντα πάντα μέσα στην έρημο αυτό το πράγμα, το χάος, υπήρχε ένας άνθρωπος κάπου και τον ρωτούσες: «Θέλω να πάω στ΄ άλλο χωριό», «Από κει» σου έλεγε. Κι είναι και κάποιες ωραίες εκφράσεις τις οποίες έμαθα για να κυκλοφορώ εγώ στην πόλη. Η έκφραση «τσίγκιρε», «τσίγκιρε» σημαίνει «πήγαινε ευθεία», «τσίγκιρε, τσίγκιρε». «Зогс» σημαίνει «σταμάτα», οπότε αν ήθελες να σταματήσουμε έλεγες «Зогс», είχες «δεξιά», «Баруун тийш эргэ», «αριστερά», «Зүүн тийш эргэ». Τα 'μαθες αυτά; Ήσουν κύριος. Έμπαινες σ΄ έναν και του ‘λεγες «τσίγκιρε, τσίγκιρε», Зогс», σταματούσε ακαριαία, ακολουθούσε τις εντολές πλήρως. Οπότε πορευτήκαμε έτσι μ΄ αυτό τον τρόπο και πήγαμε στα διάφορα χωριά απ΄ το οποίο κάναμε συνεντεύξεις απ΄ τους δασκάλους, τι ανάγκες είχαν, απ΄ τον γιατρό, τι ανάγκες είχε σε ρεύμα, τα σημειώναμε όλα αυτά και μ΄ αυτό τον τρόπο έβγαινε η ανάγκη σε ηλεκτρική ενέργεια που θα μπορούσε να παρέχει το σύστημα, αυτό που μελλοντικά εμείς θα σχεδιάζαμε. Όλα αυτά μετριόντουσαν σε κιλοβατώρες, πόσες κιλοβατώρες χρειάζονται αυτοί και πώς πρέπει να τις παράγεις αυτές τις κιλοβατώρας και πρέπει να τις παράγεις όλο το εικοσιτετράωρο. Αυτό το κάναμε για κάθε χωριό. Οι άνθρωποι ήταν πάρα πολύ ευγενικοί μαζί μας, δεν είχαν ξανασυναντήσει ξένους, να πάνε στα χωριά τους, κυρίως Ευρωπαίος. Ορισμένα χωριά που είχανε άγρια ζώα με έκπληξη μάθαμε ότι πηγαίναν κυνηγοί για να κυνηγήσουν απ΄ την Ευρώπη, ας πούμε, με άδεια ειδική, κυρίως κάτι άγρια κατσίκια, κάτι αγριοπρόβατα και μάλιστα σ΄ ένα χωριό είχαν έρθει και κυνηγοί απ΄ την Ελλάδα να κυνηγήσουνε. Η Μογγολία προκειμένου να ενθαρρύνει τον τουρισμό και να ανεβάσει το εισόδημα που έχει από τουρισμό, ζητούσε κάτι υπέρογκες τιμές για κάποια ζώα μασκότ δηλαδή της τάξης των 10.000 δολαρίων τότε, 15.000 δολαρίων, που εντάξει, εγώ μπορεί να μην συμφωνώ μ΄ αυτό, αλλά ήταν ένας τρόπος ν΄ αναπτύξουνε τον τουρισμό τους με το κυνήγι, αλλά πάντως ήταν αρκετά δημοφιλές και πηγαίναν κυρίως Βορειοευρωπαίοι για κυνήγι σ΄ αυτές τις περιοχές. Σε κάποια απ΄ τα χωριά δεν τους είχε επισκεφθεί ποτέ άνθρωπος. Μάλιστα βρέθηκα σ΄ ένα χωριό την Πρωτομαγιά του 1998 και είχα να επικοινωνήσει με τη γυναίκα μου πάρα πολλές μέρες. Δεν υπήρχε τρόπος άλλος επικοινωνίας και λέω: «Μπορώ να πάρω τηλέφωνο από δω -λέω- στην Ελλάδα, στην Αθήνα», «Ναι, βεβαίως -μου λέει- θα συνδεθούμε με την επαρχία εκεί στο Arvaikheer, απ΄ το Arvaikheer, θα πάρουν το Ουλάμ Μπατόρ, απ΄ το Ουλάμ Μπατόρ θα μας δώσουν -λέει- την Αθήνα, απ΄ την Αθήνα θα μιλήσεις με την Τίνα». Οπότε πραγματικά έγινε το πρώτο τηλεφώνημα απ΄ αυτό το χωριό από τη Μογγολία, εκείνο το σημείο στην Ευρώπη, στην Ελλάδα, στην Αθήνα, στη γυναίκα μου την Τίνα. Ήταν πολύ ωραία που της τηλεφώνησα έτσι Πρωτομαγιά. Μας χάρισαν διάφορα μικροπραγματάκια. Μάλιστα η Μογγολία φημίζεται ότι έχει μια πλούσια ιστορία όποτε έβρισκες πολλά πράγματα κι ακόμη και στο έδαφος, δηλαδή σπασμένες μύτες από τόξα παλιά, αρχαία μικροαντικείμενα, τα οποία όμως εγώ δεν τα πλησίασα γιατί είχα διαβάσει στον οδηγό ότι έτσι και πάρεις κάτι και σε πιάσουν στο αεροδρόμιο μπαίνεις μέσα, οπότε δεν ήθελα να πάω να μείνω στη Μογγολία για πάντα, οπότε αρνιόμουν με χαρά βέβαια αυτά τα δώρα τους κι έτσι δεν πήρα κάτι. Πήρα μόνο τις αναμνήσεις που έχω απ΄ αυτούς τους καλούς ανθρώπους και τις φωτογραφίες. Κι έτσι συνεχίζεται αυτό ταξίδι. Όταν φύγαμε, λοιπόν, απ΄ αυτή την επαρχία στο Arvaikheer και πήγαμε στο Bayankhongor, συνέβη κάτι, το εξής. Τ΄ αυτοκίνητα φυσικά, όπως καταλαβαίνεις, ήταν δύο και δεν μπορούσες πάντα να έχεις οπτική επικοινωνία ο ένας με τον άλλον, οπότε ξαφνικά το ένα αυτοκίνητο χάθηκε. Τους λέω: «Παιδιά [00:20:00]το ένα αυτοκίνητο χάθηκε και πρέπει να το βρούμε». Μου λέει: «Δημήτρη -μου λέει ο Μογγόλος- εσύ είσαι πολύ ανήσυχος άνθρωπος -λέει- πρέπει να ηρεμήσεις», λέω: «Δεν είναι θέμα ηρεμίας -του λέω- εγώ όταν συνταξιδεύω μ΄ ένα άλλο αυτοκίνητο, θέλω να τους βλέπω, κάτι μπορεί να συμβεί, δεν πρέπει να τους παρέχουμε βοήθεια;», λέει: «Τίποτα δεν έχει συμβεί», «Εγώ πιστεύω ότι έχει συμβεί», του λέω. Μου λέει: «Γιατί το νομίζεις αυτό;», λέω: «Κάτι τους έχει συμβεί και -λέω- επιμένω, επιμένω -τους λέω, έτσι ακριβώς, έτσι- να γυρίσουμε πίσω». «Καλά -λέει- θα σου κάνουμε το χατίρι». Γυρίσαμε πίσω, πραγματικά τ΄ αυτοκίνητο ήταν χαλασμένο. Είχε βγει ο άλλος, είχε λύσει τη μηχανή, είχε βγάλει το καρμπυρατέρ, το φύσαγε, το έκανε, περιμέναμε κει, βοήθησε κι ο δικός μας οδηγός που ήταν έμπειρος, επισκευάστηκε το αυτοκίνητο και συνεχίσαμε παρέα. Δεν είπαν τίποτα, ούτε «ευχαριστώ», του λέω: «Τα βλέπετε, εντάξει», λέω. Ήμουν ικανοποιημένος, τουλάχιστον βρήκαμε τους ανθρώπους, συνεχίσαμε το ταξίδι. Πήγαμε σ΄ ένα άλλο χωριό, μας φιλοξενήσαν εκεί ο πρόεδρος, μάς έδωσε κάτι μετάλλια σοβιετικές εποχής να μας ευχαριστήσει που πήγαμε στο χωριό. Ήταν πάρα πολύ συγκλονιστικές ημέρες εκείνη την εποχή. Είχαμε πάει τέλος άνοιξης που ακόμη η γη ήταν μαύρη, δεν είχαν βγει τα χορτάρια που συνήθως πρασινίζει η περιοχή το καλοκαίρι και την άνοιξη, τέλος της άνοιξης, αρχή καλοκαιριού. Είχε πάρα πολύ καθαρό ουρανό, έβλεπες το βράδυ έξω όλα τα αστέρια. Δεν υπήρχε η ρύπανση, η φωτορύπανση που έχουμε στην Αθήνα που δεν βλέπεις τίποτα. Εκεί ένιωσες κάπως διαφορετικά, ήσουν σ΄ έναν άλλο κόσμο. Έχει κάτι τεράστια μεγάλα λευκά σύνορα, μάλιστα αυτό το γαλάζιο και είναι συγκλονιστικό το τοπίο, δηλαδή αισθάνεσαι ότι έχεις πάει σ΄ άλλο πλανήτη. Συν ότι ο κόσμος είναι πάρα πάρα πολύ ευγενικός. Να δεις με τι ευγένεια πηγαίνουν τους ηλικιωμένους γονείς στον γιατρό, πώς τους κρατούσαν, πώς τους φρόντιζαν, δηλαδή έπαθα πραγματικά! Μου έδειχνε επειδή εγώ έζησα -είμαι 68 χρονών- κι έχω ζήσει την Ελλάδα του 1950-1960, ήταν σαν να ζούσα την Ελλάδα εκείνης της εποχής. Δηλαδή είχαν αυτά τα σημεία, τα δικά μας, δηλαδή που τώρα στις μεγάλες πόλεις δυστυχώς τα 'χουμε χάσει σε μεγάλο βαθμό λόγω ίσως της κατάστασης, λόγω των εξελίξεων. Δεν θέλω να τα κατακρίνω, αλλά έβλεπες μια τρυφερότητα σ΄ αυτούς τους ανθρώπους απέναντι στους γονείς τους, μεγάλη τρυφερότητα! Λοιπόν, μετά από κείνο το χωριό που πήραμε τα μετάλλια κλπ. και μας ευχαρίστησε ο πρόεδρος, ξεκινήσαμε να πάμε τελείως δυτικά σ΄ ένα άλλο χωριό και νότια θα βρισκόταν αυτή η περίφημος Γκόμπι, θα την έχεις ακουστά ίσως εσύ. Είναι μια τεράστια έρημος που δεν υπάρχει ψυχή εκεί πέρα, δεν υπάρχει νερό, δεν υπάρχει τίποτα. Οπότε καθώς κάναμε το ταξίδι, κοιτάζω εγώ την πυξίδα μου, έδειχνε νότο. Λέω: «Παιδιά, πάμε στον νότο» κι ενώ η κατεύθυνση είναι δυτικά: « Α -μου λέει- Δημήτρη ανησυχείς πάρα πολύ -λέει- πάμε μια χαρά, αφού ρωτήσαμε», «Ρωτήσαμε αλλά εμείς πάμε νότο» τους λέω, «Ω ρε» μου λέει.

