[00:00:00]Καλημέρα.

Καλημέρα σας.

Θα μας πείτε το όνομά σας;

Λέγομαι Γιάννης Καρύτσας του Βασιλείου.

Ωραία.

Έχω γεννηθεί εδώ, στο Θέρμο της Αιτωλίας το 1931. Είμαι συγγραφέας, ποιητής και δοκιμιογράφος. Σπούδασα πολιτικές και οικονομικές επιστήμες στο Πάντειο Πανεπιστήμιο των Αθηνών και από το 1956 μέχρι το 1962 ταξίδεψα σε όλο τον κόσμο ως τρίτος καπετάνιος σε καράβια του Εμπορικού Ναυτικού. Μετά την επιστροφή μου στην Ελλάδα προσλήφθηκα στο Υπουργείο Εσωτερικών από όπου απεχώρησα με το βαθμό του Διευθυντή. Στο ίδιο υπουργείο ασχολήθηκα κυρίως με τις δομές και τα προβλήματα της ελληνικής και ευρωπαϊκής τοπικής αυτοδιοίκησης και έγραψα πολλές μελέτες και έκανα και πολλές μεταφράσεις. Για πολλά χρόνια διετέλεσα Διευθυντής και συντάκτης της τοπικής εφημερίδας «Θερμιώτικη Ηχώ». Επίσης, διετέλεσα συντάκτης του εξαμηνιαίου περιοδικού «Τα Αιτωλικά» που εκδίδει η Αιτωλική Πολιτιστική Εταιρεία, της οποίας ήμουνα και είμαι βέβαια Γενικός Γραμματέας. Επιμελήθηκα της έκδοσης του τέταρτου τόμου της «Αιτωλοακαρνανικής και Ευρυτανικής Εγκυκλοπαίδειας» κι έχω γράψει πολλά λήμματα σε αυτόν τον τόμο. Επίσης, επιμελήθηκα της σύνταξης και έκδοσης του ποιητικού έργου του αγαπημένου μου ποιητή Γιάννη Κουφού. Πραγματικά, ο Γιάννης ο Κουφός ήταν ένας εκ των αρίστων ποιητών και ανθρώπων, με μεγάλα γράμματα, του ελληνικού λογοτεχνικού χώρου. Το... διετέλεσα μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Ένωσης Αιτωλοακαρνάνων Λογοτεχνών και το 2003 μου απενεμήθηκε από την Ελληνική Εταιρεία Χριστιανικών Γραμμάτων το Βραβείο Μελετών Νέου Ελληνισμού για το βιβλίο μου «Οι Αιτωλοί Διδάσκαλοι, η εποχή τους και το έργο τους». Αφιερώματα στο έργο μου μού έχουν κάνει περιοδικά, εφημερίδες και πολλοί κριτικοί δημοσίευσαν για αυτό δοκίμια, κριτικές και σημειώματα. Έλαβα μέρος ως εισηγητής σε πολλά λογοτεχνικά και επιστημονικά συνέδρια και πολλά λογοτεχνικά μου κείμενα, άρθρα και ποιήματα μου έχουν δημοσιευθεί σε φιλολογικά περιοδικά, έντυπα και εφημερίδες των Αθηνών και της επαρχίας. Τα ποιήματά μου, ορισμένα από αυτά μεταφράστηκαν στα αγγλικά, σερβικά, αλβανικά και πολωνικά κι έχουν περιληφθεί σε πολλές ανθολογίες. Αυτό είναι εν συντομία το βιογραφικό μου και έχω γράψει κάποια βιβλία, αρκετά βιβλία να πω, τα οποία θα τα ονομάσουμε, κάποια από αυτά θα τα ονομάσουμε στην πορεία της συνέντευξης.

Πολύ ωραία. Λοιπόν, μας είπατε ότι γεννηθήκατε στο Θέρμο.

Το 1931.

Θυμάστε μήπως ακριβή ημερομηνία;

25 Ιουνίου του ’31.

Πολύ ωραία. Μπορείτε τώρα να μας δώσετε ένα πορτρέτο του Θέρμου των νεανικών σας χρόνων;

Τα νεανικά μου χρόνια, τα πολύ νεανικά μου χρόνια, δηλαδή γύρω εκεί στο 1940 και πριν, το Θέρμο ήτανε μία κωμόπολις εκπάγλου ομορφιάς. Ήτανε κάτι το φανταστικό και σαν τόπος, γιατί έχει πάρα πολλά να θαυμάσει κανείς σ’ αυτό, όπως θρησκευτικά μνημεία και επίσης και αρχαιολογικό χώρο, ο οποίος δεσπόζει του πεδίου της Αιτωλοακαρνάνικης γης. Αργότερα όμως, δυστυχώς, το Θέρμο, αυτή η πανέμορφη κωμόπολη, στην κυριολεξία είναι πανέμορφη, ήταν και είναι, είναι ο τόπος ας πούμε ο οποίος σε αιχμαλωτίζει και μόνον μένοντας μερικές ημέρες. Δυστυχώς στα χρόνια τα μετέπειτα ήρθαν οι Ναζί, στον καιρό της Κατοχής δηλαδή, το 1943 και το κατέκαυσαν εξ ολοκλήρου το Θέρμο. Δεν άφησαν ούτε ένα σπίτι όρθιο, τα κάψανε όλα, και μπορώ να μιλήσω, στο περίπου φυσικά, γύρω στα 500 σπίτια. Ήτανε η μεγάλη καταστροφή του Θέρμου που επέφεραν αυτοί οι κατακτητές δυστυχώς και εύχομαι ποτέ μα ποτέ να μην ξαναγίνει πόλεμος, γιατί τον έζησα στο πετσί μου δυστυχώς, παιδάκι ών, δηλαδή ηλικίας τότε δώδεκα, δεκατριών ετών, δεκατεσσάρων ετών. Όλη η εφηβεία δηλαδή έφυγε στο κλάμα και στη στενοχώρια και στο άγχος του πολέμου, γιατί μετέπειτα είχαμε και τον Εμφύλιο, μην το ξεχνάμε και αυτό. Εν πάση περιπτώσει, περάσαν τα χρόνια και λόγω αυτής της καταστροφής αναγκαστήκαμε οικογενειακώς να μετακομίσουμε από το Θέρμο στον Πειραιά όπου και εγκατασταθήκαμε οικογενειακώς. Το 1900... εγώ έφυγα μόλις τελείωσα το Γυμνάσιο του Θέρμου το 1949 και επέστρεψα στο Θέρμο ύστερα από 30 χρόνια λόγω δουλειάς, λόγω, όχι για κάποιο άλλο σκοπό, για κάποια άλλη αντιπάθεια προς την πατρίδα μου, προς Θεού, αυτό δε θα γινότανε ποτέ γιατί είμαι πατριδολάτρης. Επέστρεψα όταν συνταξιοδοτήθηκα και όταν ασχολήθηκα πλέον με τα γράμματα. Με τα γράμματα λέγοντας, με την συγγραφή και έκδοση των βιβλίων μου, όποια ήταν αυτά, είτε ιστορικά είτε δοκίμια είτε ποίηση. Αυτά με έκαναν, αφού τα έγραψα μερικά να επιστρέψω στη γενέτειρά μου στην οποίαν και όλα τα καλοκαίρια βρίσκομαι εδώ.

