[00:00:00]Είμαι η Αθήνα Σταμπουλή, είμαι ερευνήτρια στο Istorima, είναι Κυριακή 5 Μαρτίου του 2023 και θα πάρουμε συνέντευξη από εσάς, τον Βαγγέλη. Βασικά, πέστε μας το όνομά σας, πώς ονομάζεστε;

Βαγγέλης Δεσποτίδης.

Ωραία, χάρηκα.

Και γω, επίσης.

Βαγγέλη, σου μιλάω στον ενικό, γιατί έχουμε ήδη γνωριστεί εννοείται.

Ναι, ναι.

Από πού είσαι;

Από την Αμοργό, από τη Χώρα.

Από τη Χώρα κιόλας…

Ναι, ναι.

Και γεννήθηκες εδώ;

Εδώ, ναι.

Γεννιόντουσαν άνθρωποι πάντα στον νησί;

Την εποχή που γεννήθηκα εγώ είχε αρκετά. Τώρα, βέβαια, έχουν λίγο μειωθεί…

Ναι, δεν το συζητώ αυτό. Και τα παιδικά σας χρόνια ήταν εδώ;

Εδώ, ναι. Μέχρι… Έφυγα από δω όταν πήγα στη σχολή το 1980 για πέντε χρόνια και μετά πάλι συνέχεια εδώ.

Τι σχολή; 

Στη Σιβιτανίδειο, ηλεκτρολόγος.

Στην Αθήνα;

Ναι.

Κατάλαβα. Και γυρίσατε εδώ όμως νέος, ε;

Ναι.

Την Αμοργό άρα την θυμάστε από πολύ μικρός.

Από πολύ μικρός, ναι.

Πώς σας φαίνεται τώρα η Αμοργός; Πόσο έχει αλλάξει;

Έχει εξελιχθεί, πάντα προς το καλύτερο. Βέβαια, τα χρόνια που… τα παιδικά μου, ήταν τελείως διαφορετικά από τα σημερινά δεν… Μπορεί να ήταν πιο δύσκολα, αλλά πιστεύω ότι ήταν λίγο πιο ανθρώπινα. Και σε σχέση με τα παιδιά, μεταξύ μας, γιατί τα παιδιά τώρα ασχολούνται με άλλα πράγματα, με τα κινητά τηλέφωνα, με ξέρω γω τι, έχουνε ξεφύγει οι προσωπικές σχέσεις.

Κατάλαβα.

Εντάξει, δεν είναι τόσο… Για τα ίδια τα παιδιά, δεν είναι τόσο καλό. 

Και κάπως ασχολιόντουσαν τα παιδιά με τνη τέχνη του πατέρα, πήγαινε κάπως διαφορετικά το…

Ναι. Εγώ θυμάμαι, ο πατέρας μου ξεκίνησε, η κύριά του δουλειά ήταν οικοδόμος. Πήγαινα μαζί του, έβλεπα τι έκανε, αυτά… Ασχολιόταν με τη πέτρα και πήρα αρκετά πράγματα από κείνονε. Όπως υπήρχανε και πάρα πολλά παλιά επαγγέλματα, που σήμερα τα παιδιά ούτε καν τα γνωρίζουνε. Υπήρχανε τρία τσαγκαράδικα εδώ πέρα, είχε ξυλουργεία, είχε ένα σιδεράδικο. Εμείς μικροί στο σχολείο, σχολώντας από το σχολείο την εποχή του φθινοπώρου που πήγαιναν οι αγρότες και… Στο σιδεράδικο τρέχαμε για να φυσάμε τα κάρβουνα του σιδερά και τσακωνόμασταν μεταξύ μας. Δηλαδή, είχαμε άμεση επαφή με τα επαγγέλματα αυτά. Σήμερα τα βλέπουνε μόνο στα βιβλία.

Ναι, και εγώ που είμαι εδώ, δεν έχω συναντήσει τέτοιες περιπτώσεις. Και εσείς τι δουλειά κάνετε;

Εγώ τελείωσα τη σχολή ηλεκτρολόγων και μπήκα στη Δ.Ε.Η, είχα τριάντα πέντε χρόνια υπηρεσία. Τώρα είμαι συνταξιούχος.

Ναι, αλλά ξέρετε άλλες τέχνες; Φαντάζομαι ότι είστε πολυπράγμων άνθρωπος, αφού μεγαλώσατε…

Σας είπα, από το πατέρα μου που είχε ασχολίες με τα οικοδομικά, ασχολούμαι και με αυτά και με τα ξυλουργικά λίγο… Ξέρω, δηλαδή, κάποια πράγματα, επειδή έβλεπα...

Τον πατέρα σας.

Ναι, ναι.

Και να σας ρωτήσω τώρα, κύριε Βαγγέλη, επειδή έρχεται και το Πάσχα, θέλετε να μου περιγράψετε κάπως κάτι που συμβαίνει εθιμοτυπικά στην Αμοργό; Που δεν τα ξέρουμε. Και πώς ήταν, ίσως, και πώς έγινε, πώς έχει αλλάξει εδώ… Οι καταβολές;

Ξεκινούσαν βασικά από την Κυριακή των Βαΐων που γινόνταν οι προετοιμασίες. Θυμάμαι, ο αδελφός του πατέρα μου ήταν ιερέας στο χωριό εδώ. Την παραμονή των Βαΐων φτιάχνανε τα σταυρουδάκια που μοιράζανε στο κόσμο. Μετά γύρναγαν τα παιδιά σε κάθε σπίτι και μοίραζαν από ένα σταυρό. Ξεκινούσε η… Την Κυριακή των Βαΐων γινόταν ο εκκλησιασμός του… Είχε δυο ενορίες τους Αγίους Πάντες, που είναι στη πλατεία. Είχαν ένα μεγάλο κλαδί από ελιά που το στολίζανε με διάφορα σταυρουδάκια, αλογάκια που τα φτιάχνανε από τα Βάγια και γύρναγαν το χωριό όλο. Και σε κάθε γειτονιά βγαίνανε στα σπίτια οι γυναίκες με τα θυμιατά και προϋπαντούσαν τη πομπή που γύρναγε το χωριό. Η μεγαλοβδομάδα με τα… περισσότερη έμφαση είχε την Μεγάλη Παρασκευή με τον Επιτάφιο, που είχε ένα ιδιαίτερο χρώμα στο χωριό εδώ πέρα, επειδή είναι όλο στενά, ανάβανε τενεκεδάκια με φωτιές σε κάθε στενό, ρίχνανε στους δρόμους… Κόβανε αλισφακ[00:05:00]ιές, τις λέμε εμείς εδώ πέρα. 

Τι είναι αυτό;

Είναι το… Μυρίζανε αυτά…

Σα φασκόμηλο;

Φασκόμηλο ναι, φασκόμηλο. Έξω από την εκκλησία ή στα μέρη που περνούσε ο Επιτάφιος. Και το αποκορύφωμα ήταν την Κυριακή του Πάσχα, που ερχόταν οι εικόνες από το μοναστήρι. Με τα πόδια, συνοδεία κόσμου. Τις περιμέναν εδώ στο Καλογερικό, μετά τα σχολεία. Και για μια εβδομάδα σε όλο το χωριό χτυπούσαν τις καμπάνες των εκκλησιών όλες.

Για μια βδομάδα;

Για μια βδομάδα. Και μετά στο τέλος, τη Κυριακή του Θωμά, φεύγαν πάλι οι εικόνες και πηγαίνανε στο μοναστήρι και γινόταν πάντα ένα γλέντι στη Λόζα, τη Κυριακή του Θωμά. Μαζευόταν ο κόσμος. Τώρα τελευταία βέβαια το αλλάξανε και το κάνανε τη Κυριακή του Πάσχα, επειδή ήταν περισσότερος ο κόσμος και πιο πολύ για τουριστικούς… Για να τα βλέπει ο κόσμος. Φτιάχνανε το Σάββατο του Λαζάρου. Θυμάμαι τη μάνα μου που έκανε λαζαράκια από ζύμη.

Τι είναι αυτό;

Για τον Λάζαρο, την Κυριακή του Λαζάρου, σαν κουκλάκια ήταν από ζύμη το… Αναπαράσταση του…

Τρωγόταν, δηλαδή;

Ναι, ναι. Είχε δύο φούρνους εδώ που ήταν με παραδοσιακό τρόπο, φτιάχναν το ψωμί και τα ψητά που πηγαίνανε. Ήταν ωραίο χρώμα. Εμείς σα παιδιά περιμέναμε τις μέρες αυτές γιατί δεν είχε κάτι άλλο δρώμενο για να δεις. ώρα είναι… Και ο τουρισμός που έχει αυξηθεί, έρχονται αρκετός κόσμος, είναι τα πράγματα διαφορετικά. 