Δε σ΄ τα πολυλογώ, αφού κράτησε αυτό το πράγμα αρκετή ώρα, δεν με πίστευαν αυτοί ότι η πυξίδα έδειχνε νότο κι όντως πηγαίναμε στον νότο, έρημος παντού, το τοπίο, ψυχή, μού λέει: «Έχουμε πρόβλημα», του λέω: «Τι πρόβλημα έχουμε;», «Είναι αργά -λέει- σκοτεινιάζει, θα πρέπει να κοιμηθούμε εδώ». Όταν λέω θα κοιμηθούμε εδώ δεν είχαμε πάρει μαζί μας σκηνές εμείς, εμείς κοιμόμασταν... Θα σου πω τώρα, ξέχασα το πιο σημαντικό, πού κοιμόμασταν σ΄ όλα αυτά τα χωριά. Κοιμόμασταν σ΄ αυτά τα πέτρινα κτίρια του κράτους. Λέει: «Πρέπει να διανυκτερεύσουμε εδώ, δηλαδή θα κοιμηθούμε -λέει- ορισμένοι στ΄ αυτοκίνητο, ορισμένοι στο χώμα. Ναι -μου λέει- δεν γίνεται αλλιώς». Είχαμε μαζί όμως νερό, είχαμε να φτιάξουμε, να βράσουμε νερό, να φτιάξουμε ένα ρύζι, τέλος πάντων, ρε παιδί μου, δεν θα πεινούσαμε, αλλά θα κοιμόμασταν μέσα στ΄ αυτοκίνητα τώρα τόσα άτομα όμως. Οπότε εγώ είχα ξαπλώσει και άλλοι συνάδελφοι όλοι στο έδαφος, ένα ζεστό έδαφος. Είχα μαζί μου πάρει δύο μικρά ηχεία μ΄ ένα ραδιοκασετόφωνο στο οποίο... Μάλλον όχι, ένα CD Player τότε, το όποιο είχα πάρει και μερικά CD και είχα μαζί μου ιταλική μουσική του Ρικάρντο Κοτσιάντε και του Έρος Ραματσότι. Οπότε έβαλα ένα CDάκι ιταλικό εκεί πέρα, το 'βαλα στην έρημο επάνω, ξαπλώσαμ΄ όλοι στην έρημο και κοιτούσαμε τον ουρανό περιμένοντας να ξεκουραστούμε λίγο για ν΄ ανάψουμε μετά κάτι να φάμε και να κοιμηθούμε εκεί πέρα στην έρημο, στην Γκόμπι τώρα. Ψυχή γύρω γύρω! Και η μουσική έπαιζε ιταλική ρομαντική. Το 'χω πάρει απόφαση, θα μείνουμε στην έρημο ένα βράδυ και ξαφνικά απ΄ το πουθενά βλέπω μια καμήλα να έρχεται μόνη της. Καθώς πλησίαζε η καμήλα επάνω ήταν ένα παιδάκι, παιδάκι 12 χρονών, 13 max, max. «Γεια σας» λέει στους Μογγόλους, «Γεια σου» του λένε κι αυτοί, «Χαθήκατε ε;», «Χαθήκαμε -λέει- πάμε στο τάδε χωριό». Στο Senjit θυμάμαι ήταν το χωριό. Λέει: «Δεν πάτε από δω. Από δω -λέει- εδώ πάει Κίνα, είναι η έρημος Γκόμπι», «Α ναι;» λένε αυτοί. Εγώ λέω μέσα μου: «Σας τα 'λεγα αλλά δεν μ΄ ακούγατε». Λέει: «Θα πάτε από κει» και μας έδειξε, οπότε μαζέψαμε τα πράγματα, υπήρχε ελπίδα να φτάσουμε στο χωριό πριν μας πιάσει το βράδυ και ξεκινήσαμε. Πάλι χαθήκαν αυτοί. Ξαφνικά βλέπουμε τον πιτσιρικά να έρχεται από πίσω απ΄ τ΄ αυτοκίνητο. Λέει: «Κοιτάξτε να δείτε -λέει- απ΄ ό,τι βλέπω δεν τα πάτε και πολύ καλά. Θα πηγαίνω ε[00:25:00]γώ μπροστά -λέει- με την καμήλα μέχρι να σας βγάλω σ΄ ένα σημείο που είναι καθαρός ορίζοντας και μετά εσείς θα πάτε τελείως δυτικά, το καταλάβατε;», το καταλάβαν. Πραγματικά μας έδειξε αυτό το καλό παιδάκι τη διαδρομή και φτάσαμε πολύ αργά το βράδυ στο χωριό. Κι έτσι κοιμηθήκαμε σε «ανθρώπινες» -εντός εισαγωγικών- συνθήκες. Να 'ναι καλά αυτό το παιδί, εγώ το θεωρώ ότι ήταν σαν ένας μικρός άγγελος αυτός. Αυτός εμφανίστηκε απ΄ το πουθενά κι έτσι γλιτώσαμε τη στρωματσάδα στην έρημο. Τώρα πού σε φιλοξενούν εκεί όταν πας σ΄ αυτά τα χωριά; Δεν υπάρχουν ξενοδοχεία. Μπορείς να φιλοξενηθείς σε σκηνές... Είναι πολύ φιλόξενοι, μπορούν να σε πάρουν στη σκηνή τους να σε φιλοξενήσουν, αλλά σ΄ όλα αυτά τα μικρά χωριά των 2.000-3.000 κατοίκων ήταν όλα αυτά. Σ΄ ένα απ΄ αυτά τα κτίρια υπάρχει ένα δωμάτιο το οποίο υπάρχουν κρεβατάκια, κρεβατάκια, κρεβατάκια γύρω γύρω. Μπορεί να 'χουν 9 κρεβάτια μέσα, 10 κρεβάτια εκεί πέρα μέσα κι εκεί νοικιάζεις κρεβάτι με ένα τίμημα της τάξεως σημερινών χρημάτων των 20 Eurocents, 30 Eurocents. Aυτό είναι το κόστος του δωματίου. Σου παρέχουνε το κρεβάτι που έχει το στρώμα, το μαξιλάρι, τις κουβέρτες που λέει ο οδηγός: «Ποτέ μην μπεις σε τέτοια κουβέρτα», οπότε εμείς είχαμε πάρει sleeping bag απ΄ την Ελλάδα και κοιμόμασταν μες στα sleeping bag μας για λόγους καθαριότητας δηλαδή, γιατί αυτά τα πράγματα σχεδόν δεν πλένονται ποτέ και σου παρέχουν κι ένα μεγάλο μπουκάλι με νερό, το οποίο μπορείς να φτιάξεις ένα τσάι ή σου φτιάχνουν το τσάι αυτοί. Και φυσικά λες εσύ σαν Ευρωπαίος: «Κάπου πρέπει να κάνω μπάνιο και κάπου να πάω τουαλέτα». Σε κανένα μα κανένα απ΄ αυτά τα μέρη που πήγαμε, και μιλάμε για ένα ταξίδι 14 ημερών, δεν υπάρχουν εσωτερικά μπάνια και τουαλέτες. Αυτοί πλένονται είτε σε πηγές ή παίρνουν ένα κατσαρολάκι, ζεσταίνουν νερό και πλένονται μ΄ ένα κατσαρολάκι έξω απ΄ τη σκηνή τους, δηλαδή πλένουν οι μητέρες τα παιδιά τους, οι άντρες πλένονται, δεν ξέρω, οι γυναίκες μόνες τους... Τουαλέτα δεν υπάρχει. Η τουαλέτα είναι ο λόγκος. Δηλαδή παίρναμε το χαρτί υγείας κι εξαφανιζόμασταν μες στην έρημο, βρίσκαμε ένα σημείο που δεν μας έβλεπε κανένας και εκεί πέρα είχες την τουαλέτα σου. Όλοι έτσι ήτανε, δεν