Μάλιστα. Θα θέλατε μήπως να μας πείτε κάτι παραπάνω για τα χρόνια της Κατοχής; Κάποια συγκεκριμένη ιστορία που σας στιγμάτισε;

Πραγματικά με στιγμάτισαν τα χρόνια αυτά, τα οποία κουβαλάω μέσα μου σαν Ερινύες που με κυνηγάνε. Θα αναφέρω μόνο ένα περιστατικό. Ότι όταν ήμουνα 12 ετών πηγαίνοντας στη γιαγιά μου, η οποία ήταν σε έναν κοντινό οικισμό, βρέθηκα μπροστά στην εκτέλεση τριών συμπατριωτών μου. Τριών συμπατριωτών μου. Να πω τα ονόματά τους; Ο ένας ήταν ο Γιάννης ο Μερμάρης, Μιρμάρης, όπως λεγόταν σωστά, ήταν ο Τηλιγάδας και ο Κουρκούτας . Αυτοί λοιπόν εκτελεστήκανε εδώ κοντά μου, στο σπίτι το δικό μου λίγο πιο πάνω. Αυτή είναι μια επώδυνη ανάμνηση την οποία δεν μπορώ να την ξεχάσω ποτέ. Δυστυχώς. Σας έκανε αλγεινή εντύπωση ε; Αυτή είναι όμως η πραγματικότητα. Αυτοί οι βάρβαροι δεν σεβάστηκαν τίποτα. Κάψανε εκκλησίες, κάψανε σπίτια, σκοτώσανε ανθρώπους και δεν ήταν μόνο αυτοί οι εκτελεσθέντες μπροστά μου, ήτανε κι άλλοι που εκτελέσθηκαν τω καιρώ εκείνω. Αυτές είναι οι δικές μου παιδικές αναμνήσεις με την κήρυξη του πολέμου και μετά. Την κήρυξη του πολέμου του 1940, στην οποίαν ο πατέρας μου, αξιωματικός γαρ του ελληνικού στρατού, συνταξιοδοτημένος τότε, ανακλήθηκε στην ενέργεια και υπηρέτησε και στην Αλβανία. Και απεχώρησε με το βαθμό του αντισυνταγματάρχη, επώνυ[00:10:00]μους Βασίλειος Καρύτσας, ο οποίος άφησε και ένα πολύ πολύ μα πολύ δυνατό πολεμικό ημερολόγιο, το οποίο εξέδωσα συμπληρώνοντάς το με την επωνυμία, τον τίτλο, όχι επωνυμία, με τον τίτλο «Έπος και Τραγωδία». Αυτές είναι οι παιδικές μου αναμνήσεις.

Άρα τον τίτλο αυτόν τον εμπνευστήκατε από τα γεγονότα αυτά;

Βέβαια. Ναι ναι ναι.

Μάλιστα. Θα θέλατε μήπως να μας πείτε τι ακριβώς είδατε την ώρα της εκτέλεσης;

Μα τι να πω, τι να πω. Να πω για τον φρικτό θάνατο ενός εκ των εκτελεσθέντων; Ο οποίος δεν είχε πεθάνει και η πληγή του η οποία ήταν στο στήθος έχαινε και όταν ανέπνεε οι φυσαλίδες από την αναπνοή του βγαίνανε από το στήθος του; Γιατί να τα πω αυτά; Γιατί το ζητάς αυτό;

Φρικτό.

Είναι φρικτό. Ο οποίος και πέθανε από αιμορραγία σε λίγες ώρες. Και μου ζητούσε να βάλω το πουκάμισό του στην πληγή του για να σταματήσει το αίμα. Αυτή είναι η φρικτή ανάμνηση που έχω από αυτούς τους, από αυτά τα κτήνη, γιατί ήτανε πράγματι κτήνη. Ας όμως, ας σταματήσουμε εδώ πέρα, ας πούμε κάτι άλλο πιο ευχάριστο.

Ωραία.

Αν έχετε την καλοσύνη.

Βεβαίως, βεβαίως.

Μη μου κάνετε τέτοιες ερωτήσεις.

Βεβαίως. Λοιπόν, αναφέρατε πολλά για το έργο σας, για το συγγραφικό σας έργο. Θα κάνω μια απλή ερώτηση στην αρχή. Πότε ξεκινήσατε να γράφετε;

Ξεκίνησα να γράφω από παιδί των 17 ετών.

Πολύ ωραία.

Στην ηλικία των 17 ετών, δηλαδή στην Εβδόμη Γυμνασίου, γιατί είχαμε το οκτατάξιο Γυμνάσιο εμείς τότε, είχε προκηρυχθεί ένας διαγωνισμός από ένα φροντιστήριο, του Παπαϊωάννου στην Αθήνα, από το περιοδικό «Πυθαγόρας» το οποίο εξέδιδε. Λοιπόν και είχε θέσει λοιπόν σαν κίνητρο την επιβράβευση του πρώτου και του δεύτερου σε οποιοδήποτε θέμα έγραφε, ή έκθεση ή πεζό ή ποίημα, οτιδήποτε. Λοιπόν, τότε έγραψα ένα πεζοτράγουδο της εποχής εκείνης, δε θυμάμαι τι τίτλο του είχα δώσει, πάντως ήταν ένα πεζοτράγουδο, το οποίο αναφερόταν στα ψηλά βουνά, στον καθαρό τότε και δροσερό αέρα, αυτού του είδους ας πούμε της κατηγορίας και κατηγορίας ας πούμε, έτσι, κείμενο. Και αφού πέρασε κάνας χρόνος, βλέπω σε μια στιγμή στο περιοδικό το οποίο ξαναπήρα πάλι, μου το στείλανε μάλιστα, ότι είχα πάρει το δεύτερο βραβείο. Και το δεύτερο βραβείο ήτανε η θητεία μου στο φροντιστήριο δωρεάν για ένα χρόνο. Αυτό, λοιπόν, μου αναπτέρωσε το ηθικό όμως και ξεκίνησα την πορεία μου με τα γράμματα με τη βοήθεια ενός καθηγητού μου, του Κώστα του Δεμερτζή, ο οποίος ήτανε ένας υπέροχος, όχι μόνο καθηγητής, αλλά και άνθρωπος. Είχε επιλέξει τότε καμιά δεκαριά περίπου μαθητές του από το φροντιστήριο, γιατί μας έκανε φροντιστήριο εκείνος ας πούμε ο φιλόλογος γαρ, μας έπαιρνε λοιπόν κάθε Κυριακή αυτό το σμάρι, την ομάδα των παιδιών που είχε επιλέξει εκείνος και μας πήγαινε σε διάφορες εξοχές των Αθηνών τότε, το ’49, ’50. Στη Δροσιά, στη Βουλιαγμένη, σε διάφορα άλλα τα οποία ήτανε τότε έρημα, δεν υπήρχαν τότε όπως είναι σήμερα οι οικισμοί και περπατώντας και μιλώντας μας έκανε μάθημα. Μας μιλούσε για τους ποιητές, για τον Καβάφη, για τον Σολωμό, για όλους αυτούς τους κλασικούς ποιητές και μας γέμιζε, μας γέμιζε, μας γέμιζε, τους αρχαίους συγγραφείς, και η ομιλία του και η διδασκαλία του ήτανε περπατώντας, όπως έκανε ο Αριστοτέλης στα παλιά τα χρόνια. Περιπατητική εκπαίδευση.

Μάλιστα. Επομένως εσείς με ποιο είδος ασχοληθήκατε πρώτα; Ποίηση–

Με την ιστορία.

Με την ιστορία.