Τα τελευταία χρόνια πάντως λόγω κορονοϊού δεν έγινε…

Ναι, ναι, είχανε σταματήσει.

Εγώ, δηλαδή, που είμαι εδώ, δε το έχω δει αυτό.

Πέρσι είχε γίνει στη Λόζα ένα γλέντι, το… Πρέπει να ήταν την τελευταία Κυριακή. Αλλά την εποχή του κορονοϊού είχαν σταματήσει όλες οι εκδηλώσεις.

Και δηλαδή άμα ξαναγίνει, θα γίνει όπως τότε; Δηλαδή…

Ναι, ελπίζω ότι φέτος θα το κάνουν πάλι το…

Εσείς όταν ήσασταν παιδί και το βλέπετε ξανά τώρα, συμβαίνει με τον ίδιο τρόπο, κάνουν τα ίδια πράγματα οι άνθρωποι;

Εντάξει, όσο μπορούμε να το διατηρήσουμε όπως το κάνανε παλιά… Βέβαια, παλιά υπήρχαν άλλος κόσμος. Τώρα έχουν φύγει αρκετοί μεγάλοι ηλικίας άνθρωποι που διασκεδάζανε και είχαν ένα άλλο χρώμα και στο χορό και στα τραγούδια. Τώρα τελευταία τα τραγούδια τα έχουν λίγο… Ξενόφερτα που φέρνουν και… Εμείς εδώ, τώρα τελευταία έχει αρκετά παιδιά που παίζουν βιολί και λαούτο και πιστεύω ότι έχουνε κρατήσει αρκετά το παραδοσιακό χρώμα στα έθιμα που υπήρχαν.

Και εσείς στη πορεία της ζωής σας εδώ στην Αμοργό, κάπως με τον πολιτιστικό σύλλογο έχετε σχέση.

Ναι, ήμουνα πρόεδρος ένα διάστημα εγώ, ήταν ο αδελφός μου. Μετά όταν πέρασαν λίγο τα χρόνια, αποσύρθηκα για να αναλάβουν πιο… Όχι ότι δεν ήθελα να αυτό, αλλά για να αναλάβουν και νέα παιδιά, να ζυμωθούν, κι εγώ πάντα βοηθάω πίσω από την…

Με τις συμβουλές.

Ναι.  

Εσείς θυμάστε κανένα Πάσχα από την παιδική σας ηλικία; Όταν ήσασταν πιο νέος, όχι τα καινούρια χρόνια. Που να το θυμάστε, να σας έχει κάνει εντύπωση πολύ για κάποιο λόγο, να το 'χετε στο μυαλό σας πολύ έντονα. Δηλαδή, εσείς είπατε πριν ότι το περιμένατε πώς και πώς κάποτε.

Ναι, ήτανε… Σαν παιδί το βλέπαμε με διαφορετικά μάτια. Τα χρόνια ήταν πιο δύσκολα, αγοράζαμε καινούργια ρούχα. Μας φαινόταν σα κάτι… Περιμέναμε όλο το χρόνο, γιατί τον υπόλοιπο χρόνο όλο δεν είχαμε τίποτα. Πέρα από τα Χριστούγεννα, τις Απόκριες, το Πάσχα και αυτά, ήταν για εμάς σημαντικά πράγματα.

Και όταν λοιπόν, για να γυρίσω λίγο πίσω, όταν γυρίσατε από την Αθήνα που σπουδάσατε -που είπατε, ήσασταν τότε… Πόσο ήσασταν όταν γυρίσατε;

24 χρονών. Πήγα φαντάρος, μόλις τελείωσα το στρατιωτικό γύρισα.

Και με τι καταπιαστήκατε εκείνη τη στιγμή όταν γυρίσατε; Πιάσατε δουλειά στη Δ.Ε.Η;

Όχι αμέσως. Δούλεψα λίγο έξω σαν ελεύθερο επάγγελ[00:10:00]μα, τον ηλεκτρολόγο, και μετά που έκανε προκήρυξη η Δ.Ε.Η για θέση εδώ, πήγα…

Η οικογένειά σας μένει όλη στην Αμοργό;

Ναι, ναι, και ο πατέρας μου και η μητέρα μου εδώ, ο αδελφός μου. Ητανε… Το μόνο διάστημα που έλειψα ήταν πέντε χρόνια.

Την αγαπάτε, σαν να λέμε, πολύ την Αμοργό.

Ναι, ναι. Τα χρόνια που έζησα στην Αθήνα κι αυτά, δεν μου άρεσε ούτε η ζωή, ούτε ο τρόπος. Εδώ αισθάνεσαι ελεύθερος, έχεις άλλες επιλογές. Μπορεί να σου λείπουν κάποια πράγματα, αλλά πιστεύω όταν έχεις και ασχολείσαι με κάτι, ο χρόνος γεμίζει.

Και στην άλλη πλευρά του νησιού πηγαίνετε συχνά; Έχετε σχέσεις;

Ναι, ναι, στην Αιγιάλη. Σε όλα τα χωριά έχω καλές σχέσεις με τον κόσμο. Δεν…

Μπορείτε να μου πείτε έτσι περίπου πώς είναι η σχέση του νησιού μεταξύ… Πώς βλέπετε εσείς τις σχέσεις που έχουν, ας πούμε, οι Χωραΐτες με τη Λαγκάδα ή με την Αιγιάλη; Πώς το βλέπετε;

Ε, παλιά υπήρχε ο τοπικισμός και ανταγωνισμός μεταξύ των… Μεταξύ Χώρας και Καταπόλων και Αιγιάλης. Τώρα τα τελευταία χρόνια πιστεύω αυτό είναι σε ελάχιστο βαθμό, γιατί πιστεύω ότι έχει παίξει σημαντικό ρόλο και το σχολείο που έρχονται τα παιδιά εδώ πέρα. Έχουνε συναναστροφές το ένα με το άλλο, και στα γλέντια που γίνονται, μεταφέρονται και από την Αιγιάλη προς τα εδώ και από εδώ προς την Αιγιάλη και τη Κάτω μεριά. Οι συγκοινωνίες…Γιατί παλιά δεν υπήρχαν οι δρόμοι, πηγαίναν με τα ζώα. Δεν είχανε.

Εσείς το έχετε προλάβει αυτό; Να μας πείτε λίγο γι’ αυτό.

Ναι, ναι, στη Κάτω Μεριά θυμάμαι είχε γίνει ο δρόμος, ήταν ο μισός; Πηγαίναμε τότε με ένα φορτηγό, ήταν το μεταφορικό μέσο.

Μέχρι πού είναι ο μισός;

Πριν ήταν στο Σταυρό περίπου. Και από εκεί με γαϊδούρια. Αφού μου φάνηκε… Δεν είχε και φως στη Κάτω Μεριά τότε και μου φάνηκε πολύ δύσκολη η διαδρομή.

Πηγαίνατε συχνά όμως όταν ήσασταν νέος; Που δεν είχε δρόμο; 

‘Οχι.

Εκτός αν υπήρχε κάποιος λόγος.

Ναι, ναι. Ε, οι γονείς μου όταν πηγαίνανε.

Και πότε άνοιξε αυτός ο δρόμος, θυμάστε;

Τη δεκαετία του '80.

Για πέστε μας λιγάκι τώρα, αυτό που είπατε ότι παλιά είχαν κόντρα η Χώρα με την άλλη πλευρά και εγώ δεν έχω ακούσει κάτι, πρώτη φορά το καταλαβαίνω αυτό που λέτε. Τί θυμάστε, για πέστε μας.

Ναι, είχε… Θυμάμαι, ας πούμε, όταν παίζαμε ποδόσφαιρο που είχαν φτιάξει μια ομάδα εδώ στη Χώρα και στα Κατάπολα.

Εσείς παίζατε ποδόσφαιρο;

Όχι, ήταν πιο μεγάλοι. Εμείς ήμασταν μικροί τότε. Ήταν πιο μεγάλοι, ε τώρα αυτοί είναι όλοι στην ηλικία 70 και παραπάνω. Το γήπεδο που είναι στο σχολείο, δεν είναι στη κατάσταση που ήταν τότε, ήταν χώμα. Με κάτι πρόχειρα δοκάρια που είχαν βάλει. Οι Χωραΐτες είχαν καλύτερη ομάδα εκεί και όταν κερδίζαν, φεύγαν από τη πίσω πλευρά του δρόμου αυτοί που ήταν από τα Κατάπολα. Και πάλι αν κερδίζαν αυτοί, άρχιζαν, ας πούμε…

Κοντραρίζονταν;

Δυσανασχετούσαν.

