[00:00:00]Ονομάζομαι Νικόλαος Βαλκάνος του Βασιλείου και της Θεοδώρας. Γεννήθηκα στη Θεσσαλονίκη, στις 27 Μαρτίου του 1942.

Και κατάγεστε;

Κατάγομαι... Οι γονείς μου, εγώ γεννήθηκα στη Θεσσαλονίκη, αλλά οι γονείς μου κατάγονται και οι δύο από την επαρχία Βοΐου του νομού Κοζάνης, ο πατέρας μου από το χωριό Χρυσαυγή και η μητέρα μου από το χωριό Δίλοφο.

Ωραία. Πείτε μου λίγο κάποια πράγματα από τα παιδικά σας χρόνια που θυμάστε, παιχνίδια κυρίως.

Ναι. Ένα περίεργο παιχνίδι που παίζαμε ήτανε με τα κουκούτσια από τα βερίκοκα, των οποίων τρώγαμε και το εσωτερικό, όταν δεν ήταν πικρά, σαν πικραμύγδαλα. Το παιχνίδι ήταν απλό: Ένας καθόταν ως μάνα, όπως τον ονομάζαμε, και οι παίκτες βάζανε, ακουμπούσανε σε έναν κάθετο τοίχο το κουκούτσι, το οποίο έπεφτε στο έδαφος. Αν αυτό χτυπούσε τα άλλα κουκούτσια, τα οποία είχανε προηγηθεί, τα έπαιρνε, αλλιώς έμενε εκεί και τα έπαιρνε η μάνα. Ένα άλλο παιχνίδι ήταν το κατρακύλι. Το κατρακύλι ήταν ένα κυκλικό σιδερένιο, ένας κύκλος σιδερένιος κυκλικός, τον οποίο προσπαθούσαμε να τον κυλίσουμε στο δρόμο με ένα σύρμα, το οποίο στη μια άκρη είχε μια κάμψη, έτσι ώστε να μπορεί να εφαρμόζεται στο κυκλικό κατρακύλι, όπως το λέγαμε, και να το σπρώχνει και φυσικά αυτό απαιτούσε και μια δεξιότητα με την έννοια να το κρατάμε όρθιο και να μην χάνει την ισορροπία του και πέφτει. Στη γειτονιά μας είχαμε δέντρα, τα οποία ήταν πάρα πολύ ωραία και προς το καλοκαίρι, Μάιο προς Ιούνιο περίπου, άνθιζαν και έβγαζαν κάποια λουλούδια τα οποία ήταν σα αντίστοιχα σαν τις, μοιάζαν πάρα πολύ με τις πασχαλιές και μοσχομύριζε ο τόπος. Στη συνέχεια, έβγαζαν κάτι στρόγγυλα μικρά, σαν μπίλιες μικρές, τα οποία τα λέγαμε κουρκουμπίνια και με τα οποία επίσης παίζαμε. Πώς; Τα βάζαμε μέσα σε ένα καλάμι και τα φυσούσαμε και αυτά με το φύσημα εκτοξεύονταν κατά κάποιο τρόπο και χτυπούσαμε το φίλο μας, τον οποιοδήποτε. Ένα άλλο παιχνίδι πάλι με το καλάμι ήτανε που κάναμε ένα χωνάκι με κομμάτια χαρτιού, τα οποία τα τυλίγαμε σε μορφή χωνιού, τα βάζαμε μέσα στο καλάμι και τα φυσούσαμε και αυτά με τη δύναμη του αέρα έβγαιναν από το καλάμι και χτυπούσαν ενδεχομένως κάποιον. Μερικές φορές βάζαμε στη άκρη αυτού, από αυτό το χωνάκι και μια καρφίτσα και προσπαθούσαμε σε μια επιφάνεια από ξύλο να φυσήσουμε και να πάει να καρφωθεί στο αντίστοιχο, στην αντίστοιχη επιφάνεια. Συνήθως το καλοκαίρι, και για εμάς ήταν παιχνίδι, επειδή οι περισσότεροι δρόμοι ήταν με χώμα, ελάχιστοι ήταν με άσφαλτο και όποιοι δεν είχαν χώμα είχαν κυβόλιθους, ο Δήμος εκείνης της εποχής είχε αυτοκίνητα, υδροφόρες που περνούσαν και κατάβρεχαν τους δρόμους για να μη σηκώνεται σκόνη. Εμείς τρέχαμε, φυσικά αυτό μέσα στο καλοκαίρι με τις μεγάλες ζέστες, τρέχαμε από πίσω και κάποιες φορές ο οδηγός, ο οποίος προφανώς μας έβλεπε από τους καθρέπτες του αυτοκινήτου, έκλεινε το νερό και όταν εμείς πλησιάζαμε, το άνοιγε ξαφνικά και φυσικά μας κατάβρεχε από την κορυφή μέχρι τον πάτο.

Ωραία.

Αυτά. Τώρα ένα άλλο παιχνίδι του παίζαμε ήταν ο Καραγκιόζης. Ο Καραγκιόζης, βέβαια, υπήρχανε καραγκιοζοπαίκτες επαγγελματίες. Θυμάμαι ένας χώρος, που τον είχα δει, αλλά δεν είχα πάει ποτέ, ήταν στην συμβολή των οδών Παλαιών Πατρών και Εγνατίας, δίπλα από ένα εκκλησάκι που υπάρχει τώρα ήταν μια έτσι, ένας ανοιχτός χώρος και είχα δει εκεί θυμάμαι, πρέπει να ήμουνα Α’ ή Β’ Δημοτικού, που είχα διαβάσει ότι θα υπήρξε, θα υπήρχε μια παράσταση Καραγκιόζη. Ωστόσο, και εμείς στη γειτονιά παίζαμε το Καραγκιόζη. Στις πρώτες τάξεις, δηλαδή Α’, Β’, Γ’ Δημοτικού, κολλούσαμε τις φιγούρες του Καραγκιόζη, του Χατζηαβάτη, τον Νιόνιου και ούτω καθεξής, τον Καραγκιόζη τον ίδιο βέβαια, πάνω σε κόντρα πλακέ και με πριονάκι κόβαμε αυτές τις φιγούρες, τις οποίες στη συνέχεια, κάναμε παράσταση συνήθως σε αυλές σπιτιών, όπου απλώναμε ένα μεγάλο σεντόνι, από πίσω με κεριά ή με φακούς προβάλλαμε τις σκιές των αντιστοίχων φιγούρων και με ένα εικονικό, το ελάχιστο που μπορούσαμε να δώσουμε, ας το πούμε με τα σημερινά δεδομένα, με 50 λεπτά, μπορούσαν οι συνομήλικοι μας εκεί της γειτονιάς να παρακολουθούν τον Καραγκιόζη. Φυσικά, κάποιος διάβαζε την ιστορία, άλλοι δύο που κουνούσαν τις φιγούρες και έτσι διασκεδάζαμε με τον Καραγκιόζη.

Γίνονταν συχνά παραστάσεις και πηγαίνατε να τις δείτε; Του Καραγκιόζη;

Εγώ δεν είχα πάει. Άκουγα, όμως, από άλλους συνομήλικους ότι είχαν πάει κανά δυο φορές, πόσο συχνά δεν μπορώ να το πω, γιατί δε το ξέρω. Τώρα...

Ωραία.

Άλλο, βέβαια το κύριο παιχνίδι μας ήταν το ποδόσφαιρο και όπως γινότανε, το κύριο γήπεδό μας, ας το πούμε, έτσι το πάρκο, όπως το ονομάζαμε, δηλαδή η μαρμάρινη κατασκευή που υπήρχε απέναντι από το Διοικητήριο, το σημερινό Υπουργείο Μακεδονίας-Θράκης, σε δύο επίπεδα, κυρίως παίζαμε στο επάνω γήπεδο και εκεί προσπαθούσαμε, χωριζόμασταν σε ομάδες και μάλιστα κάποιες φορές, όταν πια ήμασταν περίπου ηλικίας 15-16 χρονών, υπήρχε κάποιος Αρμένιος προφανώς στην καταγωγή, Αγκόπ το όνομά του, ο οποίος παρασκεύαζε ένα γλύκισμα, το σάμαλι. Και μάλιστα αυτό ήταν έτσι σε ένα σχήμα δακτύλου περίπου, το οποίο το χώριζε σε μια τάβλα παραλληλόγραμμη, το χώριζε σε κομμάτια και κάθε κομμάτι είχε και ένα αμυγδαλάκι στη μέση και εκείνο που κάναμε, οι ομάδες που χωριζόμασταν, οι ηττημένοι έπρεπε να κεράσουν τους νικητές από ένα κομμάτι σάμαλι. Μια φορά που παίζαμε εκεί πέρασαν δυο χωροφύλακες της περιοχής, τους γνωρίζαμε, αλλά μας πήραν την μπάλα. Φυσικά για εμάς ήταν μεγάλη απώλεια η μπάλα, γιατί δεν είχαμε και την οικονομική δυνατότητα εύκολα να της αντικαταστήσουμε. Ωστόσο, ήμασταν τυχεροί διότι συμπτωματικά περνούσε από εκεί μια φυσιογνωμία της περιοχής, που την κοροϊδεύαμε. Συμπτωματικά, λοιπόν, αυτός ο κύριος περνούσε και εμείς απευθυνθήκαμε εκεί, παρόλο που τον κοροϊδεύαμε τις περισσότερες φορές, και του ζητήσαμε να παρέμβει, ώστε να μας επιστραφεί η μπάλα και όντως με την παρέμβασή του, προφανώς και οι χωροφύλακες για να τον ικανοποιήσουνε, γνωρίζοντάς τον κιόλας, μας επέστρεψαν την μπάλα προς χαρά όλων μας. Θυμάμαι δε, αλλά δε θυμάμαι αν ήταν υποψήφιος, είχε βάλει υποψηφιότητα σε, νομίζω σε δημοτικές εκλογές, όχι σε εθνικές εκλογές, δε θυμάμαι πώς ονόμαζε το σχήμα που είχε κατεβεί ως υποψήφιο, αλλά θυμάμαι ότι είχε υποβάλει υποψηφιότητα για τις δημοτικές εκλογές του Δήμου Θεσσαλονίκης. Τώρα ένα άλλο παιχνίδι που παίζαμε επίσης ήτανε, το λέγαμε κουμάρι. Δηλαδή, τι ήταν αυτό; Επειδή υπήρχανε πολλοί χωμάτινοι δρόμοι στη γειτονιά, επάνω στο χώμα, στο οποίο παίρναμε κάποιες πέτρες... Έξω από τα τείχη προς τη μεριά των Συκεών υπήρχε ένα ρέμα και εκεί βρίσκαμε κάτι πέτρες με απόχρωση προς το μπεζ ή προς το πράσινο, και αυτές είχαν την ιδιότητα, όταν χαράζαμε πάνω στο χώμα, να αφήνουν το αποτύπωμά τους. Έτσι, λοιπόν, ένα παιχνίδι, όπως είναι τα σημερινά παιχνίδια, τα τυχερά, ήτανε το, κουμάρι το λέγαμε, ήταν ο σχηματισμός ημικυκλίων, πέντε περίπου, και από μια απόσταση περίπου 2 μέτρων ρίχναμε ένα κέρμα, το οποίο εάν καθότανε σε κάποια γραμμή από τα ημικύκλια που σχηματίζονταν, τότε ένας, ο οποίος ονομαζόταν μάνα, το έπαιρνε. Αλλιώς ήταν υποχρεωμένος ανάλογα με την ζώνη στην [00:10:00]οποία καθόταν, ολόκληρο όμως, χωρίς να εφάπτεται σε κάποια γραμμή, έπρεπε να του δώσει το αντίστοιχο αντίτιμο, το οποίο πολλαπλασιαζόταν ανάλογα με τη δυσκολία, δηλαδή η εσωτερική ζώνη ήταν πιο δύσκολη και φυσικά ήτανε εις πενταπλούν, τετραπλούν, τριπλούν, διπλούν και απλό το νόμισμα που ρίχναμε. Στη γειτονιά μας, βέβαια, εκείνη την εποχή είχαμε και κάποιες όμορφες κοπέλες και ερχόταν από λίγο παραπέρα, από την Ίωνος Δραγούμη κάποια παιδιά που μέναν, τουλάχιστον ο ένας έμενε εκεί, είχαν σχηματίσει ένα τρίο και ερχόταν με καντάδες τα βράδια, κυρίως έτσι άνοιξη και καλοκαίρι, και τραγουδούσαν για τις κοπέλες αυτές. Δε ξέρω αν είχαν σχέση, αλλά εν πάση περιπτώσει τις κάνανε καντάδες και τραγουδούσαν ερωτικά τραγούδια.