Και ποίηση. Ποίηση και ιστορία. Κυρίως όμως με την ιστορία, γιατί ασχολήθηκα επί σειράν ετών με την έρευνα, με αυτό το βιβλίο μου το οποίο έχει τον τίτλο «Η…» για την, η οποία έχει τον τίτλο « Η Ομοσπονδιακή Αιτωλική Πολιτεία και το Αρχαίο Θέρμο». Είναι ένα βιβλίο το οποίο αναφέρεται, είναι κάπου, περίπου 580 σελίδες, το οποίο έχει όλο το ιστορικό της Αιτωλικής Συμπολιτείας σαν κράτος, σαν μυθολογία, σαν ιστορία και σαν πολιτισμός. Αυτό λοιπόν το βιβλίο μου, με αυτό το βιβλίο ασχολήθηκα περίπου με την έρευνα και τη συγγραφή, ασχολήθηκα περίπου τα 8 χρόνια και το εξέδωσα το 1996, ιδιωτική έκδοση και επίσης επανέκδοση το 1999. Αυτό λοιπόν είναι το βιβλίο, το πρώτο βιβλίο που έγραψα, το ιστορικό βιβλίο. Ακολούθησαν κι άλλα πολλά ας πούμε, όπως η ανασκαφική έρευνα του αρχαίου Θέρμου από τον τότε Γεώργιο Σωτηριάδη τον ακαδημαϊκό και αρχαιολόγο και μετέπειτα τον, ακαδημαϊκός και αυτός ο, είναι ο Ρωμαίος. Ένας εξαίρετος αρχαιολόγος, καθηγητής μεταγενέστερα του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, της αρχαιολογίας, ο οποίος είχε τότε, όπως λέγανε, είχε και τον Ανδρόνικο μαθητή, φοιτητή. Έτσι δεν είναι; Εσείς θα ξέρετε καλύτερα.

Με πάτε λίγο, πολύ πίσω για να θυμάμαι, αλλά για να το λέτε ισχύει.

Ναι. Δεν ξέρω, εσείς τον είχατε τον Ανδρόνικο καθηγητή;

Όχι όχι. Έχει αποβιώσει χρόνια τώρα.

Ναι ναι ναι, έχει αποβιώσει. Ο ανιψιός μου τον είχε, ο οποίος σπούδασε κι αυτός στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, ο γιος της αδερφής μου, της μεγάλης μου της αδερφής. Αυτά κοντολογίς είναι το πρώτο μου συγγραφικό έργο που με ρωτήσατε. Μεταγενέστερα είναι κι άλλα βιβλία, είναι τα ποιητικά, είναι δοκίμια, είναι τοπικού χαρακτήρα, όπως «Οι Αιτωλοί διδάσκαλοι» οι οποίοι, το βιβλίο αυτό το έγραψα όχι μόνο για να εξάρω το έργο των Αιτωλών διδασκάλων, αλλά γενικότερα να τονίσω ότι κατά την Τουρκοκρατία δεν διεκόπη η μάθηση. Είχαν ιδρυθεί σχολεία, πολλά σχολεία, ελληνικού τύπου σχολεία και έτσι μου έρχεται στο μυαλό τώρα εκτός από τους Αιτωλούς διδασκάλους είχαμε πολλούς άλλους όπως ήταν ο Μοισιόδαξ, όπως είναι ο Ανθρακίτης, όπως είναι ο Βασιλόπουλος, όπως είναι ο Κορυδαλλέας. Ο Κορυδαλλέας ήταν ένας από τους, ο Μαζαράκης στην Αθήνα, σχολείο στην Αθήνα. Υπήρχανε σχολεία την εποχή εκείνη. Όλοι αυτοί είχαν ιδρύσει σχολεία[00:20:00] και ο, επίσης δεν ανέφερα, αλλά αυτός ήτανε Αιτωλός διδάσκαλος ας πούμε, ήταν ο Χρύσανθος. Εν πάση περιπτώσει εκτός των, για αυτό ο τίτλος τον οποίο θα έπρεπε ίσως να είχα βάλει είναι «Οι πρόδρομοι του νεοελληνικού διαφωτισμού». Αυτός πρέπει να είναι ο τίτλος αυτού του βιβλίου. Διότι δεν αφορά μόνον τους Αιτωλούς διδασκάλους.

Μάλιστα. Ωραία. Γράψατε λοιπόν το πρώτο σας βιβλίο για την ιστορία του Θέρμου. Γιατί ήταν–

Της Αιτωλικής Συμπολιτείας.

Ωραία, συγγνώμη. Γιατί ήταν τόσο σημαντικό για σας να γράψετε για την ιστορία του τόπου σας;

Λοιπόν, να πούμε ότι συμπτωματικά σήμερα που γίνεται αυτή η συνέντευξη έχουμε 3 Σεπτεμβρίου.

23.