Ήταν έντονο, δηλαδή;

Ναι...

Συνθήματα και τέτοια;

Ε, όχι εντάξει, δεν είχε… απλά τους κοροϊδεύαν και είχανε λίγο…

Οι γονείς σας που έχουν ζήσει αυτό, το έχουν ακόμα μέσα στο μυαλό τους αυτό σαν αίσθηση;

Όχι… Οι παλιοί κάποιοι έχουν, αν γίνει, ας πούμε, κάτι στα Κατάπολα ή αν γίνει κάτι στη Χώρα ή το αντίθετο, «Γιατί να γίνει εδώ ή να μη γίνει εκεί;». Αλλά τα νέα παιδιά δεν έχουν σήμερα αυτά τα κολλήματα, είναι σε ελάχιστο βαθμό.

Ναι, κι εμένα με ενδιαφέρει περισσότερο να μου πείτε πώς ήταν τότε, τώρα το βλέπω κι εγώ πώς κινείται το πράγμα.

Θυμάμαι τους ανεμόμυλους όταν δουλεύανε, τους δύο…

Δουλεύανε;

Ναι. Ο παππούς μου στον έναν, ήταν μυλωνάς.

Και πήγαινε κάθε πρωί;

Πήγαινε πάνω…

Εσείς είχατε πάει;

Ναι, είχα πάει. Μαζί πήγαινα με τον πατέρα μου. Κάνανε το αλεύρι, το κάνανε εκεί πέρα.

Και γιατί σταμάτησε;

Μετά φέραν ένα μύλο ηλεκτροκίνητο και σιγά-σιγά άρχισε… Ήταν δύσκολα, δύσκολες δουλειές, δεν ήταν εύκολα πράγματα. Ο μυλωνάς έπρεπε να 'ναι πάντα σε εγρήγορση για αν αλλάξει ο καιρός ή αυτό, για να γυρίσει τη σκεπή του μύλου ανάλογα με το τι καιρό φυσάει. Ήταν επικίνδυνο επάγγελμα.

Είπατε ο παππούς σας ήταν ο μυλωνάς;

Ναι, είχε κι άλλους, δεν ήταν μόνο ο παππούς. Εγώ θυμάμαι τους δυο μύλους που είναι προς το Καλογερικό πάνω, προς τα σχολεία. Αφού όταν ο καιρός δεν είχε πάρα πολύ αέρα, στο σ[00:15:00]πίτι μου που καθόμαστε στην αυλή, ακούγαμε το θρόισμα του μύλου που γύρναγε στη Χώρα. Και το ρεύμα που… Όταν ήμουν στη πρώτη δημοτικού, δεν είχε ακόμα το ηλεκτρικό εδώ, ήμασταν με τις λάμπες του πετρελαίου.

Όταν ήσασταν πρώτη δημοτικού; Και μένετε στο ίδιο σπίτι, ε; Το πατρικό το σπίτι του πατέρα σας…

Τώρα μένω στο σπίτι της γυναίκας μου. Το πατρικό μου ήταν στη Λόζα, εκεί που είναι η Θολούρα δίπλα.

Λοιπόν, αφού γυρίσατε και δουλέψατε εδώ, λίγο μόνος σας, πριν σας πάρει η Δ.Ε.Η… Στο σύλλογο... πότε αρχίσατε να έχετε σχέσεις με τον σύλλογο;

Ο σύλλογος ξεκίνησε όταν είχε έρθει η Αγροτική Τράπεζα εδώ και τότε ξεκίνησε και φτιάχτηκε, φτιάξαμε τον σύλλογο. Ήτανε αρχές της δεκαετίας του '80- 85; Κάπου εκεί ήταν. Η έδρα μας ήταν εκεί... Πού είναι το λαογραφικό μουσείο τώρα; Εκεί μαζευόμασταν τα παιδιά δεν είχε πουθενά αλλού να πάμε. Φτιάχναμε… Είχαμε κάνει εφημερίδα που σχολιάζαμε διάφορα γεγονότα.

Της επικαιρότητας;

Ναι, ναι. Τα γράφαμε χειροκίνητα.

Πώς λεγόταν;

Δεν θυμάμαι. Πρέπει να έχω κάποιο αντίτυπο νας σας δείξω.

Ναι, θέλω πολύ. Και τα γράφατε όμως με το χέρι;

Με το χέρι, με το χέρι όλα. Κάνανε σκίτσα, ο Σπύρος ο Κωβαίος… Ναι, ασχολούμασταν πιο πολύ με την πολιτιστική κληρονομιά, ώστε να διατηρηθεί η Χωρα με τον παραδοσιακό οικισμό που είχε. Είχαμε έρθει σε σύγκρουση με κάποιο κόσμο που θεωρούσε ότι… Την ανάπτυξη την εβλεπε τελείως διαφορετικά από ό,τι τη βλέπαμε εμείς. Τώρα βέβαια κατάλαβαν ότι…. Αυτό που πουλάει στο μέρος, δεν είναι κάτι ξενόφερτο… Είναι αυτό που υπήρχε.

Οπότε, τον φτιάξατε τον σύλλογο… Εσείς ήσασταν στην αρχή.

Παιδιά, παιδιά από εδώ. Εκεί και συνεχίζει.

Και τι εννοείτε ότι θέλατε να διατηρήσετε τη Χώρα;

Τον χαρακτήρα των σπιτιών, να μη χαλάσουν…

Που να είναι αληθινά, έτσι όπως είναι;

Ναι, ναι. Και το θέμα του χτισίματος, όπως τα έκαναν οι παλιοί.

Με τη πέτρα; Πώς χτίζεται το σπίτι…

Ναι. Και πέτρα και οι πόρτες και τα παράθυρα πώς θα 'τανε. Οι σοβάδες έξω, να μην υπερβαίνουν σε ύψος…

Και διοργανώνατε όμως και γιορτές και πανηγύρια; Το πιο μεγάλο ποιό ήταν;

Ναι, ναι. Ήταν του Χριστού το πανηγύρι που…

Την ημερομηνία να μας πείτε.

Στις 6 Αυγούστου. Μετά κάναμε τη γιορτή του παστελιού. Το κάνουν πάντα τη πρώτη Κυριακή μετά της Παναγίας. Γίνεται στην κεντρική πλατεία, στη Λόζα, και φτιάχνουμε εκεί παστέλι να δει ο κόσμος πώς γίνεται, και συνεχίζει το πανηγύρι με τοπικά όργανα, τραγούδια.

Και όταν ήσασταν μικρός, έτσι γινόταν πάλι;

Όχι, το πανηγύρι του Χριστού ξεκίνησε από τον εξωραϊστικό σύλλογο. Ο εξωραϊστικός σύλλογος της Χώρας ήταν στην Αθήνα και κάναν του Χριστού το πανηγύρι, για να μαζεύουν κάποια χρήματα για να συντηρείται ο σύλλογος. Τότε δεν υπήρχε και πολύς τουρισμός. Ήταν πιο πολύ με ντόπιο κόσμο. Μετά αφού αυξήθηκε ο κόσμος και αυτά, εμείς… Σταμάτησε ο εξωραϊστικός να το κάνει και το ανέλαβε ο πολιτιστικός σύλλογος, το κάναμε δωρεάν και γίνεται στη Λόζα πάνω. Μαζεύεται αρκετός κόσμος. Και όπως και με το πανηγύρι του, και τη γιορτή του παστελιού, του Κληδονά…

Τι είναι αυτό;

Στις 24 του Ιούνη με τις φωτιές που ανάβουν εκεί.

Για πέστε μας πώς γίνεται, γιατί δε νομίζω να ξέρει κανένας.

Οι φωτιές… Του Κληδονά γινότανε τη παραμονή. Γυρνάγανε κοπελιές στα σπίτια εκεί, μαζεύανε για το αμίλητο νερό διάφορα αντικείμενα. Τα ρίχνανε μέσα σε ένα κιούπι πήλινο και την άλλη μέρα που ήταν του Κληδονά ανήμερα, μαζευότανε παρέες εκεί πέρα και πιάνανε διάφορα, από μέσα και διαβάζουν τραγουδάκια ή λέγανε αν ξέρανε από έξω… Ή από τα ημερολόγια τα παλιά που είχαν από πίσω τραγουδάκια και τέτοια.

Που είναι σελίδα-σελίδα; 

Ναι, ναι. Και διαβάζαν για τον καθένα διάφορα.

Ήταν σαν ερωτική γιορτή;

Ναι, ναι. 