Τώρα στο Γυμνάσιο πήγαινα στο 4ο Γυμνάσιο Αρρένων Θεσσαλονίκης, το οποίο ήτανε και εξακολουθεί να είναι στην οδό Συγγρού, αποτελεί ένα τμήμα μιας ευρύτερης, ενός ευρύτερου συγκροτήματος, το υπόλοιπο τμήμα του συγκροτήματος το κατείχαν τέσσερα Δημοτικά σχολεία, το 1ο, το 4ο, το 7ο και το 10ο. Φυσικά, ήμασταν πάρα πολλοί και επειδή υπήρχε έλλειψη χώρων συστεγαζόμασταν με το 6ο Γυμνάσιο Αρρένων και η λειτουργία ήτανε εναλλάξ, δηλαδή τρεις μέρες πρωί, Δευτέρα, Τρίτη, Τετάρτη πρωί, Πέμπτη, Παρασκευή απόγευμα και την επόμενη εβδομάδα αντίστροφα. Εκεί υπήρχαν μπασκέτες και αυτό μας βοηθούσε πάρα πολύ, και ένα σκάμμα βέβαια, και παίζαμε πάρα πολύ μπάσκετ και επίσης και βόλεϊ. Στο τέλος κάθε χρονιάς γίνονταν, και στο ενδιάμεσο βέβαια, γίνονταν και αγώνες, κατά τη διάρκεια δηλαδή της σχολικής χρονιάς, γίνονταν αγώνες τόσο στο μπάσκετ, όσο και στο βόλεϊ και φυσικά ως μαθητές πηγαίναμε να υποστηρίξουμε την αντίστοιχη ομάδα μας, όταν έπαιζε με την ομάδα κάποιου άλλου Γυμνασίου. Στο τελευταίο, στη τελευταία χρονιά, δηλαδή στο ακαδημαϊκό έτος 1958-1959 που ήμουνα στην τελευταία τάξη του Γυμνασίου, συμμετείχα στην ομάδα του μπάσκετ και είχαμε κατακτήσει το Πρωτάθλημα Σχολείων της Θεσσαλονίκης, νικώντας κατά σειρά το 3ο Γυμνάσιο Αρρένων, το 5ο Γυμνάσιο Αρρένων, που ήταν και το φαβορί, γιατί έπαιζε εκεί και ο Τρόντζος, ο οποίος για τα δεδομένα της εποχής ήτανε ο πιο ψηλός, ήτανε 2 μέτρα και 10 εκατοστά, μετά είχε γίνει 2 μέτρα και 16, στη συνέχεια το 2ο Γυμνάσιο Αρρένων και στον τελικό είχαμε κερδίσει το Πειραματικό Σχολείο και ανακηρυχτήκαμε πρωταθλητές. Ως πρωταθλητές μας είχε καλέσει η αντίστοιχη ομάδα basketball από την Αμερικανική Γεωργική Σχολή, να μας φιλοξενήσει. Παίξαμε εκεί, τους νικήσαμε και εκείνους, αλλά εκείνο που μου μείνει, και όχι μόνο σε εμένα, ήταν ότι μετά τον αγώνα μας οδήγησαν στα αποδυτήρια, όπου κάναμε ντουζ, που ήτανε πολυτέλεια για εκείνη την εποχή και για τα σπίτια στα οποία μέναμε, και μετά μας κέρασαν τσάι, μαρμελάδα και μπισκότα. Τώρα μια και αναφέρθηκα στο θέμα της έλλειψης ντουζιέρας ή μπάνιου στα σπίτια μας κατά κανόνα, συνήθως πηγαίναμε και κάναμε μπάνιο, εγώ τουλάχιστον με τον αδερφό μου πηγαίναμε δύο φορές την εβδομάδα, κάθε Τετάρτη και Σάββατο, στα λουτρά Ολύμπια, τα οποία ήτανε στη συμβολή των οδών Ολύμπου και Τάσκου Παπαγεωργίου, τώρα στην ίδια θέση είναι ξενοδοχείο που ονομάζεται «Ολύμπια» και είναι ο ίδιος ιδιοκτήτης, βέβαια ο γιός εκείνου του παλιού, το επώνυμο, επειδή ήταν φίλος του πατέρα μου με καταγωγή, αλλά δε ξέρω από πού ακριβώς, από Δυτική Μακεδονία, πηγαίναμε εκεί, όπως είπα, Τετάρτη και Σάββατο συνήθως, γιατί...

Υπήρχανε ξεχωριστά για άντρες και ξεχωριστά για γυναίκες;

Ναι. Υπήρχαν ξεχωριστά για άντρες, για γυναίκες και υπήρχαν ξεχωριστά ντουζιέρες και ξεχωριστά μπανιέρες, ανάλογα, φυσικά με διαφορετικό κόστος για όλα αυτά. Τώρα όσον αφορά το καλοκαίρι που κάναμε μπάνιο οι πιο προσιτές περιοχές ήταν το Καραμπουρνάκι, όπου υπήρχανε δύο κέντρα, το Καλαμάκι, η Καλαμίτσα και ακόμη ένα κέντρο που μου διαφεύγει αυτή τη στιγμή η ονομασία. Εγώ προσωπικά έμαθα λίγο παρακάτω που υπήρχε μια αποθήκη, η οποία υπάρχει ακόμη και σήμερα και στην οποία στεγάζεται ένα κέντρο να το πω, «Shark». Εκεί από πίσω έμαθα να κολυμπώ. Άλλα σημεία που κολυμπούσε ο κόσμος ήταν το Απολυμαντήριο στη Καλαμαριά, που τώρα εκεί είναι ο Ναυτικός Όμιλος Καλαμαριάς. Απολυμαντήριο ήτανε κάποιες εγκαταστάσεις, ονομαζόταν, διότι εκεί, όταν ήρθαν οι πρόσφυγες το 1924, απ' ό,τι είχα ακούσει, τους περνούσαν εκεί από γιατρούς και τους απολύμαναν από διάφορες ενδεχομένως ασθένειες ή δε ξέρω λεπτομέρειες. Άλλα σημεία όπου έκανε ο κόσμος μπάνιο τότε ήτανε στη Σχολή Τυφλών, όπως επίσης και στη Σαλαμίνα, όπου υπήρχε και η Ιχθυόσκαλα. Εγώ στη Σαλαμίνα πήγα μια φορά, αλλά η ακτή ήτανε με πέτρες αιχμηρές, είχα κόψει και το πόδι μου και έκτοτε δε ξαναπήγα. Πήγαινα, δηλαδή, στο Καραμπουρνάκι ή στο Απολυμαντήριο. Βεβαίως, η αντίστοιχη της σημερινής εποχής παραλία, με την αντίστοιχη, εννοώ με τη Χαλκιδική, ήτανε η πλευρά που ήτανε η Περαία, το Μπαξέ Τσιφλίκι, δηλαδή οι Νέοι Επιβάτες, που τους λέμε σήμερα, και η Αγία Τριάδα. Εκείνες ήτανε οι λεγόμενες αριστοκρατικές περιοχές, στις οποίες πηγαίναμε ή Κυριακή ή αραιά και πού δύο-τρεις φορές στη διάρκεια του καλοκαιριού.

Υπήρχανε λεωφορεία που πήγαιναν τον κόσμο εκεί;