23 Σεπτεμβρίου και είναι η φθινοπωρινή ισημερία. Θυμήθηκα λοιπόν τον ιστορικό Πολύβιο που γράφει ότι αμέσως μετά την φθινοπωρινή ισημερία πραγματοποιούντανε η σύνοδος η μεγάλη της, η λαϊκή της Ομοσπονδιακής Συνέλευσης των Αιτωλών στο Θέρμο. Τι ήταν όμως αυτός ο αρχαίος Θέρμος; Ο αρχαίος Θέρμος ήταν κατά τον ιστορικό Πολύβιο πάλι: «η Ακρόπολις συμπάσης Αιτωλίας» και το θρησκευτικό και πολιτικό κέντρο της αρχαίας Αιτωλικής Συμπολιτείας, το κοινό των Αιτωλών όπως αλλιώς αποκαλείται το αρχαίο αυτό κράτος, του οποίου η γέννηση χάνεται στα βάθη των αιώνων. Επιγραφικά, όμως, η Αιτωλική Συμπολιτεία εμφανίζεται τον 4ο αιώνα, το 367 δηλαδή προ Χριστού. Η Συμπολιτεία των Αιτωλών όπως αποδεικνύεται επιγραφικά, βασιζόταν και λειτουργούσε πάνω σε απόλυτα δημοκρατικές αρχές και είχε ομοσπονδιακή διάρθρωση θεμελιωμένη στην αναγνώριση της ισοτιμίας και ολοκληρωτικής αυτονομίας των μελών κοινοτήτων και πόλεων της. Κάθε χρόνο, μετά την φθινοπωρινή ισημερία, όπως είναι σήμερα που αναφέραμε, στον αρχαίο Θέρμο πραγματοποιούνταν τα Θερμικά, δηλαδή η σύνοδος της μεγάλης λαϊκής ομοσπονδιακής συνέλευσης των Αιτωλών. Είναι λοιπόν ο αρχαίος Θέρμος, εδώ δηλαδή που ζούμε, ένα από τα πολύ σπουδαία κέντρα του πολιτισμού. Στη σύνοδο των Θερμικών όλοι οι Αιτωλοί πολίτες, για να πάμε πάλι στις αρχαιρεσίες και στο πολιτειακό μέρος, που είχαν τη νόμιμη ηλικία, συνέρχονταν χωρίς διακρίσεις και εξέλεγαν τα πολιτειακά τους όργανα. Επίσης, ψήφιζαν τους νόμους, αποφαίνονταν περί της ειρήνης ή του πολέμου, αποφάσιζαν επί θεμάτων εσωτερικής ή εξωτερικής πολιτικής και όριζαν τους ομοσπονδιακούς δικαστές τους. Η κυβερνητική εξουσία, την κυβερνητική εξουσία την ασκούσαν σε ομοσπονδιακό επίπεδο οι τρεις επώνυμοι άρχοντες: ο στρατηγός, ο οποίος δεν έχει καμία σχέση με τον στρατηγό που λέμε σήμερα, ήτανε ο βασικός κυβερνήτης, ήτανε ο γραμματέας και ο ίππαρχος. Ο στρατηγός ήταν ο Αιτωλάρχης, ο ανώτατος άρχων του Αιτωλικού κράτους και εκλέγονταν από την ομοσπονδιακή συνέλευση. Προήδρευε της ομοσπονδιακής συνέλευσης και της ομοσπονδιακής Βουλής και εισηγείτο τα προς συζήτηση θέματα. Η θητεία του ήταν ενιαύσια και δεν είχε το δικαίωμα επανυποβολής υποψηφιότητας αν δεν είχαν παρέλθει τουλάχιστον έξι χρόνια. Γιατί γινόταν αυτό; Η απαγόρευση λειτουργούσε προφανώς ως δικλείδα ασφαλείας ώστε να μην υπάρξει δυνατότητα να αποκτήσει στον κρατικό μηχανισμό τα ισχυρά εκείνα ερείσματα που θα του επέτρεπαν να διολισθήσει ενδεχομένως στην εκτροπή από τη συμπολιτειακή νομιμότητα. Φανταστείτε δηλαδή τι θεσμός ήταν αυτός! Ο γραμματέας ήταν ο δεύτερος επώνυμος άρχων, δεν είχε ανάμειξη στα στρατιωτικά πράγματα, ήταν όμως σημαντικός λειτουργικός παράγων στα πολιτικά πράγματα της Συμπολιτείας και το όνομά του συνεγραφόταν πάντοτε στα ψηφίσματα. Εκλέγονταν και αυτός όπως ο Αιτωλάρχης, επί ενιαύσια θητεία. Και ο ίππαρχος είναι ο τρίτος επώνυμος άρχων, εκλεγόμενος και αυτός με ενιαύσια θητεία και ήταν ο αρχηγός του ιππικού και εν καιρώ ειρήνης είχε αυτονομία, διοικητική ανεξαρτησία και μετείχε στις πολιτικές διεργασίες της Συμπολιτείας. Το πρώτο κυρίαρχο νομοθετικό συμπολιτειακό σώμα ήταν η Ομοσπονδιακή Συνέλευση που συνέρχονταν στον αρχαίο Θέρμο κάθε χρόνο, μετά την φθινοπωρινή ισημερία όπως το λέει ο Πολύβιος. Το δεύτερο σώμα, συμπολιτειακό σώμα ήταν η ομοσπονδιακή Βουλή. Τα μέλη της εκλέγονταν από τις πόλεις της Ομοσπονδίας και ο αριθμός των βουλευτών ήταν ανάλογος με τον πληθυσμό της πόλης, η εκλογή δηλαδή γινόταν με το αναλογικό σύστημα. Η Βουλή λειτουργούσε ως εντολοδόχος της ομοσπονδιακής συνέλευσης, συνέρχονταν εν ολομέλεια ή κατά τμήματα και εξήταζε διάφορα θέματα πριν αυτά εισαχθούν στην ομοσπονδιακή συνέλευση. Λειτουργούσε δε και ως ομοσπονδιακό δικαστήριο όταν έπρεπε να κρίνει επί υποθέσεων που αφορούσαν τη Συμπολιτεία και την ασφάλεια της. Ένας άλλος πολύ ισχυρός και πρωτότυπος θεσμός ήτανε ο θεσμός της ισοπολιτείας. Ακούστε, ακούστε! Η ομοσπονδιακή πολιτική στηριζόταν πρωτίστως στο θεσμό αυτόν της ισοπολιτείας. Τι ήταν λοιπόν αυτός ο θεσμός; Μία συνθήκη μεταξύ της ομοσπονδίας και μιας πόλης ή μιας περιοχής εκτός των ορίων της Αιτωλικής Συμπολιτείας, ιδρύεται σχέση ισοπολιτείας με την οποία παρέχονταν πλήρη πολιτικά δικαιώματα συνήθως επί αμοιβαιότητι στους πολίτες της περιοχής αυτής. Αυτό σήμαινε ότι οι πολίτες μιας πόλεως εκτός των εδαφικών ορίων της Συμπολιτείας μπορούσαν να εγκατασταθούν εντός του Αιτωλικού κράτους και να αποκτήσουν την Αιτωλική ιθαγένεια. Έτσι αποκτούσαν αυτομάτως και τα δικαιώματα που αναγνωρίζονταν στους πολίτες της Αιτωλικής ομοσπονδίας, όπως δηλαδή το δικαίωμα της επιγαμίας, του γάμου, και το δικαίωμα της κτήσεως γης, της απόκτησης δηλαδή γης, ακίνητης περιουσίας μέσα στη Συμπολιτεία. Σπουδαίος θεσμός! Και αυτόν τον, από ό,τι έχω διαβάσει, τον είχανε συνάψει με πόλεις της απέναντι ακτής, δηλαδή της Ιωνίας ακτής, όπως ήταν αν θυμάμαι καλά η Κίος, ήτανε η Χίος. Είχαν συνάψει σχέσεις ισοπολιτείας με την Αιτωλική Συμπολιτεία. Και άλλες πολλές, μέχρι και στην Κρήτη είχανε, στην Άξο. Άξος, μία πόλις στην Κρήτη, με την οποίαν η Αιτωλική Συμπολιτεία είχε αποκτήσει δεσμούς. Ένα άλλο δικαίωμα που αναγνωριζόταν, είπαμε ότι με τη συνθήκη της ισοπολιτείας το δικαίωμα της επιγαμίας αποκτούσαν όλοι οι ισοπολιτευόμενοι πολίτες, δηλαδή του γάμου, να συνάψουν γάμο. Αυτοί που ήταν, ανήκαν στην Αιτωλική Συμπολιτεία και των της πόλεως με την οποία είχε συναφθεί, με τον Κρητικό δηλαδή ή ξέρω ‘γω με τον Χίο, να γίνει γάμος μεταξύ τους. Ενώ σε άλλα κράτη-πόλεις, όπως στην Αθήνα, απαγορευόταν αυτό, δεν γινότανε ποτέ επιγαμία αυτού του είδους. Και της απόκτησης γης, το δικαίωμα δηλαδή να αποκτήσει ο ισοπολιτευόμενος πολίτης γη και κατοικία οπουδήποτε της Αιτωλικής Συμπολιτείας, οπουδήποτε.

Λοιπόν, να πούμε όμως και κάτι άλλο πέραν αυτών που ανέφερα προηγουμένως. Το 1981 είχε επισκεφθεί το Θέρμο ο τότε υποψήφιος[00:30:00] πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, ο Γκάρι Χαρτ. Λοιπόν, κατά την παραμονή του στο Θέρμο είχα την τιμή να τον ξεναγήσω στον αρχαιολογικό χώρο όπου κατά τα Αρχαία χρόνια ελάμβαναν χώρα οι αρχαιρεσίες της εκλογής των Αιτωλών κυβερνητών. Λοιπόν, κατά τη διάρκεια της ξενάγησής του μου απεκάλυψε ότι ο τότε πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, ο Τζέφερσον, ο Τόμας Τζέφερσον, γνώστης του Αιτωλικού πολιτεύματος είχε βασίσει τις διατάξεις του αμερικανικού συντάγματος στις πολιτειακές ομοσπονδιακές δομές της Αιτωλικής Συμπολιτείας. Δεν είναι περίεργο αυτό και σπουδαίο;

Σπουδαίο, πράγματι.

Αυτό μου το είπε όταν τον ξεναγούσα τον τότε υποψήφιο Πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών, τον Γκάρι Χάρτ, ο ίδιος: «Α -μου λέει- αυτό το ξέρω, το ξέρω» λέει, γιατί πήγα εγώ να του πω, ας πούμε, ότι ξέρετε εδώ το ομοσπονδιακό πολίτευμα ισχύει. «Α βέβαια -λέει- ο Τζέφερσον -λέει- είχε υπόψιν του αυτά και ορισμένες διατάξεις του συντάγματος, τις βασικές διατάξεις του συντάγματος των Ηνωμένων Πολιτειών τις βάσισε στο ομοσπονδιακό πολίτευμα της Αιτωλικής Συμπολιτείας». Ακούστε πράγματα! 