Αυτή συμβαίνει ακόμα με αυτόν τον τρόπο;

Τη γιορτή του Κληδονά με τις φωτιές την κάνουμε κάθε χρόνο. Τώρα με το αμίλητο νερό έχει φορές που το κάνουν, άλλες φορές που δε το κάνουν.

Τι είναι αυτό το αμίλη[00:20:00]το νερό;

Αυτό… Μαζεύουν…

Και το κάνουν…

Μαζεύουν από διάφορους… Έρχεται, ας πούμε, σε σένα και ρίχνεις κάτι μέσα. Είναι σκεπασμένο με ένα μαντήλι και την άλλη μέρα μαζεύονται, πιάνει ο καθένας ένα αυτό και του λένε διάφορα…

Φοβερό.

Παλιά θυμάμαι που λέγανε και τραγούδια σόκινγκ, είχε το… Όταν πετάγαν τις φωτιές και οι γυναίκες μεγάλες. Τώρα μπα, αν πεις αυτό, θα σε παρεξηγήσουν, δεν…

Τί εννοείτε; Λέγανε τραγούδια…;

Σόκινγκ. Όπως, ας πούμε, που είχε η Δόμνα Σαμίου τα αποκριάτικα και τα τέτοια περίπου…

Και το πιο μεγάλο, λοιπόν, στην Αμοργό ποιο είναι;

Το πανηγύρι το μεγάλο της Αμοργού είναι της Αγίας Παρασκευής που γίνεται στις 26 Ιουλίου στη Κάτω Μεριά. Υπάρχουν εγκαταστάσεις που μαγειρεύουν για πάρα πολύ κόσμο. Τωρα τελευταία έχει εκσυγχρονιστεί αρκετά. Είναι της Παναγίας στις 15 Αυγούστου στην Αιγιάλη, που γίνεται στη Λαγκάδα. Ε, το κάθε χωριό μετά κάνει διάφορα πανηγυράκια.

Εσάς η αγαπημένη σας ποιά είναι; Γιορτή;

Γιορτή; Το πανηγύρι του Χριστού εδώ, της Αγίας Παρασκευής. Και στην Αιγιάλη το… Και στα Κατάπολα του Αγίου Παντελεήμονα.

Πότε είναι αυτό;

Είναι στις 27 Ιουλίου. Κι αυτό ξεκίνησε τελευταία.

Είναι πρόσφατο;

Ναι, ναι.

Στην ουσία είναι γιορτή έτσι;

Ναι, ναι, της Ψημένης Ρακής, το έχουν ονομάσει.

Και ότι κερνάνε κόσμο να φανταστώ;

Ναι, ναι.

Αλλά ποιο πιστεύετε ότι είναι το πιο παλιό;

Το πιο παλιό ήταν της Αγίας Παρασκευής και της Παναγίας στην Αιγιάλη. 

Και πώς το θυμάστε να συμβαίνει παλιά, αφού είναι το πιο παλιό, τι έχετε ακούσει γι αυτό το πανηγύρι; Και από τους δικούς σας, που είναι από εδώ;

Εγώ πρώτη φορά που πήγα ήμουν 13-14 χρονών, όταν πήγα εγώ, δεν είχε και δρόμο ήτανε… Εκεί μαγειρεύουν, κάνουν ψωμιά σε παραδοσιακό φούρνο και μαζεύονται πάρα πολύς κόσμος και βοηθάει. Πάνε από την Αιγιάλη. Φανταστείτε ότι ερχόταν από την Αιγιάλη με τα ζώα, που είναι γύρω στα 40 χιλιόμετρα για να φύγεις από την Αιγιάλη να πας Κάτω. Ο καθένας…

Στη Κάτω Μεριά εννοείτε, έτσι;

Ναι, ναι. Είχαν ταξίματα πολλά, τάζανε ζώα και τα πηγαίνανε… Είτε μοσχάρια είτε κατσίκια για να τα σφάξουν, για να φτιάξουν το φαγητό.

Ποιοι μαγειρέυανε σε αυτό…

Είχε από τη Κάτω Μεριά. Ο ένας παραδίδει στον άλλον, μαθαίνουν. Γιατί αυτή τη στιγμή τώρα γύρω στα τρεις χιλιάδες άτομα περίπου περνάνε από εκεί και τρώνε. Παλαιότερα ήταν πιο λίγοι, δεν υπήρχε και τόσος τουρισμός.

Και εσείς πήγατε πρώτη φορά 13 χρονών τότε με τα ζώα;

Ναι, ναι, χωρίς φως, χωρίς τίποτα, ήταν με τα λουξ και με τις λάμπες…

Λαδιού…. Και κάτσατε όλη νύχτα εκεί πέρα;

Ναι, ναι.

Μέχρι να γυρίσετε; Πόση ώρα μπορεί να σας πήρε να γυρίσετε με τα ζώα;

Γύρω στις δύο ώρες περίπου κάναμε να πάμε κάτω;

Το θυμάστε;

Ήταν λίγο κουραστικό,

Και τώρα που δεν πάμε με τα ζώα, πάλι άμα πάω εγώ θα το δω όπως ήταν κι αυτό; Δηλαδή, κάνουν…

Ναι, ναι. Ετοιμασίες, βέβαια, ναι. Και τα ψωμιά και τα μαγειρέματα…

Τι ψωμί είναι αυτό;

Είναι ζυμωτό. Ζυμώνουν εκει… Φέτος είχα πάει κι εγώ για να βοηθήσω. Ηταν δύο μέρες συνέχεια, δε σταματάνε καθόλου. Απο το πρωί που ξεκινάνε για δύο μέρες, ζυμώνουν, φουρνίζουν και ξεφουρνίζουνε συνέχεια.

Σε σπίτια όμως;

Όχι, σε εγκαταστάσεις εκεί της Αγίας Παρασκευής. Τις έχουν εκσυγχρονίσει τώρα αρκετά και είναι πιο εύκολα τα… Ο κόσμος που μαζεύεται εκεί πέρα για να βοηθάει, καλαμπούρι ο ένας με τον άλλον, υπάρχει μια… Και είναι από όλα τα χωριά, δεν είναι μόνο από τη Κάτω Μεριά.

Στη Χώρα είναι του Δεκαπενταύγουστου, το…

Του Χριστού, το Δεκαπενταύγουστο είναι στην Αιγιάλη, στη Λαγκάδα στην Επανοχωριανή.

Και πώς το κάνουν αυτό το πανηγύρι του Χριστού εδώ;

Παλιά μαγειρεύαν και κάνανε με τραπέζια και αυτά, βέβαια εδώ δεν υπήρχαν εγκαταστάσεις για να… Ήταν λίγο δύσκολο το αυτό και τώρα το έχουν καταργήσει το φαγητό και είναι μόνο με ποτό και μουσική. Αφού η Λόζα γεμίζει πάνω, δεν υπάρχει μέρος για να…

Το 'χω δει κι εγώ αυτό.

Ναι. Ντάξει, έχει ξεφύγει λίγο από το… Γιατί ούτ[00:25:00]ε να χορέψεις μπορείς, είναι ο ένας απάνω στον άλλον, όπως στην Ικαρία.  

Αλλά λοιπόν για το Πάσχα, είχε αυτή τη διαδικασία που λέγαμε.

Το Πάσχα είναι… Πιστεύω στη Χώρα επειδή ήταν και παραδοσιακός ο οικισμός και με τα στενάκια με τα τενεκεδάκια που ανάβουνε. Τη Μεγάλη Παρασκευή πάντα έρχεται πάρα πολύ κόσμος στη Χώρα για να δει τον Επιτάφιο και το…

Αυτό, δηλαδή, με το φασκόμηλο συνέβαινε από παλιά;

Ναι. Φασκόμηλο και αργανιές. 

Αργανιές;

Ναι, ναι, όταν τα πατάς μετά αυτά μυρίζουν και όταν είναι και ο καιρός καλός, είναι πάρα πολύ ωραία.

Αυτό είναι στον Επιτάφιο και στην...;

Στον Επιτάφιο και στην Ανάσταση το Σάββατο. Αλλά τα πολλά είναι στον Επιτάφιο. Μαζεύονται οι γυναίκες και στολίζουν, τα λουλούδια…

Εσείς τις έχετε μάθει αυτές τις παραδόσεις στα παιδιά σας;

Βέβαια. Ο γιος μου ο Μανώλης που παίζει λαούτο κι αυτός, πιστεύω ότι έχει… Του αρέσει πάρα πολύ. Και η Μαρία. Αλλά, ο Μανώλης πιο πολύ… Ο Μανώλης ερχόταν από μικρός, γιατί έπαιζα κι εγώ λαούτο και τραγουδούσα, και τώρα πιο πολύ τραγουδάω. Ερχόταν πάντα κοντά και καθότανε πάνω μου.