Ναι. Η μετάβαση εκεί γινόταν με λεωφορεία, αλλά για την Περαία, Μπαξέ και Αγία Τριάδα, υπήρχαν λεωφορεία, των ΚΤΕΛ, όχι αστικής, όπως είναι σήμερα και υπήρχαν όμως και τα καραβάκια, τα οποία τα απολαμβάναμε ιδιαίτερα, διότι η διαδρομή ήταν πιο ευχάριστη, μας φυσούσε και το αεράκι, το μελτέμι του Θερμαϊκού Κόλπου και σε κάθε μία από αυτές τις τρεις περιοχές υπήρχε μια σκάλα, όπου το αντίστοιχο καραβάκι πλεύριζε, κατέβαιναν οι επιβάτες, πήγαιναν, κάναν το μπάνιο τους και επέστρεφαν. Και βέβαια υπήρχε μεγάλη προσέλευση κόσμου σε αυτές τις περιοχές, κυρίως, όπως είπα, Κυριακές, και αυτό σήμαινε ότι στην επιστροφή σχηματιζόταν μια τεράστια ουρά μέχρι που να έρθει το καράβι για να μας πάρει. Ονομασίες καραβιών που θυμάμαι ήτανε η «Λευκή», η «Θεσσαλονίκη», «Ευδοκία» και κάποια άλλα που δε τα θυμάμαι τώρα. Τώρα, επειδή αναφέρθηκα στο μπάσκετ το κυρίως γήπεδο, που πηγαίναμε οι περισσότεροι τότε ως νέοι, ήτανε στη ΧΑΝΘ. Εγώ μάλιστα προσωπικά είχα εγγραφεί και στο τμήμα Νέων της ΧΑΝΘ. και εκεί με μια συνδρομή μηνιαία μπορούσαμε να συμμετάσχουμε, να παίξουμε, να χρησιμοποιήσουμε δηλαδή τα γήπεδα. Υπήρχανε αίθουσες στις οποίες παίζαμε μπιλιάρδο, πινγκ πονγκ. Τώρα στο γήπεδο του μπάσκετ της ΧΑΝΘ ήταν ανοιχτό, δεν ήταν κλειστό, είχε από τη μια μεριά τσιμεντένιες κερκίδες και από την απέναντι μεριά είχε ξύλινες κερκίδες, οι οποίες ήτανε, μπορούσαν να, λυόμενες, μπορούσαν να τις λύσουν και να τις ξανατοποθετήσουν. Συνήθως, επειδή εκείνη την εποχή τα περισσότερα παιδιά δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να πάνε με εισιτήριο, πηγαίναμε από τη μεριά του στίβου, σκαρφαλώναμε στο τοίχο, παρόλο που υπήρχε ένας φύλακας εκεί, ο οποίος προσπαθούσε να μας αποτρέψει, και πηδώντας από το τοίχο μπαίναμε μέσα στο γήπεδο για να παρακολουθήσουμε τους αντίστοιχους αγώνες. Δίπλα από το γήπεδο... Το γήπεδο ήταν παράλληλο με την οδό Νικολάου Γερμανού. Από την πίσω μεριά, από την αντίθετη, δηλαδή, πλευρά του δρόμου υπήρχαν εγκαταστάσεις, αποδυτήρια, ένα κτίσμα έτσι ισόγειο, στο οποίο υπήρχαν τα αποδυτήρια και εκεί οι αθλητές άφηναν τα ρούχα τους. [00:20:00]Άλλα γήπεδα ήτανε του Άρεως, στοιχειωδώς γήπεδο, ήταν στην περιοχή του Φαλήρου με τσιμεντένιες κερκίδες λίγων βαθμίδων, δεξιά, αριστερά, μάλλον μόνο από τη μια πλευρά, απ' όσο θυμάμαι, και στο γήπεδο του ΠΑΟΚ, το οποίο, εκεί δηλαδή στην, που είναι σήμερα η Θεολογική Σχολή, που ήταν τμήμα του ευρύτερου γηπέδου, που ήταν και του ποδοσφαίρου. Είχε το γήπεδο του μπάσκετ και μια υπερυψωμένη έτσι κερκίδα με πέντε-έξι ίσως κερκίδες, όχι περισσότερες. Βεβαίως, κάποια στιγμή αργότερα το 1900… Άρχισε νομίζω, εγκαινιάστηκε το 1958 και ολοκληρώθηκε ίσως το 1960, το Καυτατζόγλειο Στάδιο, το οποίο βέβαια ήταν και το πιο μεγαλόπρεπο για την εποχή και το πιο μεγάλο σε χωρητικότητα. Βέβαια, το 1959 είχε αρχίσει να γίνεται και το γήπεδο του ΠΑΟΚ, ενώ του Άρεως είχε κάπου στις αρχές, ίσως το 1951 περίπου, αλλά πολύ μικρότερο σε διαστάσεις και σε κερκίδες και λοιπά απ' ό,τι ήταν τα άλλα δύο προηγούμενα γήπεδα. Ομάδες που θυμάμαι τώρα ονομαστικά να τις πω έτσι, από μικρότερες ομάδες, πέρα από τις μεγάλες ομάδες, δηλαδή Άρης, ΠΑΟΚ, Ηρακλής, Μακεδονικός, Απόλλων Καλαμαριάς, που έπαιζαν στην Α' κατηγορία, στη Β' κατηγορία είχε άλλες ομάδες: ΠΑΟΔ, Ακρίτες, Μέγας Αλέξανδρος, ΠΟ Ξηροκρήνης, Μελιτέας και άλλες. Αυτές οι ποδοσφαιρικές ομάδες. Όσον αφορά ομάδες basketball, οι μεγάλες βέβαια ομάδες, ο Άρης, ο ΠΑΟΚ, ο Ηρακλής, ο ΒΑΟ, ο Αετός. Μετά είχε γίνει μια άλλη ομάδα που μου διαφεύγει τώρα, εκεί προς την 25η Μαρτίου, δε τη θυμάμαι. Γήπεδο άλλο ποδοσφαίρου υπήρχε, γήπεδα ποδοσφαίρου εκτός από τα μεγάλα, υπήρχε ένα του Μακεδονικού, το οποίο ήταν μεταξύ των νεκροταφείων της Αγίας Παρασκευής και του νεκροταφείου Ζέιντελικ. Σήμερα δεν υπάρχει, λίγο παρακάτω έχει χτιστεί το γήπεδο τώρα του Παύλου Μελά. Ένα άλλο γήπεδο ήτανε του Θερμαϊκού προς τα Σφαγεία, το οποίο όμως το αποφεύγαμε, γιατί εκεί κοντά λόγω της οσμής από τα σφαγεία ήταν πολύ άσχημη μυρωδιά και δε το προτιμούσαμε πολύ. Ένα άλλο γήπεδο, που λησμόνησα, basketball να αναφέρω ήτανε το γήπεδο του Anatolia, το οποίο ήτανε στην οδό του Θεμιστοκλή Σοφούλη. Όσον αφορά τις ομάδες μπάσκετ είπαμε ότι στην Α' κατηγορία ήταν Άρης, ΠΑΟΚ, Ηρακλής, ΒΑΟ, Αετός, Anatolia, Νέστωρας, αυτές. Στη Β' κατηγορία ήταν ο ΠΑΟΔ, ο Αρίων, ο Μελιτέας, η Αρμενική και κάποιες άλλες ομάδες που δε τις θυμάμαι.

Εσείς από τη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης θυμάστε κάποια πράγματα; Πηγαίνατε;

Ναι, σαν μικρά παιδιά, πάλι λόγω οικονομικής στενότητας, φροντίζαμε να μπαίνουμε χωρίς να βγάζουμε εισιτήριο. Δηλαδή επί της, από την πάνω πλευρά του χώρου της Έκθεσης, που συνήθως είχανε χώρους αποθηκευτικούς, που όμως από τη μεριά του δρόμου επάνω υπήρχαν κάγκελα και εμείς ως μικρά παιδιά και λεπτά μπορούσαμε από τα κάγκελα μέσα να περάσουμε και να πάμε χωρίς να πληρώσουμε εισιτήριο. Εκεί συνήθως μας γοήτευε το αμερικανικό περίπτερο, το οποίο τις περισσότερες χρονιές είχε και παγωτό δωρεάν, οπότε πηγαίναμε τρώγαμε αυτό, το πρώτο χωνάκι, στηνόμασταν πάλι στην ουρά, τρώγαμε και το δεύτερο και ούτω καθεξής. Βέβαια, τότε στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης πέρα από τους εκθέτες και από τις, από τα κράτη τα οποία συμμετείχαν, αλλά και τους ιδιώτες υπήρχε και λούνα παρκ, το οποίο το επισκεπτόμασταν δεόντως, υπήρχε και o τροχός με τους, που γυρνούσε γύρω, γύρω, υπήρχαν διάφορα από αυτά τα συνηθισμένα στα λούνα παρκ, σκοποβολή και διάφορες άλλες έτσι εκδηλώσεις σε κοινό, συγκρουόμενα αυτοκίνητα. Αυτά όσον αφορά τη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης.

Ωραία.

Η οποία βέβαια διαρκούσε δύο εβδομάδες τότε. Μάλλον κάποια εποχή και τρεις εβδομάδες και μετά περιορίστηκε στις δύο και τώρα είναι μία εβδομάδα, δέκα μέρες περίπου.

Ωραία. Κάποια άλλα έθιμα που θυμάστε από...

Ναι. Σαν μικρά παιδιά, ένα από τα έθιμα είναι το πήδημα της φωτιάς, στις 24 Ιουνίου, του Αγίου Προδρόμου, Ιωάννου του Προδρόμου. Τότε ανάβαμε φωτιές και προσπαθούσαμε να περάσουμε πάνω από τις φωτιές και πολλές φορές αυτές οι φωτιές είχαν αρκετό ύψος, διότι πολλοί, πολλά παιδιά έριχναν και τα βιβλία τους. Θα πείτε: «Γιατί;». Εκείνη την εποχή τα βιβλία δε δίδονταν δωρεάν στους μαθητές, τα αγοράζαμε. Βέβαια, σπάνια να αγοράσουμε καινούργιο βιβλίο, συνήθως παίρναμε μεταχειρισμένα από παιδιά της προηγούμενης χρονιάς, αλλά όταν αυτά είχανε πουληθεί πολλές φορές και είχαν φθαρθεί και πια δεν, δηλαδή δε τα αγόραζε κανείς πια, τα ρίχναμε και στις φωτιές. Γιατί εκείνη τη μέρα είχαν τελειώσει και τα μαθήματα και οι διαγωνισμοί πρώτου και, του δευτέρου εξαμήνου, γιατί τότε δίναμε εξετάσεις πρώτου και δευτέρου εξαμήνου. Οπότε, οι φωτιές πολλές φορές πέρα από τα ξύλα που ρίχναμε και με τα βιβλία υψώνονταν πάρα πολύ. Κάποια παιδιά δίσταζαν, εμείς, εγώ τουλάχιστον, πιο θαρραλέος από τους άλλους περνούσα μέσα από τη φωτιά, αλλά το διασκεδάζαμε.

Ωραία. Κάτι άλλο;

Τώρα στην περιοχή μας η ποδοσφαιρική ομάδα του Διοικητηρίου λεγότανε ΠΑΟΔ, Ποδοσφαιρικός Αθλητικός Όμιλος Διοικητηρίου. Τα εντευκτήρια ήτανε στην Πλατεία Δικαστηρίων, όπως την ονομάζαμε, δηλαδή κοντά στο Εργατικό Κέντρο, που είναι και σήμερα, είναι το άνοιγμα, ακριβώς το άνοιγμα που είναι το πάρκο που κατεβαίνει από τον Άγιο Δημήτριο, δηλαδή είναι ένα παρκάκι μεταξύ Αγίου Δημητρίου και Ολύμπου, στο άνοιγμα εκεί, στο ύψος εκείνου του ανοίγματος από την κάτω μεριά όμως της οδού Ολύμπου, που μέχρι, από εκείνο το σημείο και μέχρι κάτω την Εγνατία ήτανε χωματόδρομος, αλάνες, μια ανοιχτή περιοχή έτσι με χώμα, και με κλίση, επικλινής, εκεί, στο πάνω μέρος, ήταν ένα τολ με καμπυλωτή τη σκεπή, όπου ήταν τα εντευκτήρια του ΠΑΟΔ. Παραδίπλα υπήρχε ένα άλλο τολ, στο οποίο στεγάζονταν ένα σύστημα προσκόπων.

Τι είναι τα τολ;

Το τολ είναι μια κατασκευή στρατιωτική, που έχει μια καμπυλωτή κατασκευή έτσι και εκεί, προφανώς αυτά είχαν μείνει από στρατιώτες, Εγγλέζους υποθέτω, στην περιοχή, και τα χρησιμοποιούσαν σαν εντευκτήριο ή, όπως είπα, και σαν το σύστημα των προσκόπων που υπήρχαν εκεί. Στο κάτω μέρος αυτής της περιοχής που ήταν πολύ ανοιχτή και είχε ελάχιστα δέντρα, ακριβώς πάνω από τα Λουτρά Παράδεισος, είχαν γίνει κάποια εποχή, νομίζω το 1958, θυμάμαι καλοκαίρι που ήτανε είχαν γίνει κάτι ανασκαφές, είχε σκαφθεί ο χώρος, προφανώς είχαν γίνει μια προσπάθεια ανασκαφών για την εύρεση αρχαιολογικών ευρημάτων, που όμως δεν είχαν βρεθεί και σκεπάστηκε κάποια στιγμή. Βέβαια εκ των υστέρων αποκαλύφθηκε η σημερινή περιοχή εκεί με τα… Της Ρωμαϊκής Αγοράς, της λεγόμενης Ρωμαϊκής Αγοράς. Αλλά οι πρώτες προσπάθειες είχαν γίνει σε εκείνο το κάτω σημείο.

Και η Ρωμαϊκή Αγορά πότε βρέθηκε;

Δε θα ξέρω να σας το πω, γιατί απουσίαζα στο εξωτερικό και όταν γύρισα τα βρήκα έτοιμα, οπότε δεν μπορώ να ξέρω. Τώρα, [00:30:00]στο Γυμνάσιο, όταν πηγαίναμε, όπως και σήμερα γίνονται κάποιοι περίπατοι, τότε τις λέγαμε ημερήσιες εκδρομές. Δεν ήταν ακριβώς ημερήσιες, απλώς δεν κάναμε μάθημα και όταν ο καιρός ήταν καλός, βέβαια μαζευόμασταν, κυρίως το κάναμε αυτό κυρίως όταν είχαμε δύσκολα μαθήματα, μαθηματικά ή αρχαία ή δεν είχαμε διαβάσει, συνεννοούμασταν και μαζευόμασταν στην αυλή, πριν ξεκινήσει, μετά την προσευχή, πριν ξεκινήσουν τα μαθήματα και φωνάζαμε: «Εκδρομή θέλουμε» και οι καθηγητές, οι οποίοι βέβαια είχαν και την υποχρέωση μέσα στο χρονικό διάστημα, ξέρω ‘γω, του μηνός να κάνουμε έναν περίπατο, εφόσον ο καιρός το επέτρεπε, μας πήγαιναν, κυρίως πηγαίναμε ή στο Σέιχ Σου ή στο χώρο πίσω από το Χημείο και από τη Φυσικομαθηματική Σχολή, που την ονομάζαμε «Τα Εβραίικα Μνήματα». Εκείνοι ήταν οι κύριοι χώροι στους οποίους πηγαίναμε και φυσικά εκεί παίζαμε συνήθως ποδόσφαιρο και βέβαια όταν επιστρέφαμε, θα έπρεπε να επιστρέψουμε στο σχολείο και από εκεί να διαλυθούμε, θυμάμαι μια βρύση, υπήρχε μια πλατεία περίπου στο ύψος της Ιουλιανού, τώρα βέβαια είναι λίγο δύσκολο να την περιγράψω, αλλά μια πλατεία με γύρω, γύρω χαμηλά ισόγεια κτίσματα, σπίτια με αυλίτσες μικρές, που είχε μια βρύση, είχε και έναν πλάτανο εκεί και εκεί πηγαίναμε και ξεδιψούσαμε από τον ιδρώτα που είχαμε από τα παιχνίδια που κάναμε.

Γυμνάσιο πόσο χρόνια πηγαίνατε; Ήτανε...

Το Γυμνάσιο φυσικά ήταν εξατάξιο τότε, δεν υπήρχε χωρισμένο, όπως είναι σήμερα, σε τρία χρόνια Γυμνάσιο, τρία χρόνια Λύκειο, ήταν εξατάξιο.

Και δίνατε εξετάσεις;

Στη συνέχεια, όταν τελειώναμε το Γυμνάσιο, δίναμε εξετάσεις. Τα Πανεπιστήμια εκείνης της εποχής ήταν των Αθηνών και της Θεσσαλονίκης. Δεν υπήρχε η ίδια, ο ίδιος τρόπος εισαγωγής που υπάρχει σήμερα, δηλαδή με τη συμπλήρωση μηχανογραφικού και λοιπά. Υπήρχανε δύο περίοδοι εξετάσεων, η μια περίοδος ήτανε από 1 μέχρι 15 Οκτωβρίου και η άλλη από 16 Οκτωβρίου μέχρι το τέλος Οκτωβρίου. Σε αυτές τις δύο περιόδους είχε τη δυνατότητα κανείς να δώσει σε δύο διαφορετικές σχολές. Για παράδειγμα, αν ήτανε θετικής κατεύθυνσης μπορούσε να επιλέξει μια σχολή από το Πολυτεχνείο, τότε οι σχολές που, τα τμήματα, πιο σωστά, του Πολυτεχνείου ήτανε μόνο πολιτικών μηχανικών και αρχιτεκτόνων ή από τη Φυσικομαθηματική Σχολή, μαθηματικός, φυσικός, χημικός, φυσιογνώστης ή Γεωπονία, αυτές ήταν οι ειδικότητες. Τώρα, όσον αφορά τη θεωρητική κατεύθυνση, μπορούσε να δώσει σε Φιλολογία, σε Νομική. Την ίδια περίοδο που δίναμε για της θετικής, τη θετική κατεύθυνση, ήταν και για την Ιατρική. Οπότε, γιατί το λέω αυτό; Γιατί είχα κάποιους συμμαθητές, οι οποίοι παρ' όλο είχαν τελειώσει... Ξέχασα να πω ότι το Γυμνάσιο στις δύο τελευταίες τάξεις, στην Ε’ και την ΣΤ’ χωρίζονταν σε δύο κατευθύνσεις, στη θετική κατεύθυνση και στη θεωρητική κατεύθυνση. Αυτοί οι οποίοι προτιμούσαν τη θετική κατεύθυνση προφανώς προορίζονταν να δώσουν εξετάσεις για σχολές θετικών επιστημών, όπως είπα, Πολυτεχνείο, Φυσικομαθηματική, Γεωπονία και Ιατρική. Οι θεωρητικής κατεύθυνσης θα ήταν Φιλολογία ή Νομική, η οποία Νομική Σχολή είχε τη Νομική, το τμήμα Νομικών, Νομικό και την Πολιτικών Επιστημών, Πολιτικών και Οικονομικών επιστημών. Τώρα στο Πανεπιστήμιο, εκεί βέβαια οι εγκαταστάσεις ήταν περιορισμένες. Εγώ είχα περάσει στο Μαθηματικό, δεν είχα περάσει στους Αρχιτέκτονες, διότι ακριβώς εκεί, είχα δώσει εξετάσεις δηλαδή, υπήρχε μια ιδιόμορφη βαθμολογία, υπήρχε η γενική βαθμολογία και υπήρχε και, να την ονομάσω έτσι, η ειδική βαθμολογία, στην οποία έπρεπε να εξεταστεί κανείς σε τέσσερα μαθήματα, γεωμετρία, ελεύθερο σχέδιο, γραμμικό σχέδιο και έκθεση, αθροιστικά να πιάσει 20 μονάδες. Εγώ είχα πιάσει 19 μονάδες. Λέγανε, δε ξέρω αν αλήθευε, ότι αν είχα 19 και μισό θα ήτανε το μισό υπέρ του υποψηφίου. Και ενώ στο σύνολο των, στη συνολική βαθμολογία είχα περισσότερο από κάποιους άλλους που όμως είχαν τη μικρή βάση, όπως την ονομάζαμε, 20 και είχαν περάσει και εγώ έμεινα. Και φυσικά είχα δώσει, όπως είπα, και στη Φυσικομαθηματική και είχα περάσει μαθηματικός.

Ποια χρονιά;

Είχα δώσει εξετάσεις το 1959. Στο... Οι εγκαταστάσεις ήταν πολύ περιορισμένες. Στο παλαιό κτήριο, όπως λέγαμε, στο αρχικό κτήριο του Πανεπιστημίου, που είναι επί της Εθνικής Αμύνης, εκεί κάναμε κάποια μαθήματα, εκεί στεγάζονταν και όλες οι γραμματείες όλων των σχολών και τμημάτων. Στη Φυσικομαθηματική Σχολή στον τελευταίο όροφο είχαμε αίθουσες, πέρα από το κεντρικό αμφιθέατρο που υπήρχε στο ισόγειο και ήταν αρκετά μεγάλο και εκεί κάναμε μάθημα, θυμάμαι το μάθημα της φυσικής, διότι το κάμναμε μαθηματικοί, φυσικοί, χημικοί, φαρμακοποιοί, γιατροί, οδοντίατροι, όλες αυτές οι ειδικότητες που τέλος πάντων κάνανε τη φυσική. Επάνω, στους ορόφους, είχε κάποιες αίθουσες, στον τρίτο όροφο, υπήρχε τότε, γιατί μετά έγινε και τέταρτος όροφος, υπήρχαν αίθουσες διδασκαλίας των καθηγητών και ένα αναγνωστήριο και ένα μικρό αμφιθεατριάκι, όπου πολλές φορές παρακολουθούσαν μαθήματα από, κυρίως ήταν σπάνιο να βλέπαμε αγόρι, ήταν κοπέλες που παρακολουθούσαν ξένων γλωσσών, δηλαδή αγγλικής, γαλλικής και γερμανικής φιλολογίας, νομίζω και ιταλικής, αλλά δεν είμαι απόλυτα σίγουρος, που ερχόταν εκεί και έκαμναν μάθημα σε αυτό το μικρό αμφιθεατριάκι. Εμείς ως μαθηματικοί κάναμε μάθημα και στο Μετεωροσκοπείο, το μάθημα της Μετεωρολογίας, και στο Αστεροσκοπείο, το μάθημα της Αστρονομίας. Στο Μετεωροσκοπείο κάνανε και εκεί μάθημα οι φοιτητές και οι φοιτήτριες από τις σχολές των ξένων γλωσσών. Στο Αστεροσκοπείο, μεταξύ των μαθημάτων υπήρχε και η υποχρέωση, ως ένα είδος εργαστηρίου, να παρακολουθήσουμε με το τηλεσκόπιο το φεγγάρι και άλλους, ας πούμε, πλανήτες και λοιπά, και μας χώριζαν σε ομάδες. Θυμάμαι η δική μου ομάδα ήταν να παρακολουθεί, να πάμε να επισκεφτούμε το τηλεσκόπιο την ημέρα Πέμπτη. Μια φορά, δε θυμάμαι τον λόγο, δεν μπόρεσα να πάω, τις υπόλοιπες Πέμπτες είχε πάντα συννεφιά και δεν μπόρεσα ποτέ να δω με το τηλεσκόπιο και το έχω παράπονο.