Τέλος πάντων, αλλά πέραν ας πούμε του πολιτειακού μέρους της Αιτωλικής Συμπολιτείας, το κράτος αυτό έχει να παρουσιάσει εκτός από το καταπληκτικό αυτό δημοκρατικό πολίτευμα του και μια αξιόλογη πνευματική και καλλιτεχνική κίνηση στην πολιτική ζωή της αρχαίας Ελλάδας. Δηλαδή… Ποια είναι τα ονόματα όμως αυτά τον καλλιτεχνών, ποιητών της Αιτωλικής Συμπολιτείας; Χαμένα στο βάθος της ιστορίας, τα οποία για να τα ανασύρει πρέπει να κοπιάσεις πάρα πολύ. Ένας λοιπόν από τους σπουδαίους Αιτωλούς ποιητές και τραγωδούς ήταν ο Αλέξανδρος ο Αιτωλός. Τον ξέρεις τον Αλέξανδρο τον Αιτωλό;

Τον πέτυχα σε ένα βιβλίο σας πρόσφατα.

Λοιπόν, είναι ανάμεσα σε αυτά τα ονόματα που έχουν διασωθεί είναι και, όπως είπαμε, ο Αλέξανδρος ο Αιτωλός, ο οποίος είναι ο μόνος ποιητής της αρχαίας Αιτωλίας για τον οποίο έχουμε κάπως περισσότερες πληροφορίες. Ήτανε γιος του Σατύρου και της Στρατοκλείας. Γεννήθηκε στην Πλευρώνα της Αιτωλίας κατά τα τέλη του 4ου αιώνα, ίσως το 315, και υπήρξε πολύπλευρος ποιητής και ασχολήθηκε με επιτυχία με πολλά είδη ποίησης. Ήταν δε επίσης και διάσημος τραγωδός. Έχουν διασωθεί αρκετά αποσπάσματα από το πνευματικό του έργο αλλά να μου επιτραπεί να μην επεκταθούμε γιατί θα μας πάρει πάρα πάρα πολύ.

Όπως θέλετε.

Επίσης, να αναφέρουμε και κάποιους άλλους Αιτωλούς ποιητές και καλλιτέχνες που οι πληροφορίες που έχουμε είναι πολύ ελάχιστες. Ένας από αυτούς είναι ο ποιητής Φάλαικος, ο οποίος καταγόταν από τη δυτική Λοκρίδα. Ένα επίγραμμα του αναφέρεται στον κωμωδό Λύκωνα, ο οποίος καταγόταν από τη Σκάρφεια της ανατολικής Λοκρίδας και ο όποιος Λύκων υπήρξε ονομαστός κωμωδός και ο Μέγας Αλέξανδρος τον εκτιμούσε πάρα πολύ. Μάλιστα ο Πλούταρχος μάς λέει ότι σε κάποια κωμωδία του γέλασε τόσο πολύ που ο Αλέξανδρος του έδωσε δέκα τάλαντα αμοιβή.  Λοιπόν, ένας άλλος, εκτός από τον Φάλαικο, ποιητής και αυτός της Αιτωλίας, ήτανε ο Φιλόδαμος που καταγόταν από τη Σκάρφεια της ανατολικής Λοκρίδας και αυτός. Έζησε και έγραψε στο τέλος και αυτός του 4ου π.Χ. αιώνα και διασώθηκε ένας δελφικός παιάνας που είχε γράψει το 328 π.Χ. Ο παιάνας αυτός αποτελείται από 12 στροφές και είναι αφιερωμένος στο Θεό Διόνυσο. Έχουν σωθεί 155 στίχοι μόνο. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι τα Ναυπακτία έπη τα έχει γράψει ο Ναυπάκτιος ποιητής Καρκίνος. Δεν έχουμε τίποτα και δεν έχουμε καμία άλλη πληροφορία. Ο ίδιος συγγραφέας αναφέρει ότι οι Ναυπάκτιοι γλύπτες Μέναιχμος και Σοΐδας είχαν κατασκευάσει πολλά αγάλματα, ένα από τα οποία ήταν και το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αρτέμιδος Λατρείας που λατρευόταν στην Καλυδώνα. Ο Παυσανίας θεωρεί ότι οι δύο αυτοί Ναυπάκτιοι καλλιτέχνες έζησαν στους χρόνους του πρώιμου αρχαϊσμού, δηλαδή γύρω στα 500 π.Χ. ή και λίγο αργότερα. Επίσης, σε μία επιγραφή έχουμε ένα όνομα της αιτωλικής, το όνομα της Αιτωλής ποιήτριας Αλκινόης που καταγόταν από το Θρόνιο και έζησε τον 3ο αιώνα π.Χ., δεν υπάρχουν άλλες πληροφορίες για αυτήν. Να σημειώσουμε επίσης και ένα άλλο δείγμα πολιτισμού στην αρχαία Αιτωλία. Είναι ότι σε κάποιες αρχαίες πόλεις υπήρχαν θέατρα. Έχουμε λοιπόν τα θέατρα, τα οποία είναι έργα πολιτισμού και μάλιστα αρχαία θέατρα έχουμε σε 4 πόλεις, αιτωλικές πόλεις. Η μία είναι η Μακύνεια, το θέατρο της Μακύνειας, το άλλο θέατρο ήτανε στην Καλυδώνα και είναι στην Καλυδώνα, την πόλη αυτή, την περιβόητη πόλη των Αιτωλών, είναι το θέατρο της Πλευρώνας και το θέατρο στην πόλη των Οινιαδών. Μάλιστα στο τελευταίο ακόμη και σήμερα δίδονται κάποιες παραστάσεις. Δεν είναι σπουδαίο αυτό;

Βέβαια.

Αυτά είναι κοντολογίς τα θέματα με τα οποία ασχολήθηκα για να γράψω αυτό το βιβλίο για την Αιτωλική Συμπολιτεία, κυρίως το πολιτειακό μέρος, το μυθολογικό μέρος, γιατί έχουμε και πολύ σπουδαία μυθολογία στην Αιτωλία στην οποία αναφέρεται και ο Όμηρος. Μην το ξεχνάμε ότι ασχολείται με το Μελέαγρο, με τον Οινέα, με την Αλθαία, όλους αυτούς τους μυθικούς βασιλιάδες και ήρωες της Αιτωλίας. Αυτά είναι κοντολογίς με ό,τι ασχολήθηκα γύρω από το ιστορικό τμήμα αυτό της Αιτωλικής Συμπολιτείας, στον αρχαίο Θέρμο, ειδικότερα στον αρχαίο Θέρμο όπου γίνονταν αυτές οι αρχαιρεσίες και ψηφίζανε οι Αιτωλοί κατά κεφαλήν. Αυτό σημαίνει ότι ήταν πρωτοπόροι στο σύστημα το εκλογικό. Γιατί το λέω αυτό; Διότι στην Αχαϊκή Συμπολιτεία δεν είχανε, είχανε αριστοκρατικό πολίτευμα. Δηλαδή τι εννοώ; Εννοώ ότι δεν ψήφιζαν οι άνθρωποι από μόνοι τους σαν άτομα, ψήφιζαν η πόλεις. Η κάθε πόλις είχε μία ψήφο.

Του αρχηγού, του αριστοκράτη.

Ακριβώς. Άρα λοιπόν οι Αιτωλοί προηγούνται χιλιάδες χρόνια πριν με το σημερινό σύστημα της απλής αναλογικής. Ξέρετε τι σημαίνει αυτό; Ότι οι Αιτωλοί είχανε από τότε άμεση δημοκρατία. Αυτή είναι η ιστορία σε βάθος κοιταγμένη.