Εσείς του μάθατε.

Ντάξει, εκείνος τώρα έχει μάθει. Έχει πάει και σε δάσκαλο, πιο καλά.

Εσείς είχατε μάθει μόνος σας να παίζετε;

Ναι. Ήταν με έναν φίλο συγχωρεμένο, τον Μάρκο τον Γαβρά. Δε ξέρω αν τον γνωρίσατε. Όταν... δυστυχώς έφυγε. Ήταν κεφάλαιο μεγάλο για την Αμοργό σε θέματα λαογραφίας. Είχε σώσει αρκετά πράγματα.

Το ξέρω.

Και ξεκινήσαμε μαζί από παιδιά. Γιατί εδώ υπήρχε ένας… Ο Γιώργης ο Καζαντζίδης. Το Καζαντζίδης ήταν το παρατσούκλι του —Νομικός ήταν το επίθετό του— και εμείς με αυτούς μεγαλώσαμε. Σαν παιδιά, σα νεαροί που παίζανε. Ε μετά που σταμάτησαν εκείνο, ξεκινήσαμε εμείς με τον συγχωρεμένο τον Μάρκο. Ε και τώρα ευτυχώς έχει αρκετά παιδιά, νέους μέσω του συλλόγου, μαζεύονται και παίζουν άλλοι βιολιά, άλλοι λαούτα και τέτοια.

Ηταν φίλος σας ο Μάρκος, δηλαδή. 

Ναι.

Και τον σύλλογο που είπατε πριν τον φτιάξατε κάπως μαζί;

Ναι, ερχόταν βέβαια, βέβαια. Ο Μάρκος ήταν στη κοινότητα γραμματέας.

Ναι, έχω ακούσει.

Εχει ασχοληθεί πάρα πολύ με τα θέματα τα παραδοσιακά. Και το αρχείο που είναι πάνω στη Λόζα. Αυτός είχε μαζέψει και είχε σώσει αρκετά βιβλία.

Εσείς πώς το νιώθετε τώρα που το νησί αλλάζει και το θυμάστε τόσο διαφορετικό; Πώς αισθάνεστε για αυτό; 

Προς το παρόν, οι αλλαγές είναι στο μέτρο του ανεκτού. Από εκεί και πέρα, πιστεύω ότι εάν ξεφύγουν κάποια πράγματα, δε θα 'ναι για το καλό. Καλό είναι να υπάρχει ανάπτυξη, αλλά με μέτρο. Γιατί αν τα βλέπεις όλα με θέμα μόνο οικονομικό και παραβλέπεις όλα τα υπόλοιπα, μετά δε θα είναι για καλό.

Εσείς βλέπετε πως η δική σας η γενιά ήταν πολύ περισσότερο μπλεγμένη με τη παράδοση από ό,τι είναι τώρα;

Ε, ναι. Καταρχήν τα παιδιά... Παίζαμε μεταξύ μας και παιχνίδια που σήμερα δεν βλέπω τα παιδιά, τους νεαρούς. Βλέπω, ας πούμε, που έρχονται το καλοκαίρι και είναι κολλημένοι πάνω σε ένα κινητό τηλέφωνο. Έχουν ξεφύγει, κάθονται ο ένας δίπλα στον άλλον και επικοινωνούν μέσω του κινητού τηλεφώνου. Εμείς τα παιχνίδια που ήταν…Είχαμε τις σβούρες.

Τι είναι αυτό; Α, τη σβούρα που γυρνάς;

Εγώ πήγαινα μικρός σε ένα ξυλουργείου που ήταν, πού είναι τώρα η Botilia; Ήταν ένα ξυλουργείο το είχε ο παππούς της γυναίκας μου και του γύρναγα τον τόρνο που έφτιαχνε... Ήταν χειροκίνητος ο τόρνος, δεν ήταν με ηλεκτρισμό και μου έκανε σβούρες. Και κάναμε, παίζαμε μεταξύ μας ποιός θα ρίξει τη σβούρα και να κρατήσει περισσότερη ώρα.

Για πέστε μας κανένα άλλο παιχνίδι που θυμάστε.

Παίζαμε τον μπούκο, παίζαμε με τα τενεκέδια. Που πετάγαμε τις πέτρες, ποιός θα πετάξει…

Να μπει η πέτρα μέσα;

Να πετάξεις το τενεκέδι κάτω.

Σα μπόουλινγκ.

Στην Αιγιάλη που παίζουν τους μπίλιους. Αυτό το παίζουν στη Λαγκάδα. Είναι ένα παιχνίδι πολύ παλιό.

Τι είναι αυτό;

Με τις μπάλες. Πώς ειναι το μπόουλινγκ; Περίπου κάτι… Παίζουν ακόμα και τώρα.

Οι πιo μεγάλοι.

Ναι. Και ο Γιώργος ο Βασάλος, δεν ξέρω αν τ[00:30:00]ον ξέρεις τον Γιώργο τον Βασάλο.

Τον ξέρω.

Του Μανώλη ο μπαμπάς είναι. Αυτός ξέρει…

Το παιχνίδι;

Για πράγματα και παλιά και εκείνος αν...

Θα τον ρωτήσω.

Αν σε ενδιαφέρει μπορεί να σου πει αρκετά πράγματα.

Εσείς ήσασταν μεγάλη οικογένεια; Όταν μεγαλώνατε, εννοώ, στο σπίτι.

Δύο αδέλφια είμαστε. Ενταξει, ο πατέρας μου είχε έξι αδέλφια.

Έξι;

Ναι, οι περισσότεροι μετά φύγαν, πήγαν Αμερική και η μητέρα μου πάλι άλλα έξι... Στην Αθήνα ήταν μετά τα αδέλφια της μητέρας μου, με τα ξαδέρφια μου, ερχόταν το καλοκαίρι εδώ, το Πάσχα.

Εσείς πηγαίνατε συχνά στην Αθήνα όταν ήσασταν παιδί;

Αθήνα; Όχι. Πήγαινα, αλλά όχι… Δεν μ' άρεσε κιόλας. Και τώρα που πάω…

Με το ζόρι.

Αναγκαστικά.

Και τι αγαπάτε περισσότερο στο νησί εσείς; Από μικρός μάλλον που έχετε δει τις εποχές όλες;

Την ελευθερία που έχω. 

Την ελευθερία;

Αισθάνομαι ότι έχω… Δεν είμαι εγκλωβισμένος. Θα πάω όπου θέλω, ό,τι ώρα θέλω, να σταματήσω όπου θέλω. Στην Αθήνα πρέπει να 'σαι… Και ειδικά στις μεγάλες πόλεις, έχουν γίνει απρόσωπες. Δεν είναι… Θα πάω το πρωί στο καφενείο να πιω τον καφέ μου και θα συναντηθώ με φίλους, θα πούμε τα καλαμπούρια μας, θα…

Με αυτούς τους ανθρώπους έχετε μεγαλώσει μαζί, εν τω μεταξύ, ε;

Ναι, βέβαια.

Κάνετε παρέα με αυτόν τον φίλο ή τους φίλους που κάνατε όταν ήσασταν παιδί ακόμα; Τους ίδιους;

Ναι, ναι.

Δεν χαθήκατε;

Όχι. Και σαν παιδί μου άρεσε και έκανα παρέα και με μεγάλους ανθρώπους. Πήγαινα, ας πούμε, στα τσαγκαράδικα που ήταν γέροι, στα ξυλουργεία, μου άρεσαν οι ιστορίες που λέγανε.

Είχε πολλά ξυλουργεία στη Χώρα;

Είχε… Ηταν τρία ξυλουργεία, είχε τρία τσαγκαράδικα. Καθε φθινόπωρο κάναμε παπούτσια, μπότες, με σόλα από ρόδα αυτοκινήτου. 

Από τι;

Από τη ρόδα του αυτοκινήτου κόβανε τα αυτά… Και νομίζαμε ότι έχουμε… Τώρα έχουμε δέκα ζευγάρια παπούτσια, δε ξέρουμε τι να πρωτοβάλουμε.

Και το κάνατε κάθε πότε αυτό, είπατε;

Το φθινόπωρο. 

Μία φορά τον χρόνο. Και το έκαναν οι τσαγκαράδες αυτό εδώ στη Χώρα;

Ναι. Το τσαγκαράδικο ήταν το… Εκείνο που δούλευε πολύ, στο πάνω πλατειάκι που έχουν ένα… Δίπλα στο Απόσπερο, εκεί το τσαγκαράδικο.

Το διώροφο, ε; «Μαγιάσι».

Ναι, το «Μαγιάσι», πιο μπροστά είναι ένα πιο μικρό, εκεί ήταν το τσαγκαράδικο. Και εκεί ήταν παραδίπλα ένα καφενείο, το είχε ο νονός μου και έκανε το καφέ στο… Είχε ένα πέτρινο γουδί και κοπάναγε το καφέ και μύριζε μέχρι εδώ κάτω, όταν κοπάναγε καφέ, μύριζε καφές όλο το πλατύστενο. Από τις πέντε το πρωί ήταν ανοιχτά το πρωί εκεί, γιατί πήγαιναν όλοι, που πηγαίναν στις αγροτικές δουλειές. 

Και να σας πω, στη Χώρα, γενικά στην Αμοργό, τί σχέση είχε το νησί με τα προξενιά. Δηλαδή, ο έρωτας…

Τα παλιά χρόνια είχε, προξενιά και αυτά, αλλά είχε και με κανονικά, κάποιος να αγαπήσει κάποια. Βέβαια, δεν υπήρχε η ελευθερία που είναι σήμερα, που έχουν γίνει όλα χύμα. Παλιά πήγαιναν στα πηγάδια μπροστά. Πηγαίναν να πάρουν νερό γιατί δεν υπήρχε, η ύδρευση που είχανε στη Χώρα ήταν εκεί πέρα. Οι νεαροί πηγαίναν εκεί για να συναντήσουν κάποια που τους άρεσε ή…

Εσείς τη γυναίκα σας τη ξέρετε από παιδί;

Ναι, μικρή, ήταν εδώ από τη Χώρα.

Αυτό άλλαξε σιγά-σιγά, ε; Με τα χρόνια. Το προξενιό δεν υπάρχει πια;

Ναι, δεν… Παλιά υπήρχε, τώρα δεν έχει…

Και μπορούσες εύκολα να παντρευτείς κάποιον από, ας πούμε, τη Λαγκάδα; Που είχαν τη κόντρα που είπανε πριν; Ήταν φυσικό;

Οι περισσότεροι ήταν απο τα ίδια. Αλλά, είχε και από… Και ξένες, από Αθήνα, από άλλα μέρη, υπήρχανε…

Και άμα θυμάστε, όταν φτιάξατε το σύλλογο -για να σας πάω πάλι πίσω που- είπατε πως θέλατε να διατηρήσατε κάποια πράγματα στο νησί. Αυτό δεν μου;… Ένας από τους λόγους.

Ναι, ναι.

Τι θα λέγατε ότι είναι αυτό; Πέρα από το χτίσιμο των σπιτιών, που είπατε;

Και με τα έθιμα.

Όλα αυτά τα πανηγύρια που συζητάμε.

Με τα πανηγύρια που αναβιώσαμε. Ναι, γιατί του[00:35:00] Κληδονά με τις φωτιές δε γινόταν, δεν είχανε... Αν κάνανε μεμονωμένα σε κάποια στενάκια ή αυτά, τώρα το κάνουν πιο οργανωμένα μέσω του συλλόγου. Γίνονται κάποιες δράσεις από τα παιδιά με καθαριότητες, με… Και να φέρουν κάποιο θέατρο.

Οπότε, λοιπόν, εσείς αγαπάτε πιο πολύ την ελευθερία στο νησί. Η Χώρα δεν έχει αλλάξει πολύ σε σχέση με το πώς τη θυμάστε;

Έχει. Πιστεύω ότι είναι προς το καλύτερο, αρκεί να μη ξεπεράσει τη κόκκινη γραμμή. Γιατί δυστυχώς, καλός είναι ο τουρισμός, αλλά πολύς κόσμος εκμεταλλεύεται το θέμα του τουρισμού και χάνει την ανθρώπινη πλευρά του.

Και τη ταυτότητα του μέρους.

Ε, βέβαια.

Και τώρα στο σπίτι αυτό που μεγαλώσατε, ποιος μένει;

Αυτό είναι του αδελφού μου. Το φτιάχνει τώρα όπως αυτός νομίζει.

Τώρα για τις Απόκριες, ο Καπετάνιος είναι έθιμο…

Έθιμο της Αιγιάλης.

Δεν ήτανε ποτέ στη Χώρα.

Όχι. Στη Χώρα εμείς πάντα κάναμε την Καθαρή Δευτέρα.

Τι;

Υπήρχε μια ταβέρνα εκεί που είναι τώρα η «Αρμπαρόριζα» και το καφενείο που είναι απέναντι από το «Καθ' οδόν», αυτό που σας λέω που κοπανάγαν τον καφέ, που το είχε ο νονός μου. Εκεί μαζευόταν ο περισσότερος κόσμος το Σαββατοκύριακο και το αποκορύφωμα ήταν την Καθαρή Δευτέρα, φεύγαν από εκεί με τα βιολιά. Είχαν το φάβα για… σα μεζέ και κρασί και το είχαν σε ένα καθίκι, καθαρό βέβαια.

Τι είναι το καθίκι;

Το γιογιό που λέμε. Και γυρνάγανε με ένα κουτάλι και ταΐζαν τον κόσμο όλο, αυτό. Γινόταν ο χορός στη Λόζα και ξανακαταλήγαν πάλι στο καφενείο εκει πέρα. Ντυνόνταν αρκετοί μασκάροι. Κι εγώ θυμάμαι σα παιδί, γινόμασταν παρέες με το που ερχόνταν οι Απόκριες κάθε βράδυ, ειδικά τα Σαββατοκύριακα, γύρω στα δεκαπέντε-είκοσι άτομα μαζευόμαστε, ντυνόμαστε και γυρνάγαμε τα σπίτι. Τώρα δε βλέπεις…

Τι εννοείτε γυρνάγατε τα σπίτια;

Όλα τα σπίτια. Σπίτι σπίτι στη Χώρα, πηγαίναμε και ντυμένοι μασκάροι, ε και κάναμε πλάκες και ξέρω γω…

Αλήθεια;

Ναι.

Ναι, ο Καπετάνιος είναι από την άλλη πλευρά, είναι η αλήθεια.

Ναι.

Και άκουσα ότι έχει πολύ βαθιές ρίζες στο χρόνο.

Ναι, από τη περίοδο της Τουρκοκρατίας πρέπει να ήτανε…

Και άλλοι λένε και πιο πολύ. Άλλοι λένε και ακόμα περισσότερο πιο πίσω. Ξέρετε εσείς κάποιο άλλο τέτοιο έθιμο που να έχει τόσο…

Εδώ, τις Απόκριες; Όχι.

Όχι μόνο τις Απόκριες, γενικά για όλο το χρόνο, που να μπορεί να πάει πολύ πίσω στο χρόνο.

Όχι, δε νομίζω.

Ναι, δε ξέρετε κάποιο τέτοιο, ε; 

Όχι δε… Εδώ πέρα τα πανηγύρια που είπαμε προηγουμένως για της Αγίας Παρασκευής, που είναι το μεγαλύτερο πανηγύρι πάνω στην Αμοργό.

Πάει πίσω στο χρόνο αυτό τόσο πολύ;

Ναι, ναι. Και βέβαια της Παναγίας της Χοζοβιώτισσας στις 21 Νοεμβρίου. Εντάξει, εκεί δεν είναι πανηγύρι το στυλ του, όπως είναι στη Κάτω Μεριά που παίζουν με τα όργανα και τέτοια. Είναι περισσότερο θρησκευτικού χαρακτήρα…

Δεν έχουν όλα αυτά τα πανηγύρια θρησκευτική, έτσι κι αλλιώς, χροιά;

Ναι, ναι. Απλά στο μοναστήρι, πηγαίναν μέσα στο μοναστήρι και γινόταν ό,τι γινόταν. Δεν ακολοθούσε μετά όπως είναι στην Αιγιάλη και στη Κάτω Μεριά, μετά την εκκλησία και αυτά που παίζανε όργανα μετά και…

Εσείς παίζατε μουσική σε πανηγύρια που…

Ναι, με τον…

Παίζατε λαούτο;

Ναι, με τον Μάρκο και τραγούδαγα.

Ο Μάρκος τι έπαιζε;

Βιολί.

Βιολί, ε;

Είχε μάθει μόνος του. Αυτοί ήταν όλοι από μουσική οικογένεια. Ο πατέρας του έπαιζε βιολί, μια θεία του έπαιζε μαντολίνο και τραγουδούσε πάρα πολύ ωραία. Μετά ο πατέρας του πέθανε. Ο Μάρκος ήταν στο γυμνάσιο τότε. Και μετά ξεκίνησε να μαθαίνει μόνος του και σιγά-σιγά βγήκαμε στο κλαρί που λέμε, σε μαγαζιά έξω.

Παίζατε και σε μαγαζιά;

Ναι. Και στη Κάτω Μεριά πηγαίναμε και στη Αιγιάλη πηγαίναμε, και Κατάπολα.

Και τώρα πώς νιώθετε που το κάνει και ο γιος σας αυτό; 

Τον βλέπω τώρα που παίζει και τραγουδάει και θυμάμαι, πότε μεγάλωσε που ήταν στα γόνατά μου…

Και άμα θέλατε να διαδώσετε μια παράδοση της Αμοργού πιο πολύ από όλες, ποιά θα ήταν αυτή;

Από μουσική;

Θα έλεγα από όλο το φάσμα. Από οτιδήποτε.

Από [00:40:00]θέμα της μουσικής να μη χαθούν τα τραγούδια, τα παραδοσιακά του νησιού. Και τα πανηγύρια, τα έθιμα να μη ξεφύγουν και γίνει πια τουριστικό και εμπορικό το… Και τα θέματα της λαογραφίας. Το λαογραφικό μουσείο που έχει φτιαχτεί στο… Πάνω εκεί στο τέτοιο, έχουν αρκετά πραγματάκια μέσα που μπορεί να δει ο καθένας, να μη χαθούνε.

Τώρα η επόμενη φιέστα, σα να λέμε, στο νησί πότε είναι;

Ποια;

Η επόμενη γιορτή.

Το Πάσχα.

Το Πάσχα.

Το Πάσχα τώρα, ναι. Πιστεύω φέτος ότι δε θα έχουμε με κορονοϊούς και με αυτά.

Εγώ δε το έχω δει ακόμα.

Τώρα ή θα γίνει τη Κυριακή αλλά μάλλον —γιατί πέρσι τα παιδιά το κάνανε τη Κυριακή του Θωμά, που γινότανε παλιά έτσι. Του Θωμά ήταν. Και είχε μαζευτεί κόσμος και τους άρεσε.

Πάντα ερχόντουσαν άνθρωποι, τουρίστες και τέτοια για το Πάσχα;

Ναι, ναι.

Ήταν πάντα γνωστό…

Όχι. Από παιδιά, όχι δεν υπήρχε τουρισμός. Ερχότανε ντόπιοι που μένανε Αθήνα και ερχόταν για να…

Από άλλα χωριά του νησιού; Όλοι Χώρα;

Ναι, Χωραΐτες ερχότανε. Τώρα τελευταία τη Μεγάλη Παρασκευή με τον Επιτάφιο έρχονται από την Αιγιάλη, έρχονται από τα άλλα χωριά. Τους αρέσει το σκηνικό όλο το…

Ε, είναι φοβερό τι να λέμε τώρα. Και το καλοκαίρι είναι γνωστό τον Αυγουστό. Γενικά, το νησί είναι γνωστό για τα πανηγύρια του. Εσείς παίζατε και σε αυτά δηλαδή τα πανηγύρια παλιά; 

Ναι, πάω, 'ντάξει έρχονται διάφορα παιδιά και παίζουνε… Εγώ πιο πολύ με τραγούδια…

Τι έχετε να μας πείτε για τα τραγούδια; Μένουν ίδια, αλλάζουν τελείως;

Ε, εντάξει. Τα παλιά τραγούδια δεν είχε μεγάλη γκάμα τραγουδιών. Τώρα έχει, έχουνε βγει καινούρια. Ο κόσμος ζητάει… Ντάξει, εμένα δε μου αρέσουν τα πιό πολλά τα… Αλλά έχει καλλιτέχνες που έχουν κάνει ωραία και ο Οικονομίδης, ο Νίκος, που ασχολείται σοβαρά με τη μουσική, έχει…

Όταν ήσασταν παιδί, ποιος ήταν ο διάσημος, σα να λέμε.

Εδώ; Ήταν ο Σκοπελίτης, ο γέρος που είχε, ο πατέρας του Γιάννη. Ήταν ένας από την Αιγιάλη, ο Αντώνης ο Βαζαίος. Στη Κάτω Μεριά είχε δυο-τρεις, ο Βιόλατζης που λέγανε. Στην Αιγιάλη ο Στεφανάκης. Ακόμα έχει έναν Στεφανόπουλο, τον Νικόλα, που είναι στα Θολάρια. Είχε καλούς οργανοπαίχτες και λαουτιέρηδες που ταιριάζαν και τραγούδια. Γιατί όταν χορεύανε, όταν γινόταν ένας χορός και ο λαουτιέρης ήξερε να πει τραγούδια ταιριαστά σε κάποιον... Ήταν ξέρω γω ένα ζευγάρι, να του πει... Ρίχνανε και χρήματα.

Ναι και πρέπει να ρίχναν και πολλά.

Έτσι. Μαντιναδόροι. Να ταιριάζουν τραγούδια. Δηλαδή, πέρα από τα τραγούδια τα τυποποιημένα που υπήρχαν, όταν ο άλλος ήξερε να σου πει, έβγαζαν μεροκάματο. 

Τα βάζανε στο βιολί;

Τα πετάγανε, όσο χορεύανε. Ναι γιατί παλιά, άμα ήθελε να χορέψει, παράγγηλε ο χορευτής τραγούδι και σηκωνόταν η παρέα η δική του μόνο να χορέψει, δε γινόταν αυτό το κακό που σηκώνονται όλοι πάνω και…

Αυτός που πληρώνει, χόρευε, ε;

Ναι.

Και οι άλλοι σέβονται δεν…

Και στο τέλος του χορού, στο φαλλό που λέμε, που κρατάει κάποιος για να χόρευε ο πρώτος, αυτός που κράταγε στο τέλος, έπαιρνε σειρά μετά για να χορέψει τον επόμενο, όταν τελείωνε ο πρώτος, αυτό, έπαιρνε σειρά εκείνος και χόρευε.

Γινότανε τέτοια τράμπα. Όχι, τώρα δε συμβαίνει σίγουρα αυτό.

Όχι, τόσος κόσμος που... Πάνω στη Λόζα το πανηγύρι του Χριστού που μαζεύεται τόσο πολύς κόσμος, σα τις σαρδέλες είναι ο ένας απάνω στον άλλον. Δεν είναι χορός αυτός.

Αλλά δεν είχε τουρίστες τόσο, παλιότερα…

Τότε όχι, μόνο ντόπιοι.

Και πώς άλλαξε αυτό το πράγμα, έγινε γνωστό-σιγά σιγά; 

Άρχισε μετά ο τουρισμός… Μαζευόταν όλο και πιο πολλοί, ο ένας με τον άλλον το μαθαίνανε.

Σιγά-σιγά, δηλαδή.

Τώρα το ξέρουν, γιατί και στους τουριστικούς οδηγούς και σε όλα αυτά γράφει, ας πούμε...  

Τώρα ναι. Αλλά, λέω, σιγά-σιγά έγινε γνωστό.

Ναι, ναι, ναι. Και για πέστε μας —άμα θυμάστε— ένα παλιό επάγγελμα που πια δεν υπάρχει, πέρα από τους τσαγκαράδες. Ενα, κάτι που[00:45:00] πια…

Το σιδεράδικο.

Το σιδεράδικο;

Ναι, υπήρχαν εδώ στη Χώρα είχε δύο σιδεράδες. Μετά που πέθανε αυτός που το είχε, ερχόταν από την Κάτω Μεριά.

Έμενε Κάτω Μεριά;

Αυτός ήταν στη Κάτω Μεριά… Μάλιστα, έχουν διατηρήσει το παλιό σιδεράδικο, είναι στην Αρκεσίνη. Είχαν πάρει μια επιδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση, και το είχανε φτιάξει. Και αυτός ερχόταν εδώ τη περίοδο που άρχιζε το όργωμα και του φθινοπώρου την αυτή. Για να φτιάξουν τα εργαλεία από τα άροτρα, τα ηνιά, τις τσάπες, τα διάφορα αυτά που είχαν. Και ερχόταν εδώ πέρα και τα φτιάχναν.

Το έκανε το ταξίδι του, δηλαδή.

Ναι, ναι, ερχόταν καθόταν εδώ πέρα καμία δεκαριά μέρες περίπου και έκανε τη δουλειά αυτή.

Ζει ακόμα αυτός ο άνθρωπος;

Όχι, όχι, έχει πεθάνει. 

Όταν ήσασταν παιδί, αυτός ήταν σιδεράς.

Ναι, ερχόταν εδώ. Μόλις σχολάγαμε από το σχολείο, δρόμο για το αυτό να φυσάμε. Είχε από πίσω το φυσερό για να…

Τα κάρβουνα…

Για να ανάβει τα κάρβουνα.

Για παιχνίδι.

Εμείς το βλέπαμε σα παιχνίδι, ναι.

Ήταν μικτό το σχολείο τότε; Ήταν αγόρια-κορίτσια, έτσι;

Ναι, με έναν δάσκαλο.

Τι σημαίνει αυτό;

Ένας δάσκαλος, είμαστε έξι τάξεις, στον ίδιο χώρο, όλοι. Και ήταν και αρκετά παιδιά, τώρα δεν είναι ούτε τα μισά.

Αλήθεια; Είχε περισσότερο κόσμο που έμενε στο νησί, γι' αυτό; Τον χειμώνα. Και πόσα παιδιά μπορεί να ήσασταν μέσα στη τάξη;         

Όταν ήμουν εγώ πρέπει να ήταν γύρω στα σαράντα παιδιά ήμαστε.

Και τι; Όλοι τα ίδια;

Ε, βέβαια. Κάθε τάξη έκανε το δικό της, άκουγε η δεν ήταν, ας πούμε, να 'χαμε ξεχωριστές… Αλλά μαθαίναμε, δηλαδή εγώ θυμάμαι πράγματα από το δημοτικό που μου 'χουνε μείνει δεν… Τώρα κάθε τάξη έχει το δάσκαλό του και ευχαριστημένοι δεν είμαστε.

Οπότε, εσείς για να σπουδάσετε προετοιμαστήκατε από εδώ με αυτή τη συνθήκη; Και στο λύκειο έτσι;

Ναι, δημοτικό, στο γυμνάσιο. Δώσαμε εξετάσεις μετά, στο τεχνικό λύκειο πήγα. Εξετάσεις δίναμε πέμπτη δημοτικού, έκτη δημοτικού, απολυτήριες εξετάσεις πρώτη και για να μπεις στο γυμνάσιο, όλο το γυμνάσιο εξετάσεις. Μετά για να μπεις στο λύκειο. Ε, και πήγα Σιβιτανίδειο, ήταν πρότυπο τεχνικό λύκειο, έκανα τρία χρόνια και μετά γύρισα.

Σας άρεσε το σχολείο;

Άλλα μαθήματα μου αρέσαν, άλλα δε μου αρέσανε. Εμένα μου άρεσαν πιο πολύ τα καλλιτεχνικά. Μου είχαν προτείνει να πάω στη Σχολή Καλών Τεχνών στη Τήνο.

Αυτό είναι για…

Για σκαλιστά και τέτοια. Και πιο πολύ τώρα το κάνω από χόμπι.

Και γιατί δεν πήγατε;

Ήμουν μικρός, δεν ήθελα να φύγω. Δε ξέρω πώς έγινε.

Πώς τα πήγε η ζωή.

Ντάξει, δεν μπορώ να πω ότι…

Πηγαίναν πολύ συχνά στη Τήνο για να σπουδάσουν αυτό, τότε;

Φεύγαν από εδώ, είχε οικοτροφείο η Σαντορίνη και στη Κάλυμνο. Και άλλοι πηγαίναν Αθήνα. Στη Τήνο ήταν η Σχολή Καλών Τεχνών, με τα μαρμαράδικα αυτά που είχαν, δεν είχε πάει άλλος από εδώ.

Δεν είχε πάει, ε;

Όχι. Εμένα μ’ αρέσαν, έφτιαχνα έτσι διάφορα, τέτοιες. Φιγούρες του Καραγκιόζη. Αυτός που τις έφτιαχνε, είχε ένα μαγαζί εδώ που είναι η Λόζα το καφέ. Και πήγαινα μικρός και του… Ήθελα να μου φτιάξει μια φιγούρα. Στην αρχή με έδιωχνε, δεν ήθελε, αυτό, εν πάση περιπτώσει, τον κατάφερα και μου έκανε μια αυτή. Την είδαν άλλοι: «Φτιάξε και μένα, φτιάξε και μένα». Με αποτέλεσμα να ξεκινήσει μετά και να κάνει φιγούρες και πούλαγε στο κόσμα και… Ο Κωστας ο Γεράκης.

Αλλά εσείς του βάλατε την ιδέα.

Ναι. Και μου έδειξε εκεί και έχω φτιάξει και εγώ. Έχω ακόμα δικά του.

Μπορούμε να τα βγάλουμε μια φωτογραφία αυτά; Να τα έχουμε για το αρχείο κάποια στιγμή.

Τις φιγούρες; Ναι.

Άμα είναι και τόσο παλιά κιόλας δηλαδή, που τις φτιάχνατε εσείς με…

Κι αυτές εκείνος τις έχει κάνει.

Ναι, ναι, το έχω ακούσει. Ωραία, αυτά ήθελα να σας ρωτήσω, περισσότερο ήθελα να μου πείτε για την Αμοργό πράγματα που δεν ήξερα. Που δε ξέρω, δηλαδή. Που είμαι σίγουρη ότι πολλά δε ξέρω και θα μάθω.

Έχει, έχει. Συνέχεια έρχονται στη μνήμη διάφορα, άμα…

Είναι η άνοιξη τώρα που έρχεται φοβερή πάντως. 

Αν είναι οι καιροί καλοί…

Εσείς φτιάχνετε παστέλι, ε;

Ναι. Ο πατέρας μου έκανε. Ναι, μαζευόμαστε της Παναγίας της Χοζοβιώτισσας που κάνουν αρκετά παστέλια και φτιάχνουμε. Και στη γιορτή του παστελιού, σε γάμους...

Έχει κάποιο μυστικό;

Ντάξει, το μυστικό είναι στη καλή ποιότητα του μελιού και το πώς θα το ψήσεις και θα…

Και το κόβουνε σε ρόμβους, ε;

Σε ρόμβους, ναι. Με το λεμονόφυλλο από κάτω, κύμινο για να μυρίζει…

Κύμινο;

[00:50:00]Ναι.

Κύμινο μέσα στο παστέλι.

Το βάζεις από πάνω αφού τελειώσει, το απλώσεις και το… Έτσι, το ρίχνεις από πάνω για μυρωδιά.

Πότε είπατε ότι είναι η γιορτή του παστελιού εδώ;

Τη πρώτη Κυριακή μετά της Παναγίας στις 15 Αυγούστου, πάντα η πρώτη Κυριακή. Στην Αιγιάλη είναι το ξεροτήγανο.

Όταν ήσασταν νέος, κάνατε πηγαινέλα για τις γιορτές αυτές; Δηλαδή, θα πηγαίνατε στην άλλη άκρη του νησιού για να πάτε σε ένα πανηγύρι που είναι μόνο εκεί;

Ναι, θα πάω. Τώρα που υπάρχουν και οι δρόμοι και αυτά, πάμε πιο συχνά.

Και με τα ζώα όμως πηγαίνατε;

Στην Αιγιάλη δεν είχα πάει, μόνο στη Κάτω Μεριά. Στην Αιγιάλη πρωτοπήγα όταν ξεκίνησε ο δρόμος.

Πόσων χρονών ήσασταν, δηλαδή;

Ε, μετά που γύρισα από φαντάρος, 24 χρονών;

Φοβερό, ε; Που δεν είχατε πάει μέχρι τα 24 στην άλλη άκρη του νησιού.

Ναι.

Το κάνανε μόνο άνθρωποι που είχαν λόγο να το κάνουν. Καλά, είναι και η απόσταση πολύ μεγάλη.

Οι μετακινήσεις ήταν μόνο με τα ζώα.

Και όταν πρωτοπήγατε πώς σας φάνηκε;

Ντάξει, σα να ήμουν σε άλλο μέρος. Όχι, είχα πάει πριν φύγω, που είχαμε κάνει με το σχολείο ένα θεατρικό και πήγαμε με καΐκι, από εδώ από τα Κατάπολα.

Πώς το θυμάστε, πώς είχατε νιώσει; Πρέπει να ήταν περίεργο. Να είσαι στο νησί και να μην έχεις πάει στην άλλη άκρη.

Ε, ναι. Μπορεί να έχει ακόμα ηλικιωμένους που δεν έχουν πάει.

Ακόμα;

Ναι.

Αρνούνται να πάρουν τον δρόμο;

Ντάξει, όταν φτάσεις σε μια ηλικία που δεν…

Ωραία, οπότε θα τα πούμε το Πάσχα στους δρόμους από ό,τι κατάλαβα. Ευχαριστώ πολύ για τη συνέντευξη που μου δώσατε και φαντάζομαι ότι σας ευχαριστούν και όλοι υπόλοιποι που θα ακούσουν τη συνέντευξη μετά.