Ωραία. Εσείς ξεκινήσατε στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο;

Ναι. Τώρα, μέσα στο, εκτός από τις σπουδές, μέσα στο πλαίσιο των σπουδών μας, είχαμε υποχρέωση για να πάρουμε υπογραφή και να έχουμε τη δυνατότητα να συμμετάσχουμε στις εξετάσεις, έπρεπε να πάρουμε υπογραφή και από τη γυμναστική, ήταν υποχρεωτικός ένας ορισμένος αριθμός παρουσιών στη γυμναστική που κάναμε συνήθως στο γήπεδο του ΠΑΟΚ τα πρωινά. Διευθυντής τότε ήταν κάποιος καθηγητής με το επώνυμο Μαυροσκούφης και κάποιος άλλος Χρύσης, αυτά τα δυο ονόματα θυμάμαι. Εγώ είχα επιλέξει, γιατί υπήρχε αυτή η δυνατότητα, αντί να πηγαίνω να κάνω γυμναστική εκεί, να, μαζί με άλλους τρεις συμφοιτητές μου, οι οποίοι όμως ήταν στο Φυσικό τμήμα, να κάνουμε μια ομάδα, τετράδα, και κάναμε κωπηλασία. Και συμμετείχαμε στους αγώνες, γιατί γίνονταν αγώνες μεταξύ όλων των σχολών, με φοιτητές από όλες τις σχολές στα αντίστοιχα αθλήματα, όπως στο μπάσκετ, στο ποδόσφαιρο, στο βόλεϊ, μεταξύ των άλλων, στη διάρκεια της φοιτητικής εβδομάδας, η οποία συνήθως γινότανε, ανάλογα βέβαια πότε έπεφτε και το Πάσχα, τον Απρίλιο με Μάιο, πριν από τις εξετάσεις. Εγώ με τους συμμαθητές μου, με τους συμφοιτητές μου πηγαίναμε στο Ναυτικό Όμιλο Θεσσαλονίκης, όπου κάναμε προπόνηση και συμμετείχαμε, και τελικά λάβαμε [00:40:00]μέρος στη διάρκεια της φοιτητικής εβδομάδας με την τετράκωπο, οι συναθλητές μου. Οι άλλοι όλοι ήταν από το Φυσικό. Είχαμε την ευτυχία να κατακτήσουμε την πρώτη θέση και μας έδωσαν, και το έχω ακόμα αυτό, το μετάλλιο και ένα κύπελλο. Βέβαια, είχαμε και μια υποχρέωση σε κάθε, στην αρχή κάθε χρονιάς να περνούμε από γιατρούς. Και οι εξετάσεις ήταν δύο ειδών, μια αφροδισίων νόσων, που πηγαίναμε στο νοσοκομείο αφροδισίων νόσων και δερματολογικών νόσων επί της, στην περιοχή της Αναλήψεως και η άλλη ήταν να βγάλουμε ακτινογραφίες, που πηγαίναμε στη φοιτητική λέσχη, η οποία ήτανε στην, επί της Εθνικής Αμύνης. Εκεί περιμέναμε, υπήρχε μια γιατρός, μια γυναίκα, η οποία είχε μια τσιριχτή φωνή, η οποία όποτε πηγαίναμε εκεί να βγάλουμε ακτίνες, μας έλεγε: «Μην αναπνέεις» με μια ιδιόρρυθμη φωνή και πάντοτε προσπαθούσαμε να τη μιμηθούμε και να τη κοροϊδέψουμε βέβαια. Κάτω στο ισόγειο της φοιτητικής λέσχης υπήρχε και ένα κτίσμα από την απέναντι μεριά. Η φοιτητική λέσχη, δηλαδή, βασικά ήταν στο αριστερό μέρος κατεβαίνοντας –πώς λέγεται ο δρόμος; Δε το θυμάμαι– ένα στενάκι μετά τη σημερινή Αλεξάνδρου Σβώλου, ένα στενάκι, αμέσως μετά ήταν η φοιτητική λέσχη, κατεβαίνοντας αριστερά, υπήρχε όμως και δεξιά επίσης ένα κτίσμα που βγάζαμε τις ακτίνες. Στο ισόγειο υπήρχε και κουρείο, οπότε μπορούσαμε, μάλλον ημιυπόγειο ήτανε, μπορούσαμε να κουρευτούμε με χαμηλότερη τιμή. Βέβαια, γινότανε και παρέλαση, η έναρξη της, ας το πούμε της αγωνιστικής περιόδου, όσον αφορά αθλήματα στίβου και λοιπά, γινόταν στο Καυτατζόγλειο Στάδιο, όπου και εμείς, οι κωπηλάτες, έχοντας ένα κουπί στον ώμο παρελαύναμε και εμείς εκεί. Τις Κυριακές συνήθως. Τα κτήρια τότε ήτανε το κεντρικό, όπως είπα, της Φυσικομαθηματικής, της Γεωπονίας, το Χημείο και ένα τμήμα από τις σημερινές εγκαταστάσεις του Πολυτεχνείου, το κεντρικό, ας το πούμε έτσι, όπου στεγάζονταν οι πολιτικοί μηχανικοί και οι αρχιτέκτονες. Και επιπλέον σα βοηθητικά, ας το πούμε, κτήρια ήταν το Μετεωροσκοπείο και το Αστεροσκοπείο.

Εσείς τελειώσατε το Πανεπιστήμιο στο Αριστοτέλειο;

Όχι, εγώ το Πανεπιστήμιο το τελείωσα στην Αθήνα, στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, διότι είχα συνδεθεί πάρα πολύ, ιδιαίτερα στενά με φίλους, οι οποίοι κατάγονταν από εκτός Θεσσαλονίκης. Ήταν φυσικό αυτοί να θέλουν να πάνε στην Αθήνα να τελειώσουνε, και για οικονομικούς λόγους κυρίως, και όταν έκαναν μετεγγραφή, στο τελευταίο χρόνο, ενώ είχα κάνει και το τέταρτο έτος εδώ, κατέβηκα στην Αθήνα μαζί τους και έτσι απεφοίτησα από το Πανεπιστήμιο των Αθηνών.

Ήταν εύκολο τότε να γίνει μετεγγραφή;

Εφόσον κάποιος παρουσίαζε ότι κατοικεί ή φιλοξενείται στην Αθήνα μπορούσε να κάνει τη μετεγγραφή.

Ωραία. Κάποια άλλα...

Τώρα, σχετικά με άλλα έτσι της περιοχής της Θεσσαλονίκης εκείνο που μπορώ να θυμηθώ έτσι ήταν το 424 Στρατιωτικό Νοσοκομείο, στο οποίο είχα έναν αδερφό μεγαλύτερο από εμένα, ο οποίος ήταν φοιτητής Ιατρικής και υπηρετούσε τη θητεία του και θυμάμαι που τον επισκεπτόμουν πολύ συχνά εκεί, όταν είχε υπηρεσία, και εκείνο που μου είχε κάνει εντύπωση είναι ότι μαζί με συναδέλφους του στρατιώτες, όταν έβγαιναν για διασκέδαση έπαιρναν τις κουραμάνες που τους έδιναν στο στρατό και πηγαίναν σε μια ταβέρνα εκεί κοντά, «Κραβαρίτη», ήταν ονομαστή για τα δεδομένα της εποχής στη Θεσσαλονίκη, όπου έδιναν τις κουραμάνες και πετύχαιναν χαμηλότερη τιμή σε αυτά που κατανάλωναν. Άλλα πράγματα που μπορώ να θυμάμαι, μια και αναφέρθηκα σε στρατιωτικά, ήτανε οι παρελάσεις που γίνονταν την 28η Οκτωβρίου και την 25η Μαρτίου. Οι παρελάσεις τα πρώτα χρόνια γινότανε στη Λεωφόρο Νίκης. Και κάποια εποχή, τουλάχιστον μια χρονιά είχαν γίνει, πιθανότατα δυο-τρεις χρονιές, είχαν γίνει και στην Εγνατία και το λέω αυτό γιατί υπηρετούσα τη θητεία μου, συγκεκριμένα το έτος 1970, υπηρετούσα τη θητεία μου στο 561 Τάγμα Πεζικού, το οποίο έδρευε κοντά στο αεροδρόμιο του ΣΕΔΕΣ. Και το τάγμα μας συμμετείχε με στρατιώτες στην παρέλαση και εγώ ήμουν επικεφαλής αυτού του λαμού και παρήλασα στην Εγνατία οδό.

Εσείς πότε υπηρετήσατε στο στρατό;

Από τον Απρίλιο του 1969 μέχρι τον Απρίλιο του 1971.

[Δ.Α.].

Είχα πάρει αναβολή λόγω σπουδών και έτσι υπηρέτησα, δηλαδή λίγο μεγαλύτερος.

Υπηρετήσατε Θεσσαλονίκη;

Βασικά, η ειδικότητα... Παρουσιάστηκα στην Κόρινθο. Μετά την εκπαίδευση στην Κόρινθο, που ήταν περίπου σαράντα ημερών, επιλεγήκαμε πολλά άτομα και, παρόλο που μέχρι τότε λέγανε ότι οι θετικής κατεύθυνσης, πηγαίνουν, οι μαθηματικοί κυρίως πηγαίνουν στο πυροβολικό, εμάς μας στείλανε στο πεζικό, στη σχολή, τη Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών Πεζικού ΣΕΑΠ δηλαδή, στο Ηράκλειο Κρήτης, όπου εκεί παρέμεινα από τον Ιου... Παρουσιάστηκα τον Απρίλιο στην Κόρινθο, εκεί περίπου, περί τα μέσα, με 20 Ιουνίου, παρέμεινα εκεί για την εκπαίδευση και επειδή πήρα την ειδικότητα των ΠΑΟ 106 χιλιοστών, ΠΑΟ σημαίνει πυροβόλα άνευ οπισθοδρομήσεως, όπως τα λέγανε, «οι εχθροί των αρμάτων», γιατί αυτό είχαν σα στόχο, και άλλον ένα μήνα ως εκπαίδευση περίπου μέχρι τις παραμονές των γιορτών Χριστουγέννων και νέου έτους του 1969 με 1970. Να πω όμως ότι κάποια εποχή, ίσως το 1960, αλλά ή '61, δεν μπορώ να το πω με βεβαιότητα, είχε γίνει και μια προσπάθεια αποκριάτικης παρέλασης, η οποία είχε πραγματοποιηθεί στην οδό Εγνατία. Πάνω στην παραλία, όπως είχα αναφέρει κάποια στιγμή, υπήρχε ένας κινηματογράφος, «Κεντρικόν», και στην, δίπλα από την είσοδο υπήρχε ένα σκοπευτήριο, στο οποίο πηγαίναμε συχνά, προσπαθώντας να σκοπεύσουμε και να πάρουμε το αντίστοιχο δώρο. Είχε διάφορες και σταθερούς στόχους και κινούμενους στόχους και ανάλογα παίρναμε κάτι κούκλες, κάτι τέτοια, κάτι σοκολάτες και τέτοια όταν πετυχαίναμε το στόχο. Τώρα άλλες από εκείνη την εποχή, οι μεγαλύτεροι από εμένα, αλλά επειδή εγώ είχα μια σχετικά πρόωρη ανάπτυξη και ενώ ήμουν 14 χρονών φαινόμουνα περίπου για 20, με παίρναν μαζί τους οι μεγαλύτεροι, όταν πήγαιναν σε κάπως, σε μια κακόφημη περιοχή, τα σημερινά Λαδάδικα, δεν είναι όπως ήταν, δεν ήταν όπως είναι σήμερα. Τότε, όταν νύχτωνε ήταν πάρα πολύ κακόφημη περιοχή, και γενικώς η περιοχή Λαδάδικα και Βαρδάρη ήταν πάρα πολύ κακόφημη περιοχή, ωστόσο εγώ ακολουθώντας τους μεγάλους πήγαινα εκεί. Σε αυτές τις περιοχές, δηλαδή, υπήρχαν πορνεία, θυμάμαι στα Λαδάδικα, στην οδό Ειρήνης, στην οδό Αφροδίτης, προς τον Σιδηροδρομικό Σταθμό, υπήρχαν και κάποια καπηλειά εκεί με θαμώνες της περιοχής. Ήταν γενικά πολύ κακόφημη περιοχή, θυμάμαι ένα σπίτι, το οποίο ακόμη διατηρείται, βέβαια δε χρησιμοποιείται για τους ίδιους λόγους, που διατηρείται ακόμη, που κάτω είχε, στη συμβολή νομίζω η οδός είναι Αφροδίτης, τον κάθετο δε θυμάμαι τώρα ποιος είναι, εξακολουθεί πάντως να είναι αυτό το κτίσμα, ίσως να θεωρείται και διατηρητέο, στο οποίο από κάτω ήτανε ταβέρνα και από πάνω ήταν οίκος ανοχής. Επίσης, κακόφημη περιοχή ήταν και η σημερινή Κουντουριώτη, που βέβαια δεν είχε κατοικίες τότε, είχε κυρίως αποθήκες, [00:50:00]θυμάμαι έτσι που καθώς ακολουθούσα τους μεγαλύτερους, που ιδιαίτερα είχε κυβόλιθους κάτω στο δρόμο και λόγω της γειτνίασης με τη θάλασσα πάντα ήταν υγρή εκεί και σκοτεινή η περιοχή και είχε μια έτσι ιδιαίτερη ατμόσφαιρα εκείνη η περιοχή της οδού Κουντουριώτη. Και βέβαια, όπως είπα, από εκείνο το σημείο της Ίωνος Δραγούμη μέχρι το Σιδηροδρομικό Σταθμό ήταν τα πράγματα λίγο κακόφημα και δεν, τα αποφεύγαμε να τα επισκεπτόμαστε. Εγώ ακολουθώντας τους μεγάλους πήγαινα και θυμάμαι αυτά τα πράγματα.

Εσείς από την Αθήνα πότε γυρίσατε;

Τελειώνοντας, μάλλον είχα ένα μάθημα να δώσω, αλλά για να εκμεταλλευτώ χρονικά την, γιατί μπορούσα να το δώσω τον Ιούνιο, τελικά όμως δεν μπόρεσα να το δώσω τον Ιούνιο και το έδωσα τον Οκτώβριο, πήγα στο στρατιωτικό, 24 Απριλίου 1969, και έδωσα το μάθημα και πήγα μετά, αργότερα, δηλαδή ήμουνα, υπηρετούσα τη θητεία μου όταν έδωσα το τελευταίο μάθημα και μετά τελείωσα.

Επιστρέφοντας στη Θεσσαλονίκη είχε αλλάξει ο τρόπος διασκέδασης; Ήσασταν πλέον μεγάλη ηλικία. Πώς διασκεδάζατε τότε;

Τότε είχαμε τα... Υπήρχανε κάποια κλαμπ, δηλαδή υπήρχε τότε, υπήρχε η «Μπαρμπαρέλα» θυμάμαι, η «Ιφιγένεια» ήτανε, night club τα λέγανε, που πηγαίναν οι νέοι και χορεύανε, τότε βέβαια της μόδας ήτανε το rock n' roll, mambo, shake, και τέτοιους χορούς χορεύαμε εκείνη την εποχή. Βέβαια, αυτό ήταν και συνάρτηση του πόσο κανείς, γιατί ήταν με είσοδο, πόσο κανείς είχε τη δυνατότητα την οικονομική. Πηγαίναμε, εγώ πήγαινα αραιά και πού, όχι συχνά. Κάποιοι άλλοι λίγο πιο συχνά, αλλά αυτή ήταν η διασκέδαση τότε. Ή πολλές φορές πηγαίναμε σε ζαχαροπλαστεία οι συμφοιτητές, για παράδειγμα, καθόμασταν, κουβεντιάζαμε, τρώγαμε το γλυκό μας και λοιπά.

Αφού τελειώστε σπουδές και στρατό, δουλέψατε;

Δούλεψα ένα πολύ μικρό χρονικό διάστημα, κυρίως παραδίδοντας ιδιαίτερα μαθήματα. Στη συνέχεια έφυγα για την Αγγλία το 1973 για μεταπτυχιακές σπουδές και επέστρεψα το 1977. Επέστρεψα... Πηγαίνοντας στην Αγγλία ειδικεύτηκα, ήταν και της μόδας εκείνη την εποχή, ειδικεύτηκα στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Όταν γύρισα, το να βρει κανείς εργασία ήταν λίγο δύσκολο, γιατί και οι δυνατότητες δεν, των επιχειρήσεων δεν υπήρχαν, αλλά οι περισσότεροι έβλεπαν και με ένα σκεπτικισμό αυτές τις νέες τεχνολογίες. Το 1978 όμως προσλήφθηκα στην υπηρεσία της μηχανογράφησης της Εταιρίας, της Βιομηχανίας Ζαχάρεως Ελλάδος και, μάλλον ΕΒΖ λεγόταν, Ελληνική Βιομηχανία Ζαχάρεως, που είχε την έδρα στη Θεσσαλονίκη με τέσσερα, με πέντε εργοστάσια στη Λάρισα, στο Πλατύ, στις Σέρρες, στην Ξάνθη και στην Ορεστιάδα. Οι υπηρεσίες, βέβαια, ήτανε στις κεντρικές υπηρεσίες, εδώ, στη Θεσσαλονίκη, που ήταν στην οδό Αριστοτέλους, δίπλα στην πλατεία Αριστοτέλους, αλλά επί της οδού Μητροπόλεως 45. Τα γραφεία της μηχανογράφησης, επειδή δεν υπήρχε χώρος εκεί, ήτανε επί της Τσιμισκή. Λάθος, 45 Τσιμισκή ήταν η μηχανογράφηση, 34 Μητροπόλεως ήταν τα γραφεία της Βιομηχανίας Ζαχάρεως. Εκεί παρέμεινα μέχρι το 1989 και μετά είχε προκηρυχθεί μια θέση στο νεοϊδρυθέν τμήμα Πληροφορικής στο ΤΕΙ Θεσσαλονίκης, όπου επιλέχθηκα στην Αθήνα από μια επιτροπή και υπηρέτησα εκεί και αφυπηρέτησα το έτος 2009.

Ήτανε δύσκολο το να πάτε στο εξωτερικό και να σπουδάσετε; Πώς και το αποφασίσατε;

Είναι αλήθεια ότι, τουλάχιστον προσωπικά θα πω, ήτανε δύσκολα. Εγώ είχα την ευτυχία και ευλογία να έχω δύο αδερφούς, οι οποίοι είχαν την οικονομική δυνατότητα να με στηρίξουν, οπότε η συμφωνία μας, η άτυπη, χωρίς να λεχθεί ποτέ, αλλά τη νιώθαμε, ήταν ότι όταν θα επέστρεφα, το οποίο το έκανα, παρ' όλη την αντίρρησή τους να μη δεχτούν τα χρήματα που είχα ξοδέψει, τους τα επέστρεψα για να είμαστε έτσι, κατά την κοινή ρήση οι καλοί φίλοι, αδέρφια βέβαια εμείς, «οι καλοί λογαριασμοί κάνουν τους καλούς φίλους» ή τα καλά αδέρφια. Είχα αυτή την ευτυχία, λοιπόν, και πήγα εκεί, το μόνο που ήξερα από υπολογιστές ήταν η λέξη, δεν είχα απολύτως καμία γνώση, αλλά εν πάση περιπτώσει τα κατάφερα και σπούδασα και έτσι…

Αγγλικά γνωρίζατε; Είχατε...

Είναι αλήθεια ότι είχα τελειώσει, είχα πάει εδώ σε σχολή, στη σχολή Σβάρνα, αγγλικών, αγγλικής γλώσσας, αλλά είχα φροντίσει να πάω από τον Ιανουάριο του 1973 και ξεκίνησα τις σπουδές μου από το Σεπτέμβριο, οπότε σε εκείνο το μεσοδιάστημα πήγαινα σε σχολείο εκμάθησης αγγλικής στο Chiswick College του Λονδίνου.

Οπότε, εσείς την περίοδο της Χούντας δεν ήσασταν στην...

Όχι, δεν... Όταν, δηλαδή, ιδιαίτερα όταν έγινε η εξέγερση στο Πολυτεχνείο και λοιπά, εγώ δε, απουσίαζα, δεν ήμουνα εδώ, οπότε δεν έχω γνώση πώς είχαν εξελιχθεί τα πράγματα.

Ωραία. Εσείς είπατε ότι κατάγεστε από τη Δυτική Μακεδονία και τα χωριά Χρυσαυγή...

Χρυσαυγή και Δίλοφο.

Τα επισκεπτόσασταν συχνά τα χωριά;

Ναι. Πρώτη χρονιά πήγα αμέσως μετά τη λήξη του Εμφυλίου, δηλαδή το 1950. Η εμπειρία μου ως παιδί πόλης ήταν έτσι, με μεγάλη έκπληξη, διότι μπορεί να πηγαίναμε κάποιες εκδρομές σε γύρω περιοχές της Θεσσαλονίκης, αλλά εκεί, επειδή είναι και η περιοχή ορεινή, με είχε εκπλήξει. Με είχε βάλει ο πατέρας μου σε ένα λεωφορείο εδώ, στη Θεσσαλονίκη, κατέβηκα στο Τσοτύλι, που ήταν ο τελικός προορισμός, από εκεί βρήκα κάποιους συγχωριανούς που είχε ενημερώσει ο πατέρας μου, με πήρανε, πήγαμε μέχρι μια απόσταση, μέχρι τη γέφυρα της Βουχωρίνας, και από εκεί με τους συγχωριανούς μου με τα πόδια, μια διαδρομή περίπου δύο ωρών, πήγαμε στο χωριό, ήταν η πρώτη –Βέβαια, είχα ακούσει πάρα πολλά από τους γονείς μου, αλλά άλλο είναι να σου περιγράφουν κάτι και άλλο να το βλέπεις. Εκεί πήγαινα όλα τα καλοκαίρια. Συγκεκριμένα, ο πατέρας μου με έβαζε, με το που τελείωνε το σχολείο, την άλλη μέρα, στο λεωφορείο και επέστρεφα την παραμονή που θα άνοιγαν τα σχολεία. Όλο αυτό το διάστημα ζούσα σαν παιδί του χωριού. Αυτό έχει και σαν αποτέλεσμα να μάθω και την ντοπιολαλιά και έτσι να, πολλές φορές όταν συναντιέμαι με τους συγχωριανούς ή τέλος πάντων συντοπίτες να μιλούμε στην ίδια διάλεκτο, ας το πούμε έτσι.

Είχε πολύ μεγάλη διαφορά τα παιχνίδια με τους συνομηλίκους στο χωριό σε σχέση με τη Θεσσαλονίκη;

Ναι. Ήμουνα βέβαια και σε μικρή ηλικία τότε, τα παιδιά με υποδέχτηκαν έτσι, με έναν περίεργο τρόπο, γιατί και στην ενδυμασία διαφέραμε, εγώ ας πούμε φορούσα κοντό παντελονάκι, ενώ τα δικά τους παντελόνια φτάνανε μέχρι το γόνατο και γενικώς η αμφίεση… Θεωρούμουν και με βλέπαν και αυτοί λίγο περίεργα. Μάλιστα, τρεις χρονιές μετά, όταν πήγαινα Γ’ Δημοτικού, επειδή οι γονείς μου έμειναν στο χωριό για τη διάρκεια του φθινοπώρου, αναγκαστικά πήγα στο Δημοτικό εκεί και ο δάσκαλός μου ο αείμνηστος Ανδρέας Παπαζαχαρίου, Παπαζαχαρίας, μια φορά μου ανέθεσε να περιγράψω τη Θεσσαλονίκη γενικώς, τη θάλασσα, γιατί τα παιδιά ακούγανε μόνο θάλασσα, αλλά φυσικά δε ξέρανε και θέλω να πω ότι γενικώς τα πράγματα ήταν τελείως διαφορετικά. Βέβαια, όσον αφορά τα παιχνίδια, τα παιχνίδια ήταν κυρίως, κλέφτες και αστυνόμοι παίζαμε έτσι μεταξύ μας. Παίζαμε ένα [01:00:00]παιχνίδι με το, από τα καλαμπόκια το εσωτερικό, αφού βγάλουμε τα σπυριά, το στέλεχος εκείνο, το οποίο προσπαθούσαμε να το χτυπήσουμε με ξύλα, να το χτυπήσουμε και να το πετάξουμε μακριά, κάτι σαν το, να πω hockey τώρα πώς παίζουνε, κάπως έτσι. Άλλο που παίζαμε είναι όταν το Σεπτέμβριο μαζεύαμε τα καρύδια και τα αμύγδαλα, και εκεί παίζαμε έτσι τυχερά παιχνίδια, με την έννοια ότι ανοίγαμε μια λακκούβα στο χώμα και από μια απόσταση περίπου 1 μέτρου ρίχναμε μια χούφτα από τα αντίστοιχα, από τους αντίστοιχους καρπούς, δηλαδή είτε ήταν καρύδια, είτε ήταν αμύγδαλα. Εάν ο αριθμός που έπεφτε μέσα στη λακκούβα ήτανε ζυγός, έπρεπε η μάνα να δώσει στον παίκτη τον αντίστοιχο αριθμό καρυδιών ή αμυγδάλων, αν ήταν μονός, τα κρατούσε η μάνα. Βέβαια, εκεί γινόταν σκοτωμός, όταν κάποιος από τους καρπούς ήταν, δεν ήταν μέσα, δηλαδή ήταν στο ρείθρο της λακκούβας και φυσικά ο καθένας μετρώντας γρήγορα πόσα ήταν μέσα στη λακκούβα και υπολογίζοντας αν, τι τον συνέφερε να είναι, μέσα ή έξω αυτό που ήτανε στο χείλος της λακκούβας, γινόταν χαμός και δε συμφωνούσαμε και θεωρούσαμε ότι αδικεί ο ένας τον άλλον και ούτω καθεξής.

Και πηγαίνατε μέχρι μεγάλος στο χωριό κάθε καλοκαίρι;

Πήγαινα μέχρι την ηλικία των 14 χρονών, μετά δε, ψέματα 15 χρονών. Μετά, δε ξαναπήγα τα καλοκαίρια και δυστυχώς το σπίτι μας στο μεταξύ γκρεμίστηκε κάτω από πολύ άσχημες συνθήκες, που δε θα ήθελα να περιγράψω, και αυτό είναι ένα εμπόδιο να πηγαίνω στο χωριό. Πηγαίνω, βέβαια, επειδή το αγαπώ ιδιαίτερα, αλλά πηγαίνω αυθημερόν.

Αυτή η αγάπη σας για το χωριό σας έκανε να μπείτε και σε διάφορους συλλόγους.

Ναι, πραγματικά. Παρόλο που δεν γεννήθηκα και δεν μεγάλωσα και δεν έζησα πάρα πολύ διάστημα, δηλαδή μόνο τα πέντε-έξι καλοκαίρια, ίσως λίγο περισσότερα, πέντε-έξι καλοκαίρια, αγάπησα την περιοχή και το χωριό μου και αυτό έγινε η αφορμή και η αιτία να εμπλακώ με διάφορους πολιτιστικούς συλλόγους τις περιοχής. Ξεκίνησα το 1989 συμμετέχοντας στις εκλογές και εκλεγόμενος στη Βοϊακή Εστία Θεσσαλονίκης, στο διοικητικό συμβούλιο, όπου υπηρέτησα, με μία μόνο θητεία που δεν είχα εκλεγεί, μέχρι το 2016.

Τι σύλλογος είναι αυτός;

Ο σύλλογος αυτός αφορά τους κατοίκους της επαρχίας Βοΐου, είναι πολιτιστικός σύλλογος, διατηρεί χορευτικό συγκρότημα, το οποίο συμμετέχει σε πάρα πολλές εκδηλώσεις με παραδοσιακές, τοπικές φορεσιές, έχει συμμετάσχει και σε πολλά φεστιβάλ διεθνή. Το 2005, αν θυμάμαι καλά, συμμετείχε σε ένα παγκόσμιο φεστιβάλ χορού, συγκροτημάτων, χορευτικών συγκροτημάτων στο Zacatecas του Μεξικού, άλλες… Ήμουνα τότε στο συμβούλιο της Βοϊακής Εστίας, ήμουνα Αντιπρόεδρος. Άλλες εκδηλώσεις κάναμε στη Ρουμανία, στο Βουκουρέστι, στην Brăila, σε ποιο άλλο, και στη, δε θυμάμαι και σε κάποιο άλλο μέρος, δε θυμάμαι. Στη Βιέννη, επίσης, έχουμε πάει. Στη συνέχεια, βέβαια, υπηρέτησα και από, σε άλλους συλλόγους, στο διοικητικό συμβούλιο άλλων συλλόγων. Από το 2002 μέχρι και σήμερα είμαι Γενικός Γραμματέας στην Ομοσπονδία Δυτικομακεδονικών Σωματείων Θεσσαλονίκης. Είναι ένα δευτεροβάθμιο όργανο, στο οποίο ανήκουν περίπου εβδομήντα σύλλογοι που κατάγονται από τη Δυτική Μακεδονία και δραστηριοποιούνται στο χώρο της Θεσσαλονίκης. Επίσης, σε ένα άλλο σύλλογο που ιδρύθηκε αργότερα, το 2000, στο Σύνδεσμο Φοιτησάντων εν τη Τσοτυλίω Σχολή και εκεί ως, υπηρέτησα ως Γενικός Γραμματέας και εδώ ως Γενικός Γραμματέας στην Ομοσπονδία και από το 2013 έχω την τιμή να είμαι Πρόεδρος της Μακεδονικής Φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητος. Είναι ένα σωματείο, το οποίο ιδρύθηκε το 1871 στη Κωνσταντινούπολη από προπαππούδες μας, μαστοροκαλφάδες, οι οποίοι δούλευαν στην Κωνσταντινούπολη και βλέποντας τα ιστορικά γεγονότα της εποχής και διαβλέποντας, όπως αποδείχτηκε, τις εξελίξεις, θέλησαν, κυρίως, με την ίδρυση τους, το 1871, ίδρυσαν και το ιστορικό Γυμνάσιο Τσοτυλίου, το οποίο εγκαινιάστηκε τότε και πρωτολειτούργησε το 1973, στο οποίο φοίτησαν όλα τα παιδιά της επαρχίας Βοΐου. Αρχικά, συμμετείχαν ακόμη και τουρκόπαιδα, τα οποία φυσικά ξέρανε ελληνικά και... Στο ιστορικό Γυμνάσιο Τσοτυλίου έχουν φοιτήσει πάρα πολλοί διακεκριμένοι. Μάλιστα, στο μαθητολόγιο έχουμε βρει ότι υπήρχανε μαθητές, οι οποίοι κατάγονταν από πολύ μακρινά μέρη, από Βελιγράδι, από Προύσα, από Κάιρο, από Βουκουρέστι, από Βουκουρέστι δεν είμαι σίγουρος, από Βελιγράδι όμως σίγουρα, και από άλλες περιοχές απομακρυσμένες, πέρα από τις περιοχές που είναι γύρω από το Τσοτύλι, ας το πούμε.

Και πού είναι το Τσοτύλι, η περιοχή ακριβώς;

Το Τσοτύλι είναι, ανήκει στο νομό Κοζάνης, απέχει περίπου 60 χιλιόμετρα, υποθέτω, δεν είμαι απόλυτα σίγουρος για την απόσταση. Δηλαδή, για να πάει εκεί κανείς παίρνει την Εγνατία οδό, προσπερνάει την Κοζάνη, μετά τον κόμβο της Σιατίστης, στον κόμβο που πηγαίνει προς την Καστοριά τον ακολουθεί και σε κάποιο διάστημα βγαίνει έξω από αυτό τον άξονα, τον κάθετο, ο οποίος πηγαίνει μέχρι την Αλβανία, περνάει από μια κωμόπολη τη Νεάπολη και σε περίπου μια απόσταση περίπου 5 χιλιομέτρων, 10 το πολύ, 10 ίσως, είναι το Τσοτύλι. Είναι μια κωμόπολη, η οποία βέβαια, η περιοχή τώρα της επαρχίας Βοΐου φθίνει από άποψη πληθυσμού, δυστυχώς, έχει ερημωθεί ο τόπος, στα περισσότερα χωριά είναι ελάχιστοι οι κάτοικοι, δηλαδή μπορεί να βρει κανείς δύο, πέντε κατοίκους και αυτούς υπέργηρους, που σημαίνει ότι νομοτελειακά ότι σε λίγα χρόνια αυτά τα χωριά θα ερημώσουν παντελώς.

Και μέχρι πότε λειτούργησε αυτό το σχολείο;

Το σχολείο εξακολουθεί να λειτουργεί. Είναι από τα παλαιότερα, βέβαια έχει ένα πρόβλημα, που λόγω της ερήμωσης, όπως ανέφερα, της περιοχής, δεν υπάρχουν πια νέοι στην περιοχή, με αποτέλεσμα να μην υπάρχουν και μικρά παιδιά, να είναι πολύ λίγα δηλαδή. Ενώ όταν πήγαινα εγώ μικρό παιδί είχε πάνω από πεντακόσιους-εξακόσιους μαθητές, τώρα μετά βίας Γυμνάσιο και Λύκειο, έχει λίγο παραπάνω από τους εκατό μαθητές. Όσον αφορά τη Μακεδονική Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα είχε μεγάλη δραστηριότητα στην Κωνσταντινούπολη, ιδρύθηκε, οι ιδρυτές ήταν ιδιαίτερα έξυπνοι, αν κανείς αναλογιστεί ότι ο Πρόεδρος ήτανε προσωπικός προμηθευτής καπνού του Σουλτάνου. Στο διοικητικό συμβούλιο συμμετείχε ο Μητροπολίτης Νικαίας Ιωαννίκιος και αυτό σημαίνει, αν το καλοσκεφτεί κανείς, ότι είχε πρόσβαση και τη βοήθεια του Πατριαρχείου. Υπήρχε επίσης στο διοικητικό συμβούλιο ο πολύ γνωστός, περίφημος, καταγόμενος από τη Δάφνη, ιερομόναχος, ο ιερομόναχος Στέφανος Νούκας –η Δάφνη επίσης είναι ένα χωριό έξω από το Τσοτύλι–, ο οποίος ήταν ιδιαίτερα μορφωμένος, είχε σπουδάσει στο Παρίσι, και όταν τον επιστράτευσαν ήταν καθηγητής στην Αμπέτειο Σχολή, στο Κάιρο. Αυτός ήταν ιδιαίτερα δραστήριος, πέθανε σε μεγάλη ηλικία, [01:10:00]δηλαδή είχε περάσει τα 90 του χρόνια, στη Θεσσαλονίκη, ωστόσο ήταν ιδιαίτερα δραστήριος, ήταν ο πρώτος ο οποίος επισκέφτηκε το Τσοτύλι, όταν είχε ληφθεί η απόφαση για τη δημιουργία του σχολείου. Στη συνέχεια, ίδρυσε στη Θεσσαλονίκη ένα Παρθεναγωγείο, το οποίο στη συνέχεια έγινε η Σχολή Σχοινά, της Αγλαΐας Σχοινά, το Παρθεναγωγείο, το οποίο βέβαια έχει κλείσει εδώ και κάποια χρόνια, ίσως είκοσι από σήμερα. Ο ίδιος ήταν πολύ δραστήριος, μάλιστα είχε πάει στην Οδησσό και είχε συναντηθεί με τον μεγαλέμπορο, τον Μαρασλή, από τον οποίο είχε ζητήσει οικονομική βοήθεια. Ίδρυσε, υπάρχει ένα Γυμνάσιο, ένα κτήριο, επειδή συμπτωματικά η πεθερά μου φοίτησε εκεί, το λέγανε το Σχολείο του Νούκα, το Γυμνάσιο του Νούκα, πιο σωστά, είναι κάπου στην Αλεξανδρείας, αλλά λεπτομέρειες δεν ξέρω. Πάντως εκείνο που ήταν σημαντικό ήταν ότι είχε ιδρύσει Εμπορική Σχολή, διαβλέποντας τον κομβικό ρόλο της Θεσσαλονίκης με την οικονομική ανάπτυξη και λοιπά, αυτά επί Τουρκοκρατίας ακόμη και στο οποίο, απ' ό,τι έχω ακούσει από παλαιότερους, διδάσκονταν, πέρα από οικονομικά μαθήματα, γερμανικά, γαλλικά και οι απόφοιτοι όλοι σταδιοδρόμησαν με μεγάλη επιτυχία. Η Αδελφότητα μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών μετακόμισε στη Θεσσαλονίκη, όπου–

Το '24, ας πούμε;

Το 1924 ακριβώς, δραστηριοποιήθηκε εδώ. Να αναφέρω μια από τις μεγαλύτερες δράσεις της, που οφείλεται κυρίως σε έναν Πρόεδρο εκείνης της περιόδου, που συγκεκριμένα από το 1931 μέχρι το 1967, που με προσωπική του δράση συγκέντρωσε πάρα πολύ υλικό λαογραφικό. Όλο αυτό το υλικό απετέλεσε τη βάση της δημιουργίας του σημερινού Εθνολογικού, Λαογραφικού και Εθνολογικού Μουσείου Μακεδονίας-Θράκης, και βέβαια, αν κανείς το επισκεφτεί, μπορεί να παρατηρήσει και στις δύο πλευρές που υπάρχει εντοιχισμένη μια πινακίδα, στην οποία αναφέρεται ότι πρόδρομος αυτού του μουσείου υπήρξε το μουσείο της Μακεδονικής Φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητας. Εγώ, να πω και αυτό, ως πρόεδρος τώρα από το 2014 και εντεύθεν, προσπαθώ, επειδή μεσολάβησε μια περίοδος αδράνειας, την οποία θέλουμε να την αφήσουμε πίσω μας, προσπαθώ να ξαναζωντανέψω τις δραστηριότητες και το πρώτο που έχουμε κάνει προσφάτως, προ δεκαπέντε ημερών, ήτανε η έκδοση ενός τόμου με κείμενα του παλαίμαχου δημοσιογράφου, διακεκριμένου δημοσιογράφου, ο οποίος διετέλεσε και πρόεδρος της ΕΜΣΙΕΜΘ, του Γεράσιμου Μιχαήλ Δώσσα, με κείμενά του, τα οποία δημοσιεύθηκαν, κάποια από αυτά, στην εφημερίδα «Καθημερινή» και τα υπόλοιπα, ξεκινήσαμε έτσι, αφορούν κείμενα, τα οποία σχετίζονται με την περιοχή του Βοΐου και ευρύτερα της Δυτικής Μακεδονίας.

Εκτός από αυτό κάποιες άλλες δράσεις, ομιλίες γίνονται;

Ναι, ομιλίες πάρα πολλές, εκδρομές κάνουμε. Βέβαια, το μεγάλο πρόβλημα–

Μέλη υπάρχουν;

Ορίστε;

Μέλη υπάρχουν αρκετά;

Ναι. Τυπικά μέλη έχω εγγράψει από το 2014 μέχρι τώρα 187, αλλά οι περισσότεροι από αυτούς είναι παλαιοί, οι οποίοι γνωρίζουν τη δράση της Αδελφότητος. Η προσπάθειά μου είναι ανοίγοντας νέους ορίζοντες και νέες δράσεις να προσελκύσω νέα άτομα, όσους περισσότερους μπορώ, οποιασδήποτε ειδικότητας, που να εμφορούνται από τα ίδια αισθήματα που έχουμε και εμείς, πολιτιστικά κυρίως, έτσι ώστε να συνεχίσει τη δράση της, γιατί, μη ξεχνάμε, σε λιγότερο από δύο χρόνια, σε ένα χρόνο περίπου, θα γιορτάσουμε, να είμαστε πρώρα γεροί, και τα εκατόν πενήντα χρόνια από την ίδρυσή της, που σημαίνει ότι είναι ένα σωματείο ίσως από τα παλαιότερα στον ελλαδικό χώρο και απ' όσο γνωρίζω στο χώρο της Θεσσαλονίκης, και μάλιστα, χαριτολογώντας το αναφέρω έτσι, μαζί με τη Φιλόπτωχο Αδελφότητα Ανδρών Θεσσαλονίκης, η οποία ιδρύθηκε επίσης το ίδιο χρόνο, δηλαδή το ίδιο έτος, το 1871, ονομάζω ότι οι δύο Αδελφότητες είναι αδελφές, ας το πούμε έτσι.

Ωραία. Σας ευχαριστώ πάρα πολύ.

Παρακαλώ, χαρά μου και ελπίζω να βοήθησα με όσα είπα.

Έχετε πει πάρα πολύ ωραία πράγματα και σας ευχαριστώ πολύ.

Να είστε καλά. Το λαογραφικό υλικό που είχε συγκεντρώσει ο πρόεδρος της Μακεδονικής Φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητος, ονόματι Ιωάννης Τάρης, καταγόμενος από το χωριό Αυγερινός της επαρχίας Βοΐου, έχει και μια περιπέτεια. Στη διάρκεια της Κατοχής ο Τάρης, ο οποίος υπηρετούσε ως υποδιευθυντής του υποκαταστήματος της Εμπορικής Τραπέζης, που βρίσκεται στην οδό Ίωνος Δραγούμη, σχεδόν απέναντι από την εκκλησία του Αγίου Μηνά είχε μεταφέρει όλο αυτό το υλικό και το είχε κρύψει στα θησαυροφυλάκια, στα υπόγεια του υποκαταστήματος αυτού της τραπέζης. Δυο φορές οι Γερμανοί, προφανώς με την καταγγελία κάποιων, ζήτησαν, με το πρόσχημα να κάνουν κάποιες γιορτές, να πάρουν αυτές τις στολές, τις οποίες όμως ο Τάρης διέβλεψε ότι δε θα τις ξανάπαιρνε, και προφασίστηκε ότι είχαν καταστραφεί, διότι πράγματι κατά τη διάρκεια του βομβαρδισμού το 1940 από τους Ιταλούς της Θεσσαλονίκης, είχαν βομβαρδίσει το διπλανό κτήριο, στο οποίο φυλάσσονταν τότε αυτές, αυτό το υλικό. Έτσι κατόρθωσε και το διέσωσε όλο αυτό το υλικό. Αυτές οι στολές ήταν καταπληκτικές, και μάλιστα στη δεκαετία του '50, που διοργανώνονταν τότε αποκριάτικοι χοροί, απ' ό,τι με έχουν πληροφορήσει, δύο χοροί αποτελούσαν το γεγονός της Θεσσαλονίκης, ο ένας ήταν ο χορός των Ανεμώνων και ο άλλος της Μακεδονικής Φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητας. Μιλάμε για αποκριάτικους χορούς. Θα δώσω και δύο φωτογραφίες με στολές από το χορευτικό συγκρότημα που διατηρούσε τότε η Μακεδονική Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα με κοπέλες ντυμένες με αυτές τις φορεσιές.

Υπάρχουν ακόμα; Είναι στο...

Αυτές οι φορεσιές πρέπει κανονικά να είναι στο Μουσείο. Όταν επισκέφτηκα μου είπαν ότι τις συντηρούν και δε τις έχω δει. Θα πρέπει κανείς να επικοινωνήσει με το Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης, αν θέλει να τις δει, όπου φυλάσσονται με άλλο υλικό επίσης μουσειακό.

Ωραία. Σας ευχαριστώ.

Να' στε καλά.