Είναι πολλοί ιστορικοί που σήμερα πρεσβεύουν ότι οι αρχές της δημοκρατίας δημιουργήθηκαν στην Αιτωλική Συμπολιτεία και όχι στην Αθήνα.

Βεβαίως. Γιατί η Αθήνα ήταν κράτος-πόλις. Δεν ήταν ομόσπονδο κράτος η Αθήνα.[00:40:00] Μπορεί να ήταν η δημοκρατία, αλλά όχι ομοσπονδιακή Πολιτεία. Αυτή είναι η διαφορά μας.

Μάλιστα. Πρωτοπόροι οι Αιτωλοί.

Και βέβαια.

Λοιπόν, αναφέρατε τον Πλούταρχο, τον Πολύβιο, τον Παυσανία. Ποιες άλλες ήταν οι πηγές σας για να γράψετε το βιβλίο;

Κυρίως ήταν ο Πολύβιος γιατί αυτός έχει ασχοληθεί, αλλά και οι ανασκαφικές έρευνες οι οποίες έγιναν το 1877, 1890- πόσο είναι;

Το ’98 νομίζω.

Το ‘98 είναι η δεύτερη χρονιά. Την πρώτη χρονιά, το ‘97 είχε επισημάνει που ήταν ο αρχαίος Θέρμος. Ο Σωτηριάδης το είχε κάνει αυτό, ο οποίος διαβάζοντας τον Πολύβιο ακολούθησε την πορεία του Φίλιππου του Ε’ που ανέβηκε στο Θέρμο και το κατέστρεψε τότε το, σταμάτησε το μυαλό μου, το 208, το 208, έτσι, και μετά ξαναήρθε πάλι και το 206. Δεύτερη φορά το κατέστρεψε το Θέρμο. Είχανε τότε πόλεμο οι Αιτωλοί με τους Μακεδόνες του Φιλίππου του Ε’ και εν πάση περιπτώσει ο Σωτηριάδης δεν βάδιζε στα τότε λεγόμενα ότι ήρθε από τη μεριά του Αγρινίου ή του Αχελώου. Ήρθε μέσω της παραλίμνιας, του παραλιμνίου δρόμου από τα χωριά της Μακρυνείας, δηλαδή τα σημερινά χωριά, τους Παπαδάτες, εκεί πέρα τα στενά του Δαφνιά, ανέβηκε, έφτασε μέχρι το Πάμφιο, το κατέστρεψε και αυτό και από το Πάμφιο ανέβηκε απάνω προς τη μεριά του Πετροχωρίου. Από εκεί ήταν ο δρόμος, όχι από δω τώρα που πάμε εμείς, την Αγριλιά δηλαδή, ήταν από εκεί. Και πήγε κατευθείαν στο Θέρμο και το κατέστρεψε. Αυτόν το δρόμο λοιπόν ακολούθησε, του Φιλίππου, ακολούθησε και ο Σωτηριάδης και πήγε ακριβώς στο σημείο και χτύπησε τη σκαπάνη, στο σημείο ακριβώς εκεί που σήμερα είναι ο αρχαιολογικός χώρος. Αυτό με αφήγηση του ίδιου του Σωτηριάδη, που αυτά τα γράφαμε στο μικρό βιβλιαράκι «Ο αρχαίος Θέρμος», το ανασκαφικό έργο αυτών των δύο μεγάλων αρχαιολόγων, του Σωτηριάδη και του Ρωμαίου.

Μάλιστα. Εσείς όταν ήσασταν μικρός, αρκετά χρόνια μετά την έναρξη των ανασκαφών, σε τι κατάσταση τον θυμάστε τον αρχαιολογικό χώρο;

Ένας χώρος ο οποίος ήταν γεμάτος αγκάθια, χώμα, χορτάρια καλυμμένος. Ήταν όμως αυτά τα βάθρα των αγαλμάτων, φαινότανε βέβαια αλλά δεν έδινε ποτέ κανείς μεγάλη σημασία. Όμως τα σεβόντανε. Οι κάτοικοι του Θέρμου τα σεβόντουσαν αυτά τα απομεινάρια της αρχαιότητας και μάλιστα τα λέγανε «Στα ελληνικά». Εκεί το σημείο αυτό του αρχαιολογικού χώρου στο Μέγα Λάκκο το λέγανε «Στα ελληνικά», δηλαδή επισημαίνανε ότι εδώ πράγματι ήταν κάτι το σπουδαίο αρχαιολογικό σημείο.

Μάλιστα.

Και μάλιστα θυμάμαι το εξής: μικρά όταν ήμασταν και μας πήγαιναν εκεί πέρα εκδρομή, χωρίς να μας πουν βέβαια οι καθηγητές μας, γιατί οι άνθρωποι δεν ήταν στα προγράμματα τους αυτά, να ξεφεύγουν ας πούμε από το προγραμματισμένο του σχολείου. Ήταν και οι επιθεωρητές εκεί πέρα οι οποίοι ήτανε κέρβεροι, δεν άφηναν δηλαδή να ξεφύγουν από το πρόγραμμα. Τα κείμενα ήταν περιορισμένα, ρήμα, υποκείμενο, αντικείμενο. Τα ξέρετε; Δεν τα ξέρετε εσείς. Εσείς είσαστε νέα και μπορείτε και έχετε κάποια καλύτερη ας πούμε. έχει ακολουθήσει η εκπαίδευση τώρα κάποια καλύτερη μέθοδο από εκείνη που είχαμε εμείς, την ξηρή.

Θέλουμε να πιστεύουμε.

Θέλουμε να πιστεύουμε. Εν πάση περιπτώσει, εμείς τα λέμε. Λοιπόν και πηγαίνω λοιπόν εκεί σε ένα, πηγαίναμε τα παιδιά ας πούμε, παίζαμε τότε, και βρίσκαμε, σε ένα σημείο υπάρχουνε κάτι ανάβαθρα που έχουνε κάτι χαράγματα. Μέσα σε αυτά τα χαράγματα υπάρχει μολύβι. Αργότερα πια όταν μεγάλωσα και ασχολήθηκα με αυτό διαπίστωσα ότι αυτά λοιπόν εκεί πέρα τα πέτρινα βάθρα, μεγάλες πλάκες που είχανε μία χαρακιά στην οποία υπήρχε μόλυβδος ήτανε, είχανε, στήνανε, ήταν το αρχείο της Αιτωλικής Συμπολιτείας. Τις πλάκες οι οποίες ήταν τοποθετημένες εκεί πέρα και στη βάση έχει ένα μολύβι για να μην πέσουν κάτω το αρχείο της Συμπολιτείας. Δηλαδή όλοι οι νόμοι και τα ψηφίσματα που γινόταν ήτανε απάνω σε πλάκες πέτρινες και βρίσκονταν στο σημείο εκείνο. Ήταν το αρχείο δηλαδή της Συμπολιτείας.

Μαγικό στη σκέψη.

Στη σκέψη. Βέβαια υπήρχανε και χάλκινες, όπως είναι στο καινούργιο μουσείο που έχουμε τώρα ιδρύσει, γιατί όπως το ξέρετε και εσείς ας πούμε, έχουμε καινούργιο μουσείο.

Βέβαια.

Ναι. Εκεί υπάρχει λοιπόν μία επιγραφή συμφωνίας, σύμβασης μάλλον κατά κάποιο τρόπο σε χάλκινη επιγραφή μεταξύ Αιτωλών και Ακαρνάνων. Πώς το λέει, πώς αρχίζει η επιγραφή αυτή; «Είμεν συμμαχίαν Ακαρνάνοις και Αιτωλοίς–». Δεν θυμάμαι παρακάτω. Είναι γραμμένα αυτά και στις δύο πλευρές. Αυτή η χάλκινη επιγραφή βρέθηκε μέσα στο ναό του Θέρμιου Απόλλωνα, στις επιχώσεις του ναού. Την οποία, όλα αυτά τα απεκάλυψε, τις στοές δηλαδή που υπάρχουν εκεί πέρα, είναι τρεις στοές, οι δύο έχουν ανασκαφεί, είναι η Ανατολική και η Δυτική και είναι και η Νότια, η οποία δεν έχει ανασκαφεί, δεν έχει ερευνηθεί. Και το βουλευτήριο βέβαια. Είναι η πηγή, ο ναός και μετά πάμε στα υπό τα θεμέλια του ναού του Απόλλωνα, οι αρχαϊκές κατοικίες. Έχουμε το Μέγαρο Α, το Μέγαρο Β, αυτές οι αναγόμενες κατά κάποιο τρόπο στα μινωικά χρόνια. Αυτά όμως είναι ένα άλλο κεφάλαιο.

Μάλιστα.

Πρέπει να τα περιηγηθεί κάποιος και να τα διαπιστώσει ιδίοις όμμασι πόσο ωραία είναι και πόσο ωραία είναι αυτή η ιστορία η οποία ανάγεται κατά τους νέους υπολογισμούς με τον άνθρακα πρέπει να ανάγονται στο 2.500 π.Χ., 3000 π. Χ. η ιστορία. Υπάρχει ένα αγαλματίδιο στο μουσείο, πήλινο αγαλματίδιο, το οποίο ο Ρωμαίος το ονομάζει, είναι κατά κάποιον τρόπο είναι σαν φυλαχτό. Το είχαν αυτές, οι έγκυες γυναίκες, οι οποίες έγκυες γυναίκες γεννούσαν «εν γόνασι». Είναι ένα αγαλματίδιο όπως[00:50:00] το λέει ο Ρωμαίος «γυνή τίκτουσα εν γόνασι». Αυτό το μικρό το αγαλματάκι. Υπήρχε όμως και ένα άλλο, αυτό βρέθηκε στη Χρυσοβίτσα, το 2500 π.Χ. είναι αυτό. Εκεί, λοιπόν, όταν σκάβανε για να φτιάξουν αυτό το δρόμο βρέθηκε και ένα άλλο αγαλματίδιο μπρούτζινο, περίπου 15 εκατοστών, ενός οπλίτη, το οποίο όμως αγαλματίδιο έχει εξαφανιστεί. Από τα χρόνια της Κατοχής δεν το έχω ξαναδεί. Το είχα δει εγώ μικρό παιδί. Αυτό έχει εξαφανιστεί τελείως. Μάλλον το πήραν οι Γερμανοί αυτό όταν είχαν επιδράμει εναντίον του Θέρμου και περάσανε από το αυτό και το βρήκαν αυτό, ήτανε μικρό, μπρούντζινο, το βάλανε, κάπου το βάλανε στην τσέπη κάποιοι, το εξαφάνισαν.

Το χώρο γενικά τον είχαν σεβαστεί οι Γερμανοί; Εφόσον είχαν κάψει όλο το Θέρμο–

Δεν είχανε τίποτα να κάψουν εκεί πέρα. Ήταν έρημος ο τόπος ας πούμε αυτός, πέτρες ήτανε. Και το μουσείο αυτό, αποθήκη, να το πω έτσι, δεν ήταν μουσείο. Τα είχανε πάρει τα περισσότερα.

Οι Γερμανοί;

Ναι. Όχι, όχι. Τα είχανε φυλάξει. Αλλά τα περισσότερα όμως, τα πιο πολύτιμα βρίσκονται, αυτά, τα περισσότερα που βρίσκονται εδώ πέρα είναι δεν είναι τα γνήσια. Είναι-

Αντίγραφα.

Αντίγραφα. Αυτά τα οποία είναι τα γνήσια βρίσκονται στο Εθνικό Μουσείο της Αθήνας.

Ναι.

Εσείς, σαν αρχαιολόγος εσείς τα ξέρετε καλύτερα από μένα. Έτσι δεν είναι; Αλλά κάτι ξέρουμε και εμείς.

Αλίμονο. Μας άφησαν κι εμάς κάτι εδώ. Λοιπόν, είπατε ότι ο κόσμος σεβόταν το χώρο όταν ανασκάφηκε. Γενικά θεωρείτε ότι αντιλαμβάνονται οι πολίτες και του Θέρμου και της Ελλάδας ολόκληρης την ιστορική βαρύτητα που έχει η περιοχή;

Στην Αθήνα έχω μία εφημερίδα του 1895, κάπου εκεί περίπου. Ο Σωτηριάδης όταν έκανε τις ανασκαφές, όλα αυτά τα πολύτιμα αντικείμενα τα έβαλε μέσα σε ξύλινα κιβώτια και τα προόριζε για την Αθήνα, για το μουσείο, για να μελετηθούν στο μουσείο των Αθηνών, και οι χωρικοί τότε επαναστάτησαν, οι κάτοικοι. Αλλά μετά όμως τους έπεισε ότι θα επιστραφούν και τα λοιπά, που δεν επεστράφησαν βέβαια, και έτσι του επέτρεψαν οι χωρικοί. Ότι δεν φόρτωναν τα κιβώτια στις άμαξες γιατί θεωρούσαν ότι θα χανότανε. Και έγινε τότε μεγάλο ζήτημα. Άρα λοιπόν ξέρανε οι εντόπιοι ότι αυτά ήτανε ο θησαυρός ο πολύτιμος τους. Ο πολύτιμος θησαυρός τους. Για αυτό και είχαν ξεσηκωθεί τότε εναντίον του Σωτηριάδη να μην φύγουν τα κιβώτια με τα ευρεθέντα τότε, ό,τι βρέθηκαν, αντικείμενα.

Μάλιστα.

Επίσης και κάτι άλλο το οποίο θα στο πω εσένανε τώρα και στη συνέντευξη γιατί δεν έχω πρόβλημα. Ξέρω από μελέτες που έχω κάνει σε εκθέσεις των ανασκαφέων αρχαιολόγων στο Θέρμο, όπως του Πέτσα και διαφόρων άλλων ας πούμε, ότι εδώ βρέθηκαν πάρα πολλά νομίσματα αιτωλικά. Στο μουσείο το δικό μας το καινούργιο δεν υπάρχει ούτε ένα αιτωλικό νόμισμα. Το ξέρετε αυτό; 

Ναι πράγματι.

Το αναζητήσετε αυτό;

Όχι.

Εγώ το αναζήτησα όμως και ξέρετε τι μου είπε ο Χρήστος τότε, ο τότε φύλακας του μουσείου των αρχαιοτήτων; Ότι αυτά τα χρυσά και τα ασημένια, γιατί η Αιτωλική Συμπολιτεία είχε μόνο χρυσά και ασημένια νομίσματα, δεν είχε χάλκινα, βρίσκονται στην Αθήνα όπου είχαν πάει για καθαρισμό. Συγγνώμη, στην Πάτρα. Τα αναζήτησε κανείς από την καινούργια εδώ αρχαιολογική υπηρεσία; Γιατί τότε δεν υπήρχε, ήτανε στην Πάτρα. Ταύτα μεν περί τούτων. Ας μην προχωρήσουμε παρακάτω. 

Μάλιστα. Υπάρχει κάτι που σας γοητεύει περισσότερο στην ιστορία της περιοχής;

Τα πάντα.

Τα πάντα.

Το αιτωλικόν κάλλος, για το οποίο έχω γράψει και ένα μικρό φυλλάδιο, δεν συγκρίνεται με τίποτα, με καμία άλλη περιοχή. Και σαν ναυτικός και σαν ταξιδιώτης έχω γυρίσει πάρα πολλές πόλεις του κόσμου. Ε λοιπόν, όχι επειδή θα θεωρηθώ ως κατά κάποιο τρόπο τοπικιστής, αλλά γιατί είναι η πραγματικότητα αυτή, η ομορφιά του κάλλους, του φυσικού κάλλους δεν συγκρίνεται με καμία άλλη περιοχή, τόσο όμορφα είναι. Οι καταρράκτες, αν έρθει κάποιος και δεν τον πάει να δει τους καταρράκτες του Κωνσταντόπουλου κάτω στη Μόκιστα και στην Μυρτιά, όλα αυτά είναι θαύματα φυσικά, οι καταρράκτες. Εδώ έχουμε και άλλη ιστορία, δεν έχουμε μόνον τον αρχαιολογικό χώρο, έχουμε και άλλη ιστορία. Έχουμε και την ιστορία του θρησκευτικού μέρος. Εδώ είναι ο εφέστιος άγιος της περιοχής, είναι ο Πατροκοσμάς. Μην το ξεχνάμε και αυτό.

Πέρα από τις αρχαιότητες έχετε ασχοληθεί και με τα βυζαντινά μνημεία–

Ε βέβαια.

Της περιοχής. Θα μας πείτε κάτι λίγο για αυτό;

Κοιτάχτε, τώρα πρόσφατα, προχθές πήγα στο μοναστήρι της Μυρτιάς, στον πατέρα Ιωσήφ. Έμεινα κατάπληκτος. Το μοναστήρι της Μυρτιάς ήτανε το μόνο το οποίο δεν είχε διαλύσει ο Όθων τότε. Διέλυσε όλες τις μονές, οι οποίες, από τις μονές που υπήρχαν τότε άφησε, ποιοι ήτανε; Είναι του Προδρόμου, του Ιωάννη του Προδρόμου στην Ανάληψη, του Φωτμού στο Πετροχώρι, το Παλαιομονάστηρο στη Νερομάνα, της Αγίας Παρασκευής στη Μάνδρα και της Μυρτιάς, το οποίο δεν είχε καταργηθεί τότε γιατί για να μην καταργηθεί το μοναστήρι κατά τον Όθωνα, έπρεπε να έχει περισσότερους από έξι καλογήρους. Και θυμάμαι ας πούμε εδώ το μοναστήρι του Προδρόμου που είχε πάρα πολλά πολύτιμα αντικείμενα, επειδή είχε έναν μαθητευόμενο έκτο καλόγερο δεν το κρατήσανε. Το καταργήσανε κι αυτό και όλα τα αντικείμενα αυτά, όλων των μονών, των καταργηθεισών μονών της περιοχής που είπα προηγουμένως, τα πήγανε στη Μυρτιά. Λοιπόν, στην Κατοχή το κάψανε το μοναστήρι οι Γερμανοί και δεν έμεινε τίποτα. Πολύτιμα βιβλία, όλων των ειδών τα αντικείμενα, τα πολύτιμα αντικείμενα όλων των άλλων μονών που διαλύθηκαν που τα πήγανε στη Μυρτιά, δεν έμεινε τίποτα. Τώρα όμως το έχουν αναστηλώσει το μοναστήρι. Τότε που ήμουν εγώ παιδί ακόμα που το είχανε κάψει ήταν ένα φτωχό μοναστηράκι. Όμως αυτό το φτωχό, φαινότανε φτωχό μοναστηράκι, αλλά ήτανε σπουδαίο στις τοιχογραφίες οι οποίες ανάγονται στον 12ο αιώνα παρακαλώ.

Πράγματι.

Και βέβαια και το μοναστήρι του Προδρόμου το οποίο έχουν αναστηλώσει, αλλά δεν είναι στην κατάσταση που ήταν τότε. Εντάξει. [01:00:00]Το δε μοναστήρι του Φωτμού-Φωτμός, γιατί λέγεται Φωτμός; Κατά μίαν εκδοχήν είναι ο «φωτεινός», αυτός που έχει πολύ φως. Επειδή είναι παραλίμνιο ας πούμε χτυπούσε το μοναστήρι η φωτεινότητα του και έμεινε ο φωτεινός, ο φωτνός, με συγκοπή ας πούμε έγινε ο Φωτμός. Εν πάση περιπτώσει, και αυτός με τη φροντίδα ενός άλλου φίλου μου, του Άνθη του Βέργη, αυτός ο αγαπημένος φίλος και αυτός, φρόντισε και του κάνανε μία αναστήλωση, ανακαίνιση λίγο στη σκεπή και τα λοιπά, μόνο στο καθολικό φυσικά, γιατί τα άλλα τα γύρω κελιά και τα λοιπά είναι κατεστραμμένα, σωροί. Και την πύλη εκεί πέρα την έχετε δει.

Ναι. Οι περισσότεροι βυζαντινοί ναοί της περιοχής είναι παρατημένοι, αν μου επιτρέπεται η έκφραση.

Όχι βέβαια, η πραγματικότητα είναι αυτή.

Τι πιστεύετε για αυτό; Δεν θα μπορούσαν, δε θα μπορούσε να γίνει κάτι; Δεν είναι κρίμα για το κάλλος της περιοχής;

Και βέβαια θα μπορούσε να γίνει. Για να το πω και αυτό και ας είναι, μπορεί να μην είναι επιτρεπτό, εγώ θα το πω όμως, θα το κάνω αυτό να γίνει γνωστό. Είχα επισκεφθεί τον άλλοτε Μητροπολίτη Κοσμά που πέθανε από τον κορονοϊό. Του λέω για το μοναστήρι αυτό της Νερομάνας, το οποίο είχε χτιστεί πάνω στην Ακρόπολη του αρχαίου Φιστύου, της αρχαίας Αιτωλικής πόλης Φίστυον. Και είχα ανέβει πάνω στα τείχη και το είδα. Υπάρχει λοιπόν, είναι ετοιμόρροπο. Και γιατί είναι ετοιμόρροπο; Γιατί ποτέ κανένας δεν το κοίταξε και επειδή οι σεισμοί κάναν το έργο τους, γκρεμίσανε μπροστά το περιστύλιο και στο πίσω μέρος, στα θεμέλια ακριβώς, ακριβώς ακριβώς στα θεμέλια, το είδα με τα μάτια μου αυτό, γιατί το επισκέφτηκα, έχει φυτρώσει μία κοκορευτιά ένα είδος δέντρου, το οποίο όπου φυτρώσει δεν αφήνει τίποτα ξεθεμέλιωτο. Θα το έχει ξεθεμελιώσει. Αυτά. Και μάλιστα έχω βάλει και εμένανε απάνω στο μοναστήρι αυτό σε μία φωτογραφία που είναι σε βιβλίο. Το έχεις δει;

Όχι.

Όχι, δεν το έχεις δει. Καλά, θα το δεις, άμα πας εκεί πάνω στης Νερομάνας το μοναστήρι, το Παλαιομονάστηρο που λένε, θα το δεις. Είναι εδώ και 7-8 χρόνια, ούτε θυμάμαι πότε ήτανε. Παλιά. 

Τώρα θα έχει γίνει χειρότερο.

Ε τώρα θα έχει ερειπωθεί τελείως.

Δυστυχώς.

Το οποίο μοναστήρι, ειρήσθω εν παρόδω, έχει πάρα πολλές αξιόλογες τοιχογραφίες. Δεν το είπαