[00:00:00]Καλησπέρα, κύριε Γιάννη.

Καλησπέρα σας.

Ονομάζομαι Ελένη Καβούκη, είμαι ερευνήτρια στο Istorima, στον Νομό Θεσσαλονίκης, σήμερα κατ’ εξαίρεση βρισκόμαστε στον Νομό Λαρίσης, και δίνω το λόγο στον αφηγητή, τον κύριο Γιάννη… Kύριε Γιάννη, μία εισαγωγή με το ονοματεπώνυμό σας, αν θέλετε, για να ξεκινήσουμε…

Oνομάζομαι Ζιώγας Ιωάννης, κάτοικος της κοινότητας Ιτέας Λαρίσης, του Δήμου Τεμπών. Γεννήθηκα το 1946, μέσα στον Εμφύλιο Πόλεμο. Μετά τον Εμφύλιο, πιτσιρικάδες, γυρίζαμε και μαζεύαμε σφαίρες που είχαν απομείνει μετά τον πόλεμο, και έχουν τραυματιστεί και κάποια παιδιά, γιατί δεν γνωρίζαμε τον φόβο τότε και τις... Ανάβαμε φωτιές και τις βάζαμε μέσα και γινόταν έκρηξη. Και κάποια παιδιά έχουν τραυματιστεί.

Σε τι ηλικία αυτά, κύριε Γιάννη;

7-8 χρονών.

Τα παιδικά σας χρόνια στο χωριό -να πάμε λίγο πίσω-, πώς ήτανε, μετά από έναν Εμφύλιο Πόλεμο; Πώς θυμάστε τα πρώτα χρόνια που ξεκινήσατε και εσείς να έχετε την επαφή με το χωριό;

Τα πρώτα χρόνια, ήταν πολύ δύσκολα. Μετά τον Εμφύλιο, υπήρχε φτώχεια. Στα σχολεία πηγαίναμε, ήταν μονοθέσιο. Ένας δάσκαλος, ήμασταν τότε εκατό παιδιά, πρωί-βράδυ σχολείο, πολύ δύσκολα για να μάθεις τότε γράμματα. Βιβλία δεν υπήρχαν από το Δημόσιο, τα αγοράζαμε… Οι γονείς μας φτωχοί τότε. Ήταν δύσκολο να περάσουμε τα χρόνια. Τα ρούχα μας ήταν όλα μπαλωμένα... Τώρα, θα μου πείτε, σήμερα γυρίζουν με σκισμένα, αλλά τότε ντρεπόμασταν να γυρίζουμε με σκισμένα ρούχα και τα μπάλωναν οι μανάδες μας, απλώς να ήταν καθαρά.

Εδώ στο χωριό οι κάτοικοι με τι ασχολούνταν, κύριε Γιάννη;

Εδώ στο χωριό, οι κάτοικοι ασχολούνταν με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Το κύριο, η κυρία παραγωγή ήταν ο καπνός, που με λίγα στρέμματα μπορούσαν να εξασφαλίσουν ως προς το ζην. Υπήρχαν και αμπέλια, καλλιεργούσανε, καλλιεργούσαν και σιτηρά, και κτηνοτροφία, σχεδόν λίγο-πολύ είχαν όλα τα σπίτια για να έχουν το γάλα και το κρέας.

Εσάς, η οικογένειά σας με τι ασχολούνταν;

Η οικογένειά μου ασχολούνταν με κτηνοτροφία και τη γεωργία, συνάμα.

Καλλιέργειες συγκεκριμένες;

Καπνός, σιτάρι, αμπέλι -για το σπίτι-, και καλαμπόκια, φασόλια, λίγα από όλα, ό,τι χρειαζόταν για μία οικογένεια στο σπίτι.

Μου δείξατε χθες πολύ ενδιαφέροντα ευρήματα που έχετε διασώσει από την οικογένειά σας, και ένα από αυτά ήτανε τα σύνεργα του τσαγκάρη, με τα οποία ασχολούνταν ο πατέρας σας-

Ναι-Ε.Κ.: Θέλετε λίγο να μου μιλήσετε για αυτά-Γ.Ζ.: Ναι-Ε.Κ.: Με μία εισαγωγή…

Ναι, ο πατέρας μου ήταν πολύ... Τα χέρια του πιάναν. Ασχολούνταν με πολλά: ασχολούνταν με το τσαγκάρικο, με… Κτίστης, και άλλα διάφορα, γύρω από τη γεωργία. Το τσαγκάρικο, το είχε για να φτιάχνει τα παπούτσια της οικογένειας. Ήταν τέλειος. Από παπούτσια δεν μέναμε.

Θυμάστε καθόλου τη διαδικασία; Πώς ήταν-Γ.Ζ:  Ναι, ναι-Ε.Κ.: Να φτιάχνει το παπούτσι;

Το παπούτσι ξεκινάει, υπήρχανε τα πατρόν για κάθε νούμερο, το οποίο το βάζαν πάνω στο δέρμα, το κόβανε και μετά το βάζαν στο καλοπόδι. Εκεί, με τα εργαλεία, το φτιάχναν πάνω στο καλοπόδι τη φόρμα, βάζαν τη σόλα, είτε καρφωτό είτε ραπτό, [00:05:00]και γινόταν το παπούτσι. Για καθημερινή χρήση τότε, επειδή κάναν δουλειές δύσκολες, φτιάχναν και αρβύλες, που στις αρβύλες από κάτω βάζαν πρόκες, για να μη χαλάν και να μη γλιστράνε.

Εσείς, ασχολούσασταν καθόλου με βοήθεια στον πατέρα σας-

Ε, σαν μικρό παιδί καταπιανόμουν και εγώ λίγο εκεί πέρα, κάτι έκανα. Αλλά έχω πάρει, έχω στον νου μου, άμα χρειαστεί κάτι να κάνω θα το φτιάξω. Έχω μπει στο πνεύμα.

Μία επιδιόρθωση δηλαδή.

Ναι, ναι, ναι.

Τα δικά σας δηλαδή τα παπούτσια, ήταν τα παπούτσια του πατέρα σας;

Παπούτσια, ναι, χειροποίητα.

Πώς;Γ..Ζ: Δεν υπήρχε ετοιματζίδικο τότε. Όλα γίνονταν χειροποίητα.

Πώς ήτανε αυτή η αίσθηση σε σχέση με το σήμερα; Τα παπούτσια του τότε με τα παπούτσια του τώρα;

Τα παπούτσια του τότε ήταν πιο γερά, διότι ήταν όλα χειροποίητα, ραφτά, με το χέρι, αλλά και όταν πάθαιναν κάτι και θέλανε επιδιόρθωση δεν τα πετάγανε. Τα βάζαν τις φόλες, που λέμε, τις σόλες από κάτω, όταν τρύπαγαν, μέχρι που να λιώσουν.

Ο πατέρας σας έκανε επιδιορθώσεις και για άλλους εδώ στο χωριό;

Ε, σπάνια, κανέναν φίλο, ας πούμε, μπορεί να τον έκανε. Δεν ασχολούνταν επαγγελματικά, γιατί υπήρχε τσαγκάρης τότε στο χωριό.

Και μου είπατε χθες ότι ασχολούνταν και με την κατασκευή γκλίτσας.

Ναι, είχε τα ανάλογα ξυράφια και τα τρυπητήρια, που λέμε, και πελέκαγε και έφτιαχνε διάφορες γκλίτσες, που τις χρησιμοποιούσαν οι τσοπάνηδες να πηγαίνουν κοντά στα πρόβατα και τα γίδια.

Θυμάστε έτσι καθόλου τη διαδικασία με το ξύλο, τα στάδια;

Ναι, ναι, το θυμάμαι, το θυμάμαι. Στην αρχή, έπρεπε να βρει το κατάλληλο ξύλο. Υπήρχε ένα δέντρο που το λέγαν πυξάρι, αυτό ήταν σε διάφορα... Εδώ στο χωριό δεν υπήρχε, ήταν σε κάτι άλλο χώρια και έπρεπε -για να γίνει καλή η γκλίτσα-, έπρεπε να είναι από ρίζα, πυξάρι. Ήταν έτσι το ξύλο κιτρινωπό και γινόταν η γκλίτσα ωραία. Την κόβαν, έβαζε πάνω το σχέδιο που ήθελε να τη φτιάξει, την πελέκαγε με τη μαχαίρα αυτήν τη μεγάλη, και μετά την έφτιαχνε το σχήμα, την έφερνε στο σχήμα που ήθελε με το ξυράφι, και μετά άνοιγε την τρύπα που έμπαινε η βέργα με ένα τρυπητήρι.

Πόσες μέρες έπαιρνε δηλαδή μία γκλίτσα;

Εξαρτάται πόσο θα ασχολούνταν. Δεν καθόταν, δεν έκανε όλη μέρα το ίδιο. Όταν είχε χρόνο έκανε κάτι, ας πούμε, και μετά την περνάει και με λάδι για να γίνει γυαλιστερή, να γίνει το χρώμα της ωραίο.

Η μητέρα σας αντίστοιχα με τι ασχολούνταν;

Η μητέρα μου ασχολούνταν με τα οικιακά, και με… Οι γυναίκες τότε δούλευαν περισσότερο από τους άντρες. Ασχολούνταν και με τη γεωργία, έξω τα κτήματα, και με τις δουλειές του σπιτιού. Έπρεπε, όταν γινόταν η φυτεία των καπνών, να σηκωθεί πρωί, να βγάλουνε απ' τις φυταριές το φυτό του καπνού, να ετοιμάσει τα φαγητά να πάρουν μαζί τους στο χωράφι. Όλη μέρα φύτευαν και το βράδυ γύριζαν και κάναν τις δουλειές του σπιτιού: να πλύνουν, να μαγειρέψουν, να ζυμώσουν, να φουρνίσουν το ψωμί. Οι άντρες ασχολούνταν μόνο με τις εξωτερικές δουλειές: με τα ζώα, με τα χωράφια, αυτά. Πέραν αυτού, η μητέρα μου, τον χειμώνα που δεν είχαμε εξωτερικές δουλειές, ασχολούνταν και με τον αργαλειό. Έγνεθε το νήμα με αυτό, με το μαλλί, με τη ρόκα, έφτιαχνε το νήμα και μετά το επεξεργαζόταν στον αργαλειό. Έφτιαχνε: φλοκάτες -όχι [00:10:00]σεντόνια-, κιλίμια που λέμε, άλλα διάφορα που χρειαζόταν το σπίτι για τα... Χάλια… Όλα αυτά γινόταν χειροποίητα, στον αργαλειό.

Την τέχνη αυτήν πώς την έμαθε η μητέρα σας;

Η μητέρα μου την έμαθε από κορίτσι, στη μάνα της. Τώρα, δεν ξέρω εκεί, γιατί τότε το… Αυτό, τότε παντρευόταν όλο με προξενιό. Και το πρώτο που λέγαν: «Το κορίτσι ξέρει να μαγειρεύει και ξέρει και αργαλειό». Οι μανάδες τότε το μάθαιναν να… Γιατί δεν θα μπορούσα να ζήσουν, τότε δεν υπήρχαν τα ετοιματζίδικα όλα αυτά. Όλα γίνονταν χειροποίητα.

Μου δείξατε, επίσης, κάτι πολύ ενδιαφέρον, μία ραπτομηχανή. Θέλετε να μου πείτε την ιστορία-

Ναι-Ε.Κ.: Αυτής της ραπτομηχανής;

Τη μηχανή αυτή και εγώ την κληρονόμησα… Η μάνα μου από τη γιαγιά και, και εγώ από τη μάνα μου τώρα, που… Την είχε αγοράσει ο παππούς το 1916. Είναι «Singer», ήταν η μοναδική αντιπροσωπεία στη Λάρισα, στοίχιζε τότε εκατόν εικοσιπέντε δραχμές. Έδωσε εικοσιπέντε δραχμές προκαταβολή και την εξοφλούσε πέντε δραχμές τον μήνα, για κάθε χρόνο. Μετά από είκοσι μήνες την ξεχρέωσε.

Αυτήν τη μηχανή τη χρησιμοποιούσε η γιαγιά σας;

Τη χρησιμοποιούσε η γιαγιά μου και η μάνα μου, που, συγχρόνως, γνώριζε η μάνα μου και μας έραβε πουκάμισα, γιατί τότε υπήρχαν τα υφάσματα τα ντόπια, που λέγανε, και έπαιρνε υφάσματα και μας έφτιαχνε πουκάμισα.

Άρα, ήτανε για οικιακή η χρήση;

Για οικιακή, ναι.

Οι παππούδες σας, θέλετε να μου πείτε λίγο για την καταγωγή τους;

Ο παππούς μου καταγόταν από την Ραψάνη Λαρίσης, ένα χωριό ορεινό, το οποίο εκεί δεν έχουν πάει Τούρκοι. Οι Τούρκοι πήγαιναν όπου πατάει ο αραμπάς. Αραμπάς ήταν το καρό. Στα ορεινά χωριά που δεν πήγαινε κάρο, δεν πήγαιναν Τούρκοι, γι' αυτό και στην Ραψάνη δεν είχαν ανέβει Τούρκοι. Μετά την αποχώρηση, μετά την απελευθέρωση της Λάρισας, της Θεσσαλίας, μάλλον, το 1881, άρχισαν να αποχωρούν οι Τούρκοι από δω, από το χωριό μας, που λεγόταν Μπαλαμούτι. Μπαλαμούτι λεγόταν διότι είχε πολλά δέντρα, βελανιδιά, τα οποία ο εξωτερικός φλοιός από το βαλάνι τον μάζευαν οι κάτοικοι και τον πούλησαν και τον έπαιρναν οι έμποροι για βαφές νημάτων και υφασμάτων. Το χωριό, μέχρι το 1881, κατοικούσαν μοναδικά Τούρκοι. Δεν υπήρχαν Έλληνες πριν το 1881 στο χωριό μας. Μετά την αποχώρηση, που φεύγανε οι Τούρκοι, πούλαγαν τις περιουσίες τους και κατέβαιναν Έλληνες από διπλανά χωριά, αγόραζαν τις περιουσίες... Το 90% του χωριού μας είναι καταγωγή από την Ραψάνη. Κατεβήκαν οι παππούδες μας από εκεί, αγόρασαν τις περιουσίες, που φεύγανε οι Τούρκοι, και μηνών εδώ, και σιγά-σιγά πολλαπλασιάστηκαν, γιατί κατέβηκαν δέκα και είχαν φτάσει εφτακόσια άτομα. Στην αρχή, που κατέβηκαν εδώ, το πρόβλημα που αντιμετώπιζαν ήταν το σχολείο. Δεν υπήρχε σχολείο και τα παιδιά κάναν μάθημα σε ένα τούρκικο τζάμι που είχε απομείνει, μέχρι που έπεσε η σκεπή και μετά κάναν σε ένα διπλανό κτίριο, στην πλατεία, που εκεί κάναν μάθημα μέχρι το 1930. Το οποίο αυτό κτίριο μετά το χρησιμοποιούσαν για άλλες χρήσεις, όπως: μπακάλικο, καφενείο και ήταν μέχρι το 1996. [00:15:00]Το καινούργιο σχολείο έγινε περίπου το 1930, επί εποχής Βενιζέλου, τότε που έγιναν τα περισσότερα σχολεία στην Ελλάδα. Ένα άλλο πρόβλημα, που υπήρχε στην αρχή, ήταν η ύδρευση. Υπήρχαν δύο βρύσες: μία στην πλατεία και μία σε μια άλλη γειτονιά, που τη λέγαν «στης Χολέβως» και είχε πάρει το όνομα από ένα διπλανό σπίτι που καθόταν ένας Χολέβας, και πήρε και η βρύση το όνομα «Χολέβω». Το νερό τότε το κατέβαζαν με κανάλια, αυλάκια, πάνω από το βουνό, τις πηγές, με πέτρινα κτίσματα έτσι, αυλάκια, το οποίο δεν ήταν στεγανό και με τις βροχές έμπαιναν νερά βρόχινα και δημιουργούνταν προβλήματα υγείας στους κατοίκους. Το 1952, που οργανώθηκε κάπως η κοινότητα, έγινε υδρομάστευση στις πηγές, αγόρασαν μεταλλικές σωλήνες και έγινε δίκτυο κανονικό που έγινε εξωτερικές βρύσες πάλι, σε τέσσερα σημεία του χωριού, για να... Και πήγαιναν οι γυναίκες με τα γκιούμια, που σας έδειξα, και έπαιρναν νερό, και εκεί άρχιζαν και το κους-κους και ξέχναγαν να γυρίσουν στα σπίτια. Αυτό γινόταν μέχρι το 1967, που μετά έγινε εσωτερικό δίκτυο ύδρευσης και πήραν όλοι στα σπίτια μέσα νερό και ήταν διαφορετικά η ζωή τους. Αποκτήσαν τι, τουαλέτες με νερό, που τότε πιο μπροστά δεν υπήρχε το νερό για να έχουν τα καζανάκια και αυτά, ήταν πιο… Η ζωή τους πιο άνετη, μετά το ‘67.

Εσείς δηλαδή αυτήν τη μετάβαση τη βιώσατε σαν παιδί;

Ναι, ναι.

Θυμάστε έτσι πώς ήταν αυτή η διαφορά;

Ε, μεγάλη διαφορά… Όταν μιλάμε τώρα το κύριο που δεν υπήρχε τουαλέτα μέσα στο σπίτι, και επειδή δεν υπήρχε νερό για να μη μυρίζει η τουαλέτα, την φτιάχνανε μακριά. Και όταν ο άλλος ήθελε να σηκωθεί τη νύχτα, καιρός χειμώνας, μπορεί να έβρεχε, να χιόνιζε, έπρεπε να πάει πενήντα μέτρα μακριά, μέσα στη βροχή, στο κρύο, να πάει στην τουαλέτα. Ήταν πολύ δύσκολα.

Καταλαβαίνω, ναι, ακούγεται λίγο ταλαιπωρία. Το χωριό πέρασε μέσα από τρεις πολέμους τον 20ό αιώνα, θέλετε να μου πείτε έτσι λίγο γι' αυτό;

Πέρασε πιο πολλούς, γιατί τον 20ό αιώνα... Μάλλον, τον 19ο ήταν ο Ελληνοβουλγαρικός, ήταν ο Πρώτος Παγκόσμιος… Μετά, το ‘22, η Μικρασιατική Καταστροφή, το 1940 μέχρι το ‘49 ήταν τρεις πόλεμοι. Ήταν ο πόλεμος ο Ελληνοϊταλικός, μετά ήρθαν οι γερμανικοί Ναζί, και μετά την απελευθέρωση ο Εμφύλιος, ήταν ο χειρότερος που έγινε: πολεμούσε αδελφός τον αδελφό. Ο χειρότερος πόλεμος, μέχρι το 1947 που έληξε. 

Το χωριό εδώ, κύριε Γιάννη, πώς τον βίωσε τον Εμφύλιο;

Το χωριό, ήταν δύσκολα. Ιδιαίτερα με τον Εμφύλιο, γιατί ο στρατός υπήρχε απέναντι στα Τέμπη -ένα χιλιόμετρο από εδώ-, από την πλευρά του Κισσάβου, και ανάγκαζε τους κατοίκους το βράδυ να πηγαίνουν να κοιμούνται στα Τέμπη, εκεί, σε άλλα σπίτια εκεί, τους φιλοξενούσαν για να μην κατεβαίνουν οι αντάρτες και τους προμηθεύουν με ψωμιά και διάφορα είδη [00:20:00]τροφής. Στον πόλεμο, σε αυτούς τους τρεις πολέμους το χωριό μας είχε εικοσιπέντε θύματα. Και στους τρεις. Απ' ό,τι έχω και εγώ ακούσει, ήμουν μικρός τότε με τον Εμφύλιο, τότε γεννήθηκα, με τους Γερμανούς, στην κοιλάδα των Τεμπών, έγινε το μεγαλύτερο σαμποτάζ στους κατακτητές Γερμανούς και Ιταλούς. Τότε, ονομαζόμενος «Αντώνης Βρατσάνος» το ψευδώνυμο, με άλλα παλικάρια εδώ της περιοχής, ανατίναξαν μία γερμανική αμαξοστοιχία στις 23 Φεβρουαρίου του 1944, μέσα εδώ στην είσοδο της κοιλάδας των Τεμπών, στην περιοχή του Ολύμπου, και με μεγάλες απώλειες στους Γερμανούς: διακόσιοι πενήντα αξιωματικοί και έναν στρατηγό.

Κύριε Γιάννη, εσείς έχετε διατελέσει και πρόεδρος εδώ στο χωριό.

Ναι.Ε.Κ.: Θέλετε έτσι να μου πείτε για-

Ασχολήθηκα έξι τετραετίες με τα κοινά της τοπικής αυτοδιοίκησης: από το 1990 μέχρι το 2014. Τις δύο πρώτες τετραετίες ήμουνα αντιπρόεδρος και τις τέσσερεις ήμουν πρόεδρος του χωριού. Σε αυτήν την τετραετία, σε αυτές μάλλον τις τετραετίες, προσπαθήσαμε, κάναμε διάφορα έργα, όπως: αλλαγή του δικτύου ύδρευσης -που ήταν αμιαντοσωλήνες και το κάναμε με πλαστικούς σωλήνες-, αξιοποίηση της πλατείας, φτιάξαμε καινούργιο κατάστημα -κοινοτικό, καινούργιο κοινοτικό-, καφενείο, και διάφορα άλλα έργα ανάπλασης τα οποία βοήθησαν για την καλυτέρευση εδώ του χωριού. Το 1995, άρχισαν να γίνονται τα έργα και τη διπλή σιδηροδρομική γραμμή Αθηνών-Θεσσαλονίκης, και έχουν γίνει εδώ για να διασχίσουν την κοιλάδα των Τεμπών, γινήκαν τούνελ στην περιοχή μας εδώ, από την πλευρά του Ολύμπου. Με τα τούνελ που έγιναν και έγινε η διπλή σιδηροδρομική γραμμή, μετακινήθηκε, κατά κάποιον τρόπο, καμιά διακοσαριά μέτρα από τον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό που περνούσε η καινούργια γραμμή, και ο σιδηροδρομικός σταθμός καταργήθηκε. Μετά την κατάργηση του σταθμού, σαν κοινότητα τότε και σαν πρόεδρος και σαν συνεργασία με τα διπλανά χωριά, αρχίσαμε να αγωνιζόμαστε να λειτουργήσει πάλι ο σταθμός, ο τοπικός, για να διευκολύνει και τους κατοίκους για Λάρισα και για Θεσσαλονίκη, αλλά το είχαμε συνδυάσει και με την αξιοποίηση της κοιλάδας των Τεμπών, που είναι ένα χρόνιο πρόβλημα και δικό μου και των κατοίκων της περιοχής: να αξιοποιηθεί η κοιλάδα των Τεμπών που είναι ένα ωραίο κάλλος -όποιος έρχεται το θαυμάζει- και να ξαναλειτουργήσει ο σιδηροδρομικός σταθμός που θα διευκολύνει τους επισκέπτες να κατεβαίνουν εδώ στην Ιτέα, και υπάρχει η παλιά σιδηροδρομική γραμμή, που είναι οι Τροιζήνες. Να ανεβαίνουν στην Τροιζήνα και να κάνουν τη βόλτα τους μέσα στην κοιλάδα των Τεμπών, να απολαμβάνουν όλα αυτά τα ωραία μέρη που υπάρχουν. Όλα αυτά τα χρόνια, σε συνεργασία με τον Δήμο Τεμπών και με τον δήμαρχο, όλα έγιναν, οι μελέτες, τα πάντα, αλλά κάπου σκόνταφταν στο οικονομικό. Τώρα, πέσαμε και στα καινούργια μέτρα της πανδημίας, τώρα του πολέμου, ο σημερινός δήμαρχος [00:25:00]δεν τον πολυνοιάζει, δεν ασχολείται και γι' αυτό, αλλά δεν παύω σαν άνθρωπος και σαν πρώην τοπικός πρόεδρος εδώ, το όνειρό μου είναι να λειτουργήσει ο σιδηροδρομικός σταθμός και να αξιοποιηθεί η κοιλάδα των Τεμπών. Αν μας ακούει κάποιος, ας το κοιτάξει λίγο και να το ερευνήσει. 

Ποια ήταν δηλαδή η σημασία του σιδηροδρομικού δικτύου για την περιοχή εδώ; Ιστορικά, εσείς πώς-

Ιστορικά, ο σιδηροδρομικός σταθμός της Ιτέας -εδώ- είχε το όνομα «Σταθμός Τεμπών», λόγω της κοιλάδας, μέχρι το 1964 όλα τα χωριά εδώ τα γύρω, η μετακίνηση γινόταν από τον σταθμό με το τρένο. Δεν υπήρχε συγκοινωνία τότε ΚΤΕΛ. Καταρχήν, δεν υπήρχε γέφυρα να επικοινωνεί η πλευρά η δική μας με την απέναντι του Κισσάβου. Υπήρχαν κάτι βαρκούλες, που τα λέγαν «καράβια» τότε, για το καλοκαίρι, τον χειμώνα που είχε ο Πηνειός νερό, δεν μπορούσαν να λειτουργήσουν. Ήμασταν αποκομμένοι από την άλλη πλευρά. Όλα γινόταν με το τρένο, στην Λάρισα και Θεσσαλονίκη, όλη η περιοχή. Μέχρι το 1964, που έγινε η πρώτη γέφυρα η στρατιωτική, δημιουργήθηκαν τα ΚΤΕΛ τότε και άρχισε η συγκοινωνία. Μέχρι τότε, γινόταν όλα με το τρένο.

Η σιδηροδρομική γραμμή εδώ, πότε περίπου-

Έγινε, το 1910 έγινε η σιδηροδρομική γραμμή, μέχρι τον Παπαπούλι, είκοσι χιλιόμετρα πιο βόρεια από εμάς, που τότε ήταν τα σύνορα τα ελληνικά εκεί, μέχρι που απελευθερώθηκε μετά η Θεσσαλονίκη. Και η σιδηροδρομική γραμμή στο… Μέχρι το 1995, ήταν μόνη σιδηροδρομική γραμμή. Έπρεπε οι ελιγμοί για τις διασταυρώσεις των τρένων να γίνονται στους σταθμούς. Μετά το 2000, έγινε η διπλή σιδηροδρομική γραμμή και τώρα τελευταία έγινε και ηλεκτροκίνηση. Εδώ, στον Πηνειό ποταμό, υπήρχε η γέφυρα η σιδηροδρομική που ανατινάχτηκε δύο φορές: μία την ανατίναξαν οι Άγγλοι όταν εισέβαλαν οι Γερμανοί, να 'ρθουν κατακτητές στην Ελλάδα, και μία την ανατίναξαν οι Γερμανοί όταν έφευγαν. Τώρα, έχει γίνει σύγχρονη γέφυρα, με τσιμέντα και αυτά, και έχει μείνει η σιδηροδρομική, η σιδερένια η γέφυρα υπάρχει ακόμη.

Κύριε Γιάννη, εσείς πώς αποφασίσατε να ασχοληθείτε με τα κοινά εδώ στο χωριό;

Για λίγα χρόνια, για είκοσι χρόνια, είχα φύγει και πήγα στην Αθήνα, εργαζόμουν εκεί. Μετά, γύρισα εδώ στο χωριό, επειδή μου άρεσε το χωριό, και ασχολήθηκα με την τοπική αυτοδιοίκηση για χρόνια. Μου άρεσε να ασχολούμαι, να προσφέρω.

Εδώ στο χωριό πώς ήτανε η επιστροφή, συγκριτικά δηλαδή από την πόλη που ζήσατε για λίγο;

Ε, ναι. Κοιτάξτε να δείτε, η Αθήνα είναι ξελογιάστρα για τους νέους, αλλά εγώ έφυγα από την Αθήνα γύρω στα 42 χρονών, είχα περάσει τα καλύτερα χρόνια εκεί, ε, μετά είπα να γυρίσω στην ησυχία.

Και πώς ήτανε η εμπειρία του να είστε πρόεδρος εδώ στο χωριό; Κάποιες έτσι αναμνήσεις που έχετε, δυσκολίες που μπορεί να αντιμετωπίσατε;

Έχει δυσκολίες, γιατί ο κάθε δημότης ζητάει από τον πρόεδρο. Αν είναι κάτι το οποίο μπορεί να γίνει και μπορεί να τον εξυπηρετήσεις καλώς. Πολλές φορές, ζητάν και διάφορα που δεν είναι νόμιμα και... Ε, δεν μπορείς, εκεί σε φέρνουν σε δύσκολη θέση, και σου λένε: «Εγώ σε ψήφισα, γιατί δεν μου το κάνεις;». Σε φέρνουν σε δύσκολη θέση.

Είναι δύσκολο δηλαδή και η διαπροσωπική επαφή-

[00:30:00]Ε, ναι, ναι, ναι. Ε, όταν σου ζητάν απραγματοποιήσιμα πράγματα, ας πούμε.

Τώρα, ζώντας εδώ στο χωριό, κύριε Γιάννη, πώς είναι η διαφορά για εσάς από τα παιδικά σας χρόνια με σήμερα, ποιες είναι οι αλλαγές που βλέπετε στο χωριό;

Σήμερα, το χωριό είναι γερασμένο. Όταν πήγαινα εγώ σχολείο, ήμασταν εκατό παιδιά και σήμερα δεν είναι κανένα, μόνο τρία-τέσσερα Αλβανάκια. Δεν υπάρχει νέος άνθρωπος στο χωριό, εκτός από τρεις-τέσσερεις οικογένειες κτηνοτρόφοι, που και αυτοί έχουν μεγάλα παιδιά, δεν πηγαίνουν σχολείο.

Αυτό που οφείλεται πιστεύετε, αυτή η ερήμωση;

Ήτανε όλο αυτό που γινόταν να φύγει ο κόσμος από τα χωριά, να πάει να ζήσει καλύτερα, αλλά και επειδή εδώ το χωριό μας, όπως σας είπα και πιο μπροστά, δεν είχε μεγάλο κλήρο, τα καπνά καταργήθηκαν, δεν μπορούσαν να ζήσουν οι νέοι και έτσι εξαναγκαστήκαν και φύγαν και πήγαν στις πόλεις.

Αυτό με τον κλήρο θέλετε λίγο να μου το εξηγήσετε, γιατί νομίζω το είπαμε πριν ξεκινήσουμε-

Ναι-Ε.Κ.: Την καταγραφή, τι σημαίνει;

Τι σημαίνει; Κλήρος σημαίνει τα χωράφια, αυτό σημαίνει. Όταν κατέβηκαν οι παππούδες μας, αγόρασαν μια συγκεκριμένη περιουσία. Τότε, κάναν και πολλά παιδιά. Κάτω από τέσσερα-πέντε δεν είχε κάνεις, όλα πιο πολλά. Η περιουσία τότε δεν έφευγαν να πάνε πουθενά εκείνα τα χρόνια, μοιράστηκε. Οι πατεράδες μας φτιάξανε άλλα παιδιά και, επομένως, δεν επαρκούσε η περιουσία για να ζήσουν στο χωριό, και μετά την κατάργηση και του καπνού, που ήταν ένα εισόδημα, μπορούσες να κάνεις με λίγα στρέμματα, δεν υπάρχει τώρα να μπορεί να ζήσει κάποιος. Δεν υπάρχουν χωράφια, είναι πολύ λίγα. Και αυτά που είναι τώρα τα έχουν, γεμίσει τα χωράφια με ελιές, για να έχουν το λαδάκι τους.

Βλέπετε έτσι-

Επιστροφή;

Στο μέλλον, κάποια διαφορά;

Δύσκολο, δύσκολο, διότι απ' ό,τι παρακολουθώ και βλέπω, αυτοί που μένουν π.χ. στην Λάρισα, παντρεύτηκαν, φτιάξαν παιδιά, τα παιδιά τους παντρεύτηκαν, φτιάξαν και εκείνοι παιδιά… Και να θέλαν να φύγουν οι συνταξιούχοι, δεν φεύγουν γιατί θέλουν να ασχολούνται με τα εγγόνια: να το πάνε σχολείο, σου πα-μου πες, έτσι δεσμεύονται και αυτοί και μένουν εκεί. Και να θέλει κάποιος να γυρίσει είναι δύσκολο. Έρχονται κάποιοι συνταξιούχοι το καλοκαίρι, τις γιορτές, αλλά όχι για να μείνουν μόνιμα.

Πώς πιστεύετε εσείς, από την εμπειρία σας εδώ στην τοπική αυτοδιοίκηση, ότι θα μπορούσε να αναβιώσει το χωριό;

Αυτό έπρεπε να γίνει μετά το ‘60 που άρχισε η ανάπτυξη. Έπρεπε να γίνουν εργοστάσια στην περιφέρεια, διότι τα εργοστάσια τα μάζεψαν όλα μέσα στην Αθήνα και στις μεγάλες πόλεις. Και γι' αυτό και ο κόσμος αναγκάστηκε... Εκεί έβρισκε δουλειά και πήγαινε. Εάν τότε που υπήρχε ανάπτυξη, οι πολιτικοί τότε βλέπαν μακριά και φτιάχναν τα εργοστάσια έξω στην ύπαιθρο, δεν θα μαζευόταν ο κόσμος μες στις πόλεις.

Αυτό που μου αναφέρετε νωρίτερα, σχετικά με την κοιλάδα των Τεμπών, πιστεύετε ότι θα βοηθούσε ή-

Θα βοηθούσε, τουριστικά τουλάχιστον.

Ναι.

Διότι αν αξιοποιηθεί η κοιλάδα των Τεμπών... Όπου υπάρχει τουρισμός υπάρχει και ζωή, και θα ασχοληθούν οι κάτοικοι μπορεί να... Τα σπίτια να χρησιμοποιηθούν για τα ενοικιάσουν να μείνει κάποιος, να 'ρθει το καλοκαίρι, όπως γίνεται και στα νησιά και σε άλλες περιοχές που υπάρχει ο χειμερινός τουρισμός. Και εδώ θα μπορούσε να αξιοποιηθεί, αρκεί να αξιοποιηθεί η κοιλάδα των Τεμπών.

Για κάποιον που δεν ξέρει για την κοιλάδα των Τεμπών, θέλετε να μου πείτε έτσι δύο λόγια για τη σημασία και για εσάς προσωπικά και ιστορικά, ίσως;

[00:35:00]Η κοιλάδα των Τεμπών τη διασχίζει ανάμεσα Κίσσαβο και Όλυμπο ο Πηνειός ποταμός, ο οποίος ρέει, πάει για τη θάλασσα. Σαν κοιλάδα των Τεμπών, για εμάς εδώ την Ιτέα, είναι το φυσικό air condition, διότι το αεράκι που αναπνέεις στη θάλασσα περνάει μέσα από τα στενά των Τεμπών και δημιουργείται ένα ρεύμα που εδώ φυσάει, κι όλο το καλοκαίρι, και τον χειμώνα που δεν χρειάζεται, αλλά και το καλοκαίρι που κάνει ζέστη, ενώ όλα τα άλλα τα χωριά καίγονται, εμείς έχουμε το αεράκι που δεν καταλαβαίνουμε ζέστη. Και να σκεφτείτε, το καλοκαίρι, τα βράδια, στην πλατεία του χωριού έρχονται πολλοί από τα γύρω χωριά να απολαύσουν το αεράκι της πλατείας και να πιούνε ένα κρασάκι.

Μου είπατε νωρίτερα και για έναν μύθο του Δωδεκάθεου, σχετικά με-

Ναι. Στην κοιλάδα των Τεμπών, από την πλευρά του Κισσάβου, υπάρχει η πηγή της θεάς Αφροδίτης, η οποία σώζεται και ακόμη. Και έλεγαν τότε οι παππούδες μας: «Εκεί στην πηγή της Αφροδίτης πήγαινε η θεά Αφροδίτη και έκανε το μπάνιο της, και ο Δίας από την απέναντι πλευρά του Ολύμπου κοίταζε, παρακολουθούσε, και έκανε μπανιστήρι». Αυτά έτσι ως προς το…

Κύριε Γιάννη, νομίζω ότι έχουμε πει αρκετά πράγματα, θα θέλατε έτσι λίγο να κάνουμε έναν επίλογο; Δεν ξέρω αν θα θέλατε να προσθέσετε κάτι πριν πάμε εκεί, κάτι που ίσως δεν μπορέσατε να αναφέρετε νωρίτερα;

Δεν νομίζω τώρα να μας έφυγε κάτι. Εκείνο που πιο πολύ με ενδιαφέρει εμένα και την γύρω περιοχή εδώ, τους κατοίκους, είναι η αξιοποίηση της κοιλάδας και η λειτουργία του σιδηροδρομικού σταθμού, για να πάρουν ζωή τα χωριά μας εδώ γύρω.

Αυτό είναι για εσάς δηλαδή το-

Είναι το-Ε.Κ.: Η κατακλείδα.

Ναι, το κυριότερο.

Να σας ρωτήσω και εγώ κάτι τελευταίο-

Ναι-

Για τα παιδικά χρόνια, που έτσι αναφερθήκαμε λίγο στην αρχή, αλλά ίσως δεν αναλύσαμε περισσότερο. Για τις αναμνήσεις που είχατε με τα ευρήματα αυτά του Εμφυλίου, αναφερθήκαμε και σε κάποιους τραυματισμούς, θέλετε να μου πείτε έτσι πιο συγκεκριμένα κάποια παραδείγματα;

Ναι. Μετά από τον Εμφύλιο, και μετά την αποχώρηση των Βέρμαχτ από τον Εμφύλιο, στη γέφυρα της σιδηροδρομικής γραμμής, οι Γερμανοί είχαν κάνει ναρκοπέδια και από τη μία πλευρά και από την άλλη -και από την πλευρά του Κισσάβου και του Ολύμπου από εδώ-, για να μην μπορούν να πλησιάσουν άνθρωποι και κάνουν σαμποτάζ στη γέφυρα. Και μετά την αποχώρηση τους τα ναρκοπέδια είχαν απομείνει. Και πολλά παιδιά, χωρίς να σκέφτονται τον κίνδυνο, πήγαιναν και απενεργοποιούσαν τις νάρκες, και τις έπαιρναν. Και κάποια νάρκη έσκασε και σε έναν χωριανό μας εδώ του έκοψε τα δάχτυλα κι από τα δύο τα χέρια.

Εσείς, δηλαδή, σαν παιδί, ήσασταν από τα παιδιά που πηγαίνατε στις νάρκες;

Εγώ όχι, γιατί ήμουν μικρός τότε, ήμουν 7-8 χρόνων, αλλά αυτοί που ήταν 15-16 χρονών αυτοί ασχολούνταν με τις νάρκες και αυτά. Εμείς, που ήμασταν πιτσιρικάδες, μαζεύαμε σφαίρες και τις σκάγαμε για να κάνουμε πλάκα.

Πώς ήταν αυτή η αίσθηση του να βρίσκεται πολεμοφόδια, ενώ σαν παιδί ήταν ένα παιχνίδι-

Ναι, ναι-Ε.Κ.: Αλλά σκεπτόμενος το σήμερα, πώς-

Αν το σκεφτούμε σήμερα, ήταν πολύ επικίνδυνα. Να σκεφτείτε ότι κάναμε και όπλα. Βρίσκαμε κάτι σωλήνες -δεν ξέρω από τι ήταν αυτοί οι σωλήνες- που έπαιρνε ίσα-ίσα μέσα το φυσίγγι, τη σφαίρα, και με λάστιχο και μ' ένα σύρμα σκληρό το κάναμε για να χτυπάει το καψύλι, το τραβάγαμε και αμολάγαμε το λάστιχο, [00:40:00]χτύπαγε το καψύλι και έφευγε η σφαίρα. Ήταν επικίνδυνο να σκάσει ο σωλήνας αυτός, η κάνη, και να, να μας κάνει κομμάτια, αλλά δεν σκεφτόμασταν καθόλου το-

Η περιοχή εδώ μετά, παρθήκανε κάποια μέτρα σχετικά με την αποναρκοποίηση;

Ναι, το 1958, έγινε εκκαθάριση των ναρκοπεδίων… Α, ξέχασα να σας πω ότι στο ναρκοπέδιο σκοτώθηκε και ένας χωριανός μας εδώ που είχε πάει -ήταν βοσκός-, είχε πάει τις κατσίκες μέσα εκεί να βοσκήσουν και πήγε κι αυτός και σκοτώθηκε. Έσκασε η νάρκη και σκοτώθηκε. Αλλά μετά το 1958 έγινε εκκαθάριση τα ναρκοπέδια και η δημοτική έκταση, και τα χωράφια που είχαν τα ναρκοπέδια, ελευθερώθηκαν πάλι και προς τους κατοίκους.

Το χωριό δηλαδή, ενώ έχει ήδη βγει μετά από χρόνια από μία σειρά πολέμων, εξακολουθούσε και μαστίζονταν από τέτοια-

Ε, ναι, ναι, ναι-Ε.Κ.: Δυσάρεστα περιστατικά.

Βέβαια, βέβαια ήταν, μέχρι το... Σας μιλάω, μέχρι το 1958, υπήρχαν τα ναρκοπέδια εκεί, ήταν επικίνδυνα. Και από την περιοχή του Κισσάβου, και από κει σκοτώθηκαν στα ναρκοπέδια.

Εσείς δηλαδή αυτό, μεγαλώνοντας σαν παιδί, το νιώθατε καθόλου έτσι αυτό το βάρος των προηγούμενων γενεών;

Ε, ναι, αμυδρά έτσι μου έρχονται στο μυαλό, ας πούμε. Ήταν δύσκολα χρόνια. Απ' ό,τι μας λέγαν και οι γονείς μας, πολύ δύσκολα.

Αλλά υπήρχε αισιοδοξία στην δικιά σας γενιά ότι τα πράγματα θα είναι-

Ε, ναι σίγουρα ότι μετά το ‘50, σιγά-σιγά άρχισε ο κόσμος... Μετά το σχέδιο Marshall που στείλαν τότε οι Αμερικάνοι, άρχισε να παίρνει λίγο μπροστά, ας πούμε η οικονομία. Δεν υπήρχε ο πόλεμος που με την Κατοχή, ενώ παρήγαν σιτάρια και τα κρύβαν εδώ και εκεί να μην τα βρουν οι Γερμανοί και τα πάρουνε, για να έχουν να φάνε. Ήταν πολύ δύσκολα χρόνια.

Θέλετε να μου πείτε έτσι και κάτι τελευταίο, ένα εργαλείο που δεν αναφέραμε για το σιτάρι;

Ναι. Τότε, οι δουλειές γίνονταν όλες χειρωνακτικές, για το σιτάρι που λέγαμε, τα στάρια τότε τα σπέρναν με τα ζώα και με τα άροτρα τα χειροποίητα που είχανε. Θέριζαν με τα δρεπάνια, δεν υπήρχαν οι μηχανές οι θεριστικές τότε, και τα συγκέντρωναν τα σιτάρια στα ελεύθερα, γύρω από το χωριό, που τα λέγαν αλώνια, και εκεί για να το αλωνίσουν φτιάχναν έναν στρογγυλό κύκλο, που άλλα αλώνια ήταν και πέτρινα, αλλά με χώμα… Και εκεί στρώναν το σιτάρι, στρογγυλό, και υπήρχε ένα εργαλείο που το λέγαν δοκάνι, αυτό σανίδια χοντρά ήτανε που από κάτω κάρφωναν πέτρες γυαλιστερές έτσι, σκληρές, και ζεύαν τα άλογα και το φέρναν γύρω-γύρω, γύρω-γύρω, και με τις πέτρες που είχε η δοκάνη αυτή, έτριβε το στάχυ και έβγαινε το σιτάρι. Μετά, αφού τριβόταν καλά το σιτάρι, είχαν το, ένα ξύλινο καρπολόι, όπως είναι σήμερα οι πιρούνες αυτές οι σιδερένιες. Με το οποίο, με αυτό το καρπολόι, το σήκωναν το σιτάρι, το πέταγαν ψηλά, και με το φύσημα του αέρα έπαιρνε το άχυρο και το σιτάρι έπεφτε κάτω. Το μαζεύανε και είχαν κάτι κόσκινα τότε μεγάλα, που τα λέγαν δερμόνια. Εκεί βάζαν το σιτάρι και το κοσκίνιζαν και έπεφτε κάτω το σιτάρι και οι ξένες ύλες μέναν πάνω και τις πέταγαν, και τις μάζευαν και τα χρησιμοποιούσαν για τις κότες, τροφή. Τα άχυρα μετά τα μάζευαν, είχαν κάτι [00:45:00]δίχτυα τα οποία τα γέμιζαν μέσα το άχυρο και το κουβάλαγαν στα σπίτια, στους αχυρώνες, για να ταΐζουν τα ζώα τους τον χειμώνα.

Εσείς, αυτές τις διαδικασίες τις προλάβατε;

Τις πρόλαβα πιτσιρικάς, ναι. Θυμάμαι που ο πατέρας μου με ανέβαζε πάνω στη δοκάνη εκεί που γύριζαν γύρω-γύρω.

Και όλα αυτά τα πράγματα, κύριε Γιάννη, που διασώσατε, πώς αποφασίσατε έτσι να τα κρατήσετε;

Ε, μου αρέσει να υπάρχουν αυτά, να τα βλέπουν οι νέοι για να θυμούνται, μάλλον, για να καταλάβουν πως ζούσε ο κόσμος τότε, γιατί σήμερα γεννηθήκαν οι νεαροί με όλα τα καλά. Δεν γνώρισαν φτώχεια... Πώς πέρναγε ο κόσμος τότε, για να τα βλέπουν, για να συνειδητοποιούν ότι η ζωή δεν είναι πάντα εύκολη. Έχει και δυσκολίες, και έρχονται δυσκολίες.

Πολύ ωραίος επίλογος, κύριε Γιάννη. Νομίζω ότι μπορούμε να ολοκληρώσουμε εδώ. Και μία τελευταία ερώτηση: πώς σας φάνηκε η εμπειρία της αφήγησης;

Πολύ ωραία, πολύ ωραία. Καλά είναι να γίνονται τέτοια, η ιστορία είναι καλή. Να ξέρει ο κόσμος, και οι νέοι, πώς δημιουργήθηκε το χωριό, πώς… Τα πάντα. Να μην είναι άγνωστα. Α, βλέπουν ένα χωριό και… Να γνωρίζει ο κόσμος, είναι καλό.

Κύριε Γιάννη, σας ευχαριστώ πολύ. Μπορούμε κάπου εδώ να διακόψουμε.