υπήρχαν τουαλέτες πουθενά, όταν λέω πουθενά πουθενά! Φαντάζομαι τώρα ότι μετά από τόσα χρόνια θα 'χουν αλλάξει κάποιες συνθήκες, θα ζούνε ίσως λίγο καλύτερα κι οι άνθρωποι ειδικά στα χωριά, αλλά η τουαλέτα ήταν έτσι. Όταν ολοκληρώσαμε αυτό το ταξίδι των 14 χωριών... Αυτά τα χωριά στα μογγόλικα λέγονται Sum, Κέντρα Sum, Sum Centers τα λέγαμε εμείς. Επιστρέψαμε στον πολιτισμό, δηλαδή επιστρέψουμε στο Ουλάν Μπατόρ, όπου είχαμε ένα ωραίο διαμέρισμα, μάς είχαν νοικιάσει, με μπάνιο, με κουζίνα, ήταν ανθρώπινες συνθήκες και πολύ ωραίο, απλό και πολύ ωραίο. Κάναμε μια συζήτηση μαζί τους και όταν επιστρέψαμε φτιάξαμε μια τεχνική έκθεση, η οποία περιέγραφε όλα τα βήματα του ταξιδιού, το ότι βρήκαμε τις ανάγκες τους και συντάξαμε μια πρώτη μελέτη καταγραφής του αιολικού και του ηλιακού δυναμικού, δηλαδή προετοιμάσαμε, κάναμε τις τεχνικές προδιαγραφές, το τι χρειάζονται από εξοπλισμό. Κι ακολούθησε ένας άλλος συνάδελφος στα πλαίσια αυτού του προγράμματος, δηλαδή χρηματοδοτήθηκε αυτό απ΄ το πρόγραμμα πάλι, το Tasis, και πήγε κι εγκατέστησε σε κάθε απ΄ τα χωριά που εμείς επιλέξαμε, απ΄ τα 14 επιλέξαμε 3, και μπήκανε καταγραφικά όργανα που καταγράφουν την ηλιακή ακτινοβολία και το πόση είναι η ηλιακή ενέργεια που προσπίπτει στη συγκεκριμένη περιοχή και, επίσης, ένα σύστημα ανεμογραφικό το οποίο καταγράφει δύο παραμέτρους, την ταχύτητα του ανέμου και τη διεύθυνση του ανέμου, τα οποία είναι απαραίτητες παράμετροι για να σχεδιάσεις ένα αιολικό πάρκο. Επίσης, καταγράφαν θερμοκρασία, βροχόπτωση, τα οποία όλα αυτά χρειάζονται, αυτές οι παράμετροι οι μετεωρολογικές, για να σχεδιάσεις καλά ένα τέτοιο τεχνικό έργο στην περιοχή. Και αυτό το έργο απ΄ ό,τι εντάξει, ολοκληρώθηκε, έγινε η μελέτη και μετά σε επόμενη φάση, μετά από αρκετά χρόνια που πήγα εγώ, ακολούθησε και κάποια κατασκευή μικρής ανεμογεννήτριας με φωτοβολταϊκό για να δώσει ρεύμα στην περιοχή. Τώρα απ΄ ό,τι μαθαίνω και διαβάζω στη διεθνή βιβλιογραφία έχουν προχωρήσει πολύ, έχουν βάλει και μεγάλα αιολικά πάρκα με ανεμογεννήτριες, υπάρχουν πάρα πολλές εταιρείες που ενδιαφέρονται να επενδύσουν στη Μογγολία, οπότε ενθαρρύνονται αυτά τα έργα, τ΄ αναπτυξιακά και γενικά θεωρώ ότι εκείνη την εποχή η Ευρωπαϊκή Ένωση και μπράβο που το κάνανε, έβαλε ένα λιθαράκι στο ν΄ αναπτυχθούν αυτοί οι άνθρωποι σε μια κατεύθυνση διαφορετική απ΄ ό,τι είχαν αναπτυχθεί οι υπόλοιπες χώρες χρησιμοποιώντας κλασικούς τρόπους, δηλαδή να καίμε στερεά καύσιμα για να παράγουμε ενέργεια. Μπορεί να το παράγεις τώρα με τον άνεμο ή τον ήλιο. Δεν ξέρω αν έχεις ακούσει και γι΄ άλλες πηγές όπως είναι η γεωθερμία, η βιομάζα... Υπάρχουν πολλά πράγματα που μπορείς να χρησιμοποιήσεις σήμερα, δεν χρειάζεται να χρησιμοποιείς περιττά καύσιμα. Εξάλλου, η κλιματική κρίση είναι αποτέλεσμα της «αξιοποίησης» -εντός εισαγωγικών- όλων αυτών των συμβατικών καυσίμων και το διοξείδιο του άνθρακα που εκλύεται στην ατμόσφαιρα για να παράγουμε ενέργεια, αλλά μπορούμε να βρούμε κι άλλους τρόπους να το κάνουμε πολύ ηπιότερ[00:30:00]ους και πιο φιλικούς στο περιβάλλον και νομίζω ότι το ταξίδι εκείνο είχε αυτόν το σκοπό. Εμένα με συγκλόνισε πάρα πολύ η ευγένεια αυτού του λαού, γιατί δεν είναι ο Μογγόλος πάνω στο άλογο με το σπαθί του, το οποίο κόβει κεφάλια και κατακτά τη γη, αλλά είδα ανθρώπους ευγενικούς, ανθρώπους που λατρεύουν την ποίηση... Είχανε ένα δωμάτιο αφιερωμένο σε διάσημο ποιητή τους σ΄ ένα χωριό, με τα ποιήματά του αναρτημένα στους τοίχους, με φωτογραφίες τους. Είναι φανταστικοί ζωγράφοι! Πήρα απ΄ τη Μογγολία, αγόρασα ένα σωρό ζωγραφιές που αγόρασα από καλλιτέχνες φυσικά, σε πολύ λογικές τιμές και τις έχω χαρίσει σ΄ όλους τους φίλους και συγγενείς. Βρήκα πολύ ωραία γραμματόσημα με ψάρια, φυτά, πεταλούδες, ενώ δεν υπάρχουν εκεί, τα λατρεύουν όμως και τα φτιάχνουν γραμματόσημα. Πήγα σε μουσεία μοντέρνας τέχνης, έχουν φανταστικούς ζωγράφους, μοντέρνας τέχνης. Είδα έργα τα οποία με συγκίνησαν. Δεν ξέρω αν αυτός κάποτε είχε γίνει ένας Πικάσο ή ένας Ρέμπραντ, οτιδήποτε. Εγώ σ΄ το δείχνω βέβαια αυτό. Μπορεί να το δείξεις εκείνο το πράγμα που βλέπεις που μοιάζει με μεγάλη πεταλούδα που είναι πλεκτό. Το αγόρασα από τη Μογγολία απ΄ το μουσείο και λέγεται «Καλοκαίρι». Τ΄ αγαπάω πάρα πολύ. Το 'χα και στο γραφείο μου, όσα χρόνια ήμουν στη ΔΕΗ, το είχα στο γραφείο μου δίπλα μου. Με κοροϊδεύαν τα παιδιά μου ότι έχω τέτοιο πράγμα στο γραφείο, αλλά δεν τους έδινα σημασία. Εμένα μου άρεσε και το κρατάω και τώρα το 'χω στο δικό μου γραφείο στο σπίτι μου. Αυτά σε γενικές γραμμές ήταν αυτό το ταξίδι.

Ωραία. Να σας πάω λίγο πίσω.

Να με πας όπου θέλεις-

Είπατε ότι είχανε πολύ ωραία χρώματα κι ό,τι συμβολίζανε πράγματα.

Ναι-

Θυμάστε κάποιους συμβολισμούς ότι κάποιο χρώμα τι συμβόλιζε;

Ναι, θυμάμαι. Σου έδωσα ένα φύλλο από το... Για να μην τα θυμάμαι κι εγώ απέξω... Το οποίο είναι πάρα πολύ ωραίο να δούμε λίγο τη σημαία τους. Καταρχάς η σημαία της Μογγολίας έχει δύο βασικά χρώματα, το κόκκινο και το μπλε και αριστερά είναι χωρισμένη σε τρία κομμάτια, σε τρία κάθετα κομμάτια, είναι κόκκινο, μπλε, κόκκινο. Το μπλε συμβολίζει τον ουρανό τους, ο οποίος, όπως σου είπα, ήταν ατελείωτος μπλε. Δηλαδή έβλεπες τον ουρανό κι είχε αυτό το βαθύ μπλε γιατί δεν υπήρχε ρύπανση στο περιβάλλον, δεν είχαν εργοστάσια εκείνοι στην περιοχή που πήγα εγώ, ήταν πολύ καθαρά. Επίσης, το κόκκινο συμβολίζει το πόσο δύσκολο είναι το φυσικό περιβάλλον στο οποίο πρέπει ν΄ αντιμετωπίσει ο Μογγόλος για να επιβιώσει. Δηλαδή δεν είχε, ας πούμε στη νότια Μογγολία, δεν είχε δέντρα, δεν είχε νερά αρκετά, έχει χαμηλές θερμοκρασίες τον χειμώνα... Τα σύμβολα μετά στο άλλο σημείο, τα οποία είναι γεωμετρικά, υπάρχουν τρεις φλόγες επάνω επάνω, οι οποίες συμβολίζουν το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον, δηλαδή κάθε χώρα έχει ένα παρελθόν -λογικό δεν είναι;- έχει παρόν, αλλά κυρίως κοιτάζει προς το μέλλον. Επίσης, ακριβώς κάτω απ΄ αυτές τις τρεις φλόγες που είναι το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον, είναι ο ήλιος και το φεγγάρι, πολύ σημαντικά στοιχεία αυτά για τους Μογγόλους απ΄ την αρχή της γέννησης της χώρας. Υπάρχει ένα τρίγωνο ανεστραμμένο, το οποίο πρέπει πάση θυσία να προστατεύσουμε τη χώρα μας, αν χρειαστεί να πολεμήσουμε και γι΄ αυτή. Υπάρχει ένα ορθογώνιο παραλληλόγραμμο που συμβολίζει την τιμιότητα και τη δικαιοσύνη και υπάρχει [υπάρχουν] και δύο κάθετα μεγάλα ορθογώνια παραλληλόγραμμα που συμβολίζουν τη δύναμη και την ενότητα και στη μέση υπάρχει αυτό το σύμβολο του κύκλου, ο οποίος είναι χωρισμένος μ΄ ένα S και συμβολίζει το Γιν και το Γιανγκ. Απ΄ το Γιν και τον Γιανγκ είναι η ισορροπία που 'χουν κι οι Κινέζοι μεταξύ του καλού και του κακού ότι πρέπει, ας πούμε, ο κόσμος προκειμένου να μη συμβαίνουν συνταρακτικά πράγματα είτε υπερβολικά καλά, είτε υπερβολικά κακά, να βρίσκεται σε μια ισορροπία. Άρα γι΄ αυτούς, το Γιν και το Γιανγκ στο οποίο πιστεύουνε είναι σημαντικό και γι΄ αυτό και το βάλαν και στη σημαία τους. Αυτά, λοιπόν, είναι τα βασικά τους χρώματα. Δηλαδή τα δύο  κύρια χρώματα αν σκεφτείς μογγολική σημαία, λες μπλε-κόκκινο, μπλε ουρανός, κόκκινο δύσκολο φυσικό περιβάλλον.

Αντίστοιχα χρώματα ήτανε και οι πόρτες, τα-

Αντίστοιχα χρώματα, το κόκκινο και το μπλε κυριαρχεί και στις πόρτες τους, στις πόρτες, στα γκερ, στις σκηνές, ναι. Τα δε έπιπλά τους που έχουν τα λιγοστά έπιπλα που 'χουν μέσα, είναι όλα πολύχρωμα, έχουν χρώματα, έχουν λουλούδια, έχουν γεωμετρικά σχήματα. Οι στολές τους, οι παραδοσιακές, είναι ωραία, των αντρών είναι γαλάζιες, σκούρες πράσινες, έχουν πολύ ωραία καπέλα τα οποία είναι πλουμιστά έτσι με βελούδο και δέρμα. Γενικά λατρεύουν το χρώμα, λατρεύουν το χρώμα, γιατί τον χειμώνα έξω όταν κοιτάζεις είναι όλα γκρι ή λευκά απ΄ το χιόνι. Το καλοκαίρι που η Μογγολία πρασινίζει είναι τελείως διαφορετικά. Δεν την έχω ζήσει, δεν έχω πάει, αλλά απ΄ ό,τι έχω δει σε ντοκιμαντέ[00:35:00]ρ είναι μια άλλη χώρα γιατί είναι όλα καταπράσινα και πολύ όμορφα. Επίσης, ένα άλλο σημαντικό γεγονός που γίνεται στη Μογγολία και τραβάει πάρα πολύ κόσμο, αυτό γίνεται το καλοκαίρι, αν δεν μ΄ απατά η μνήμη μου τον Ιούλιο, είναι το Naadam Festival. To Naadam Festival γιορτάζεται όχι μόνο στην πρωτεύουσα που είναι μεγαλοπρεπέστατη γιορτή, αλλά και σ΄ όλες τις μεγάλες επαρχιακές πόλεις. Συγκεντρώνονται οι Μογγόλοι εκεί και γιορτάζουν αυτή την καλοκαιρινή γιορτή όπου ασχολούνται με διάφορα αθλήματα. Ένα άθλημα είναι η τοξοβολία. Ήταν πολύ καλοί τοξότες φυσικά σαν πολεμιστές. Και στην τοξοβολία έχουν έναν στόχο σε κάποια απόσταση 30-40 μέτρα και από αυτή την απόσταση με τα βέλη τους προσπαθούσαν να πετύχουν αυτό τον μικρό στόχο και φυσικά υπάρχουν βραβεία για τον καλύτερο τοξότη. Ένας άλλος αγώνας, ο οποίος αφορά κυρίως μόνο τα παιδιά, γίνεται ένας αγώνας με άλογα. Μια μεγάλη απόσταση καλύπτεται και ο πρώτος φυσικά είναι ο νικητής και ο λόγος που βάζουν παιδιά είναι γιατί τα παιδιά είναι πιο ελαφριά, αλλά το άλογο δεν κουράζεται τόσο πολύ να τρέξει μ΄ ένα μεγάλο αναβάτη και τα παιδιά μέχρι 10-12 χρονών συμμετέχουν σ΄ αυτόν τον αγώνα κι είναι πολύ μεγάλη τιμή για την οικογένεια να κερδίσει το άλογο και το παιδί. Δηλαδή υπερηφανεύονται έναν ολόκληρο χρόνο μετά απ΄ αυτό το πράγμα. Αλλά ο πιο σημαντικός αγώνας όμως είναι η πάλη. Είναι ένα είδος ρωμαϊκής πάλης, όπου αυτοί φοράνε κάτι πέτσινα σορτσάκια, στην πλάτη υπάρχει ένα μικρό πέτσινο -δεν μπορώ να το περιγράψω ακριβώς- σαν γιλέκο, αλλά είναι ένα μικροσκοπικό γιλέκο. Φοράνε κάτι παπούτσια τα οποία μοιάζουν, να σκεφτείς ένα τσαρούχι δικό μας, αλλά με μια μύτη προς τα πάνω, δηλαδή σαν και τα τουρκικά τσαρούχια που υπήρχανε. Οπότε φοράνε τα τσαρούχια, φοράν αυτό το σορτσάκι το πέτσινο και αυτό το γιλέκο που στην ουσία μια πλάτη έχει μόνο, στέκονται αντιμέτωποι δυο-δυο και πρέπει ο ένας να πετάξει τον άλλον κάτω με την πλάτη και μόλις τον πετάξει τον άλλον, πηγαίνει στον επόμενο αντίπαλο. Οπότε βλέπεις ένα γήπεδο με 300 ανθρώπους οι οποίοι σιγά σιγά λιγοστεύουν, από 300 γίνονται 150, από 150 γίνονται 75 κοκ. και τελικά μένουν 2. Αυτοί οι 2 παλεύουνε κι ο νικητής είναι ο εθνικός πρωταθλητής της χώρας, ο οποίος έχει τέτοιες τιμές όπως κάνουμε εμείς στους ολυμπιονίκες. Πώς εμείς στους ολυμπιονίκες τούς δίνουμε αξιώματα και τους βάζουμε σε κάποιες δημόσιες υπηρεσίες, στον στρατό, τους κάνουμε αξιωματικούς, όπως έγινε ο Πύρρος Δήμας και μπράβο του, που έφερε τόσα χρυσά για την Ελλάδα στην άρση βαρών. Κι εκεί αυτός έχει σίγουρη καριέρα. Του δίνουνε χρήματα, του δίνουνε δώρα... Δηλαδή θεωρείται ο καλύτερος Μογγόλος. Έτσι πάλι έχει πάρα πολύ σημασία γι΄ αυτούς και κάθε χρόνο βγαίνει κι ένας καινούριος πρωταθλητής. Αυτή η γιορτή που γίνεται το καλοκαίρι απ΄ ό,τι έχω διαβάσει κι έχω δει, την επισκέπτονται χιλιάδες αλλοδαποί τουρίστες, κυρίως άνθρωποι Αυστραλοί, Νεοζηλανδοί που 'ναι πιο κοντά σ΄ αυτούς, αλλά και αρκετοί Βορειοευρωπαίοι, θα έλεγα, πηγαίνουν. Το Naadam Festival.

Ωραία. Ήθελα να ρωτήσω και κάτι ακόμα.

Ό,τι θέλεις.

Τι πήρατε μαζί σας από Ελλάδα προς τα εκεί; Θυμάστε τι είχατε στη βαλίτσα σας;

Ναι. Στη βαλίτσα μου από Ελλάδα... Καταρχάς πήρα δύο φωτογραφικές μηχανές. Τη μία φωτογραφική μηχανή τότε... Δεν υπήρχαν ψηφιακές μηχανές σού θυμίζω, εκτός απ΄ τα τηλέφωνα. Στη μία φωτογραφική μηχανή είχα βάλει μόνο film slides για να βγάλω slides,  για να μπορώ να τα προβάλλω, να δείξω στους φίλους πού πήγαμε και τι κάναμε ή και για τη δουλειά μου για να το βάλουμε στην έκθεση μέσα. Και μία φωτογραφική μηχανή που είχα μόνο κανονικό film για φωτογραφίες. Άρα δύο φωτογραφικές μηχανές, καμιά 15αριά, 20 film οπωσδήποτε για να υπάρχει εφεδρεία γι΄ αυτά. Μπαταρίες για τις φωτογραφικές μηχανές, γιατί δεν υπήρχαν τρόπος να τις φορτίσεις τότε, είναι μπαταρίες. Τον χάρτη αυτόν μου τον δώσαν όταν πήγα εκεί, δεν είχαμε χάρτη σε κάτι άλλο της Μογγολίας. Σημειωματάρια και, επίσης, επειδή είχα διαβάσει ότι υπάρχουν ανάγκες σε υλικό, δηλαδή υλικό ιχνογραφίας, χρωμάτων, μολυβιών, ξυστρών, είχα πάρει τέτοια μαζί κι έδινα στα παιδάκια που συναντούσα στον δρόμο. Δηλαδή σε παιδάκια που βλέπουμε στη μέση του πουθενά θα τους έδινα ένα μπλοκ ιχνογραφίας, δυο μαρκαδόρους ή ξύλινα για να μπορούν να τα ξύνουνε κιόλας εύκολα με τις ξύστρες. Τους είχα πάρει τέτοια πραγματάκια. Για τον εαυτό μου είχα πάρει τα βασικά ρούχα που περίμενα για να μην κρυώσω. Είχα πάρει οπωσδήποτε ζεστά ρούχα, γάντια, γιατί είχαμε και σχετικά χαμηλές θερμοκρασίες. Δεν πήρα πάρα πολλά πράγματα. Δεν είχα κάποια ιδιαίτερη, ας πούμε, προετοιμασία, γιατί πιο πολύ το έργο μας ήταν εκεί να μάθουμε και να δούμε τι συμβαίνει και να το καταγράψουμε. Κρατούσα σημειώσεις για όλα αυτά τα πράγματα που έβλεπα και κυρίως έπαιρνα πολλές φωτογραφίες και είχα προεπιλέξει σε κάθε χωριό πιθανές θέσεις για να μπουν οι ανεμογεννήτριες και τα φωτοβολταϊκά ώστε να μην χρειαστεί να πάει κάποιος και να κάνει αυτή την επιλογή. Δηλαδή το τεχνικό μέρος, το πρώτο, της αξιολόγησης τ[00:40:00]ης περιοχής για τοποθέτηση των μηχανών, το 'χαμε κάνει εκείνη τη στιγμή όταν πηγαίναμε στο χωριό. Σε κάποια χωριά μέναμε μερικές ώρες, σε κάποια διανυκτερεύαμε κιόλας, αλλά δεν ήταν πολύ δύσκολο γιατί τα χωριά ήταν μικρά σε έκταση, η περιοχή δεν είχε κάποια ιδιαιτερότητα μορφολογική, ήταν όλα επίπεδα, άρα έπρεπε να μαντέψεις πού φυσάει ο άνεμος. Κι αυτό είναι μια πολύ ωραία ατάκα που μου δίνεις, πώς μπορείς να ξέρεις από πού φυσάει ο άνεμος στην έρημο χωρίς να τον έχεις μετρήσει ποτέ με επιστημονικά όργανα, μπορείς να μου πεις; Θα σου απαντήσω αμέσως. Κοιτάζεις το έδαφος. Στο έδαφος, επειδή κυρίως οι άνεμοι συνήθως πνέουν σε μια συγκεκριμένη διεύθυνση, ας πούμε βορρά, νότο, ανατολή, δύση... Ας πούμε στην Ελλάδα ο άνεμος στο Αιγαίο είναι βόρειο-βορειοανατολικός. Αν το μετρήσεις με όργανα θα σου δείξουν τον άνεμο, είναι βορειοανατολικός. Στην έρημο, λοιπόν, παρατηρούσες τον σχηματισμό της άμμου, ο οποίος έφτιαχνε γραμμές ανάλογα με τη διεύθυνση του ανέμου. Όπου έβλεπες πολύ χοντρές γραμμές, ήταν η κύρια διεύθυνση του ανέμου κι όταν μετρήσαμε αργότερα και διαπιστώσαμε αυτό ήταν πραγματικά η κύρια διεύθυνση του ανέμου, ανατολή, δύση. Οπότε βγάζαμε φωτογραφίες, εγώ είχα την πυξίδα, μετρούσα και τη διεύθυνση αυτού του μικρού σχήματος, κάτω που σχημάτιζε η άμμος, κρατούσα σημειώσεις και πραγματικά οι σημειώσεις που κράτησα τότε ήταν αυτές που έδειξε και το όργανο όταν μετρήσαμε επιστημονικά, όταν βάλουμε τους ανεμογράφους. Δεν άλλαξε. Ήταν εντυπωσιακό. Επίσης κάτι άλλο που μου 'κανε εντύπωση -τώρα είναι τόσα πολλά πράγματα, αλλά χαίρομαι που με σκαλίζεις και τα σκέφτομαι- πού κάνουν φωλιές τα πουλιά στη Μογγολία όταν δεν υπάρχουν δέντρα και γεννάνε; Πάνω στο έδαφος. Σκάβουν λίγο 1-2 εκατοστά επάνω στο έδαφος, δεν βάζουν τίποτα γύρω γύρω και σ΄ αυτό το μικρό βαθούλωμα, του 1- 2 εκατοστά, βάζουν τ΄ αυγουλάκια τους και εκεί κάθονται και τα κλωσάνε κι αν είναι τυχερά θα επιβιώσουνε, αλλιώς δεν υπάρχει μέρος να φτιάξεις φωλιά. Δεν είδαμε σ΄ αυτές τις δύο επαρχίες ούτε ένα δέντρο, ούτε ένα δέντρο, δεν υπήρχαν δέντρα. Είναι τελείως, είναι έρημος, είναι έρημος με κάποια νερά, γιατί χωρίς το νερό δεν θα μπορούσαν να επιβιώσουν αυτοί οι άνθρωποι εκεί. Υπάρχουν κάποια νερά, τον χειμώνα γίνονται περισσότερα. Συναντήσαμε παγωμένα ποτάμια, δηλαδή πλησίασα δίπλα σ΄ ένα σπασμένο πάγο, ο οποίος είχε ένα πάχος 1-1,5 μέτρο, ήταν παγωμένο ποτάμι κι εκείνη τη στιγμή άρχισε να λιώνει και να φέρνει νερό από κάτω στην περιοχή, γιατί, όπως σου είπα, κάνει -35, - 35 κανένα νερό δεν μένει, όλα ακίνητα γίνονται τα νερά. Ναι, αυτά.

Ωραία. Ήθελα να ρωτήσω ακόμα, από ποιες χώρες ήταν οι ερευνητές όλοι εκεί;

Οι ερευνητές μόνο από δύο. Ήμασταν οι δύο Έλληνες και οι Μογγόλοι. Ο υπεύθυνος που ήταν εκεί, έτυχε ας πούμε, ήταν Σκοτσέζος. Αλλά το πρόγραμμα επειδή ήταν ευρωπαϊκό, οι άνθρωποι που ασχολούνταν με το πρόγραμμα αυτό από την Ευρώπη και σε διάφορους άλλους τομείς, όπως εξοικονόμησης ενέργειας, ήταν όλοι Ευρωπαίοι. Για το συγκεκριμένο πρόγραμμα που αφορούσε την αξιοποίηση της ηλιακής και της αιολικής ενέργειας ήταν Έλληνες.

Ωραία. Είχατε κάποιες αντιδράσεις απ΄ τους ανθρώπους όταν τους εξηγούσατε τι πάτε να κάνετε;

Ναι, μόνο θετικές. Ήταν όλοι πολύ χαρούμενοι που θα μπορούσαν επιτέλους να 'χουνε φως το βράδυ, ενώ τώρα δεν είχανε. Να φανταστείς επειδή είχαν έλλειψη πετρελαίου για να λειτουργήσει η γεννήτριά τους τον χειμώνα, δεν είχανε φως, είχαν κάποιους φακούς με κάποιες μπαταρίες, συμβαίνει αυτό, ή είχανε κάποιες λάμπες πετρελαίου όπως είχαμε εμείς παλιά, τη δεκαετία του '40 και του '50 στην Ελλάδα. Δεν είχαν άλλο τρόπο, δεν υπήρχε ηλεκτρικό ρεύμα. Στο σχολείο έπρεπε να κάνουνε μάθημα μέρα γιατί δεν είχανε φως. Όποτε είχαν άλλων ειδών προβλήματα. Σκέψου ότι χωρίς ρεύμα δεν μπορούσαν να κάνουν αποστείρωση στην αίθουσα που ο γιατρός θα 'πρεπε να κάνει ένα μικρό χειρουργείο για κάποιον που χρειαζόταν εκείνη τη στιγμή αυτό πράγμα, να αποστειρώσει το δωμάτιο. Πώς θα τ΄ αποστειρώσεις χωρίς ενέργεια, χωρίς ρεύμα; Τα μηχανήματα αποστείρωσης χρειάζονται ρεύμα. Οπότε όταν τους λέγαμε ότι θα πάμε είχαν ενθουσιαστεί, δηλαδή μάλλον μαλώνανε -μαλώνανε με την καλή έννοια- σε ποιο χωριό θα εγκατασταθούν τα συστήματα, γιατί εμείς επισκεφθήκαμε 14 χωριά και μόνο σε 3 χωριά θα μπορούσαν να μπουν τα συστήματα, γιατί ήταν επιδεικτικά. Οπότε η αντίδρασή τους ήτανε κάτι περισσότερο από θερμή σ΄ αυτό που πηγαίναμε να κάνουμε.

Ωραία. Ήθελα να ρωτήσω ακόμα πώς ασχοληθήκατε με όλο αυτό; Πώς άρχισε το ενδιαφέρον σας για τις εναλλακτικές μορφές ενέργειας;

Αυτό είναι μεγάλη ιστορία. Εγώ σπούδασα ναυπηγός μηχανολόγος μηχανικός στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ της Αγγλίας και ακολούθησα μια κατεύθυνση που λεγόταν ρευστομηχανική, δηλαδή είναι η μελέτη των ρευστών -ο αέρας είναι ένα ρευστό- κι έκανα πάρα πολλά πειράματα τότε τα οποία έχουν σχέση με ροή ανέμου πάνω από λόφους κι όταν γύρισα στην Ελλάδα για καλή μου τύχη η ΔΕΗ τότε ξεκινούσε το πρόγραμμα της [00:45:00]ανάπτυξης των αιολικών πάρκων στην Ελλάδα και χρειαζόταν έναν μηχανικό ο οποίος να 'χει τέτοιες γνώσεις. Και τότε ήταν μια εποχή που -εγώ πήγα το '85 στη ΔΕΗ- έγινε μια μεγάλη προκήρυξη σε μηχανικούς, εκ των οποίων 3 ήταν στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και μόνο 2 βρέθηκαν που 'χαν σχέση μ΄ ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και προσλήφθηκαν απ΄ τη ΔΕΗ. Δηλαδή έμεινε και μια θέση κενή τότε να φανταστείς. Δεν υπήρχε αυτή η γνώση τότε. Κι εγώ είχα την τύχη λίγο πριν, όταν είχα την προοπτική να πάω στη ΔΕΗ, πήγα και παρακολούθησα ένα σεμινάριο μιας εβδομάδας στο Imperial College στο Λονδίνο, το οποίο ήταν το πρώτο σεμινάριο που έγινε στον κόσμο για το μάθημα της αιολικής ενέργειας, δεν είχε ξαναγίνει σεμινάριο στον κόσμο. Έτυχε. Τύχαμε τη σωστή εποχή, τη σωστή χρονιά και πήγα και το παρακολούθησα το σεμινάριο και ήταν ένα πολύ ενδιαφέρον σεμινάριο για μένα, γιατί είχα την τεχνογνωσία σαν αεροναυπηγός, αλλά κόλλησα πιο πολύ με το αντικείμενο της αιολικής ενέργειας. Επίσης είχα την τύχη στη ζωή μου να συναντήσω τον κύριο Παναγιώτη Χαρώνη, το λέω και συγκινούμαι, ο οποίος ήταν καθηγητής στο ΤΕΙ Πειραιά, στο μάθημα των ηπίων μορφών ενέργειας και ο οποίος μου πρότεινε να κάνω το μάθημά του. Δηλαδή αντί να το κάνει αυτός, να το κάνω εγώ και σιγά σιγά διάβασα πάρα πολύ και για την αιολική ενέργεια, την ηλιακή, τη γεωθερμία, τη βιομάζα... Θα να μου πεις: «Μπορεί να τα κάνεις όλα;». Γενικά μπορείς κάποια πράγματα να κάνεις, αλλά ειδικεύτηκα πιο πολύ στο κομμάτι της αιολικής ενέργειας το οποίο μετά το ανέπτυξα μαζί με τους συναδέλφους μου στη ΔΕΗ. Δηλαδή η ΔΕΗ, προκειμένου ν΄ αναπτύξει το κομμάτι αυτό, δεν υπήρχαν σπουδές, δεν υπήρχαν πανεπιστημιακές σπουδές που να λες: «Θα σπουδάσω αιολική ενέργεια», όπως υπάρχουν τώρα όμως. Δεν υπήρχαν διαδικασίες στο πανεπιστήμιο να κάνεις ένα πείραμα να αντλήσεις γνώσεις. Τότε χτιζόντουσαν όλα αυτά, τέλος της δεκαετίας '70, αρχές δεκαετίας του '80 άρχισε σιγά σιγά στην Ευρώπη να αναπτύσσεται αυτό το κομμάτι και το ανέπτυξαν κυρίως οι Δανοί. Η ΔΕΗ, λοιπόν, τι έξυπνο έκανε την εποχή; Συμμετείχε σε πάρα πολλά ευρωπαϊκά προγράμματα. Μπήκαμε, λοιπόν, όλοι εμείς μέσα, οι νέοι μηχανικοί σ΄ αυτά τα προγράμματα, ταξιδεύαμε 2 με 3 φορές τον χρόνο στο εξωτερικό, στην Ευρώπη κυρίως Δανία, Ολλανδία, Γερμανία και μαθαίναμε και από τους άλλους που ήταν πρωτοπόροι, όπως κυρίως οι Δανοί, και διαβάζοντας βιβλιογραφία ό,τι υπήρχε εκείνη την εποχή, είτε από την Ευρώπη που προέρχεται κυρίως, είτε απ΄ την Αμερική που αναπτύχθηκαν επίσης αιολικά πάρκα εκείνη την εποχή, χτίσαμε μία τεχνογνωσία η οποία κατέληξε να δημιουργήσει κάποια αιολικά πάρκα στην Ελλάδα και κυρίως στον νησιωτικό χώρο, δηλαδή στις Κυκλάδες, στα μεγάλα νησιά, όπως είναι η Μυτιλήνη, η Χίος, η Σάμος, στην Κρήτη. Εκεί η ΔΕΗ ανέπτυξε τέτοια έργα και φωτοβολταϊκά και αιολικά πάρκα και από αυτή τη δουλειά οι Έλληνες, οι υπόλοιποι μηχανικοί, οι εργολάβοι μάθανε και χτίσαν κι αυτοί τεχνογνωσία πάνω στο αντικείμενο. Εγώ θα 'λεγα ήταν μια καλή συγκυρία. Πρώτα απ΄ τον καθηγητή μου, τον δόκτωρ Stevenson στην Αγγλία, ο οποίος με ώθησε να ασχοληθώ με τη ρευστομηχανική, δευτερευόντως με τον κύριο Παναγιώτη Χαρώνη, τον καθηγητή, με τον οποίο συνεργάστηκα στο ΤΕΙ Πειραιά, όπου δούλεψα κι ένα διάστημα σαν έκτακτος καθηγητής στο μάθημα των ηπίων μορφών ενέργειας και της ρευστομηχανικής και κυρίως μέσα απ΄ τη δουλειά μου απ΄ τη ΔΕΗ, όπου πια, ναι, είμαι πολύ περήφανος, το λέω. Φτιάξαμε δική μας τεχνογνωσία, η οποία βασίστηκε σε γνώσεις που υπήρχαν εκείνη την εποχή, αλλά και στις δικές μας ανάγκες ν΄ αντιμετωπίσουμε προβλήματα. Δηλαδή τότε άρχισαν να γίνονται συνεργασίες και με τα διάφορα πανεπιστήμια της χώρας, με το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο για παράδειγμα. Υπήρξε πολύ καλή διάθεση να δημιουργηθεί αυτή η τεχνογνωσία τότε και επειδή και η ΔΕΗ τότε ήταν ο μοναδικός φορέας που μπορούσε ν΄ αναπτύξει έργα ενεργειακά, δεν υπήρχε η υποδομή για να μπουν ιδιώτες στο κομμάτι αυτό. Τώρα πια είναι διαφορετικό τελείως το σύστημα. Τώρα υπάρχουν μεγάλες ιδιωτικές εταιρείες οι οποίες κάνουν αξιόλογα ιδιωτικά έργα σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Έχει αλλάξει τελείως το τοπίο. Εμείς τότε... Κάπως έτσι ξεκίνησα κι εγώ, δηλαδή βρέθηκα την κατάλληλη εποχή με τους κατάλληλους ανθρώπους, στο κατάλληλο τμήμα της εταιρείας της ΔΕΗ που ήθελε ν΄ αναπτύξει αυτά τα έργα και έμαθα πολλά στην πράξη. Και το 2000... Το μυαλό μου! Το 2008 κατάφερα κι εγώ κι έβγαλα και το δικό μου βιβλίο για την αιολική ενέργεια, το οποίο σου το δείχνω. Το ονόμασα «Αιολική ενέργεια: Σχεδιάζοντας τις αυλές των ανέμων». Είμαι πολύ περήφανος γι΄ αυτό που έβγαλα και ξέρω ότι ακόμη υπάρχει στα βιβλιοπωλεία. Δεν το διαφημίζω, αλλά ήταν ένα πράγμα που ήθελα πάντα να το κάνω και το έφτιαξα και έτσι χαίρομαι που το έκανα, γιατί όλη αυτή η γνώση υπάρχει εκεί και πολλά από τα πράγματα, αν όχι σχεδόν όλα, είναι εφαρμόσιμα και σήμερα δηλαδή. Μπορεί κάποιος, διαβάζοντάς το, κάποιος τεχνικός, κάποιος μηχανικός,[00:50:00] να καταλάβει ποια είναι τα πρώτα βήματα που πρέπει να κάνει προκειμένου να κάνει ένα τέτοιο έργο. Αυτό το οποίο έχει αλλάξει μόνο είναι ότι αλλάζουν συνέχεια οι νομοθεσίες, τα προεδρικά διατάγματα, η περιβαλλοντική αδειοδότηση των έργων, γιατί υπάρχει αρκετή δουλειά πάνω σ΄ αυτό, δεν είναι κάτι το εύκολο να ιδιωποιείσαι ένα έργο περιβαλλοντικά στην Ελλάδα ή και στον κόσμο. Δυστυχώς, οι αδειοδοτήσεις των έργων είναι πολύ χρονοβόρες, μπορεί να πάρει 5 και 7 και 8 και 10 χρόνια και δεν μιλάμε μόνο για την Ελλάδα, μιλάμε και για χώρες προηγμένες όπως είναι η Γερμανία, Ολλανδία, Δανία. Θα μου πεις: «Γιατί παίρνει τόσο καιρό;». Γιατί δεν υπάρχουν τα κατάλληλα νομοθετήματα που ν΄ απλοποιούν τις διαδικασίες και να παίρνονται πιο εύκολα οι αποφάσεις και σε τοπικό επίπεδο, πού επιτρέπεται και πού δεν επιτρέπεται να βάλουμε ένα αιολικό πάρκο. Σ΄ αυτό χρειάζεται ακόμη να γίνει πολλή δουλειά και το 'χουν αντιληφθεί και οι χώρες πιστεύω ότι χρειάζεται να δουλέψουν πάνω σ΄ αυτό ώστε να μπορέσουν ν΄ αναπτυχθούν πιο γρήγορα αυτά τα έργα.

Ωραία. Κι η τελευταία μου ερώτηση. Πώς σας φάνηκε η όλη διαδικασία της συνέντευξης;

Χάρηκα πολύ όταν σε άκουσα ότι ήθελες να μιλήσουμε για το ταξίδι αυτό της ζωής, όπως το αποκαλώ εγώ, στη Μογγολία και ειλικρινά θέλω να σ΄ ευχαριστήσω πολύ που μου έδωσες την ευκαιρία για να μιλήσω για κάτι για το οποίο το 'χω μέσα στην καρδιά μου.

Εγώ σας ευχαριστώ!

Να 'σαι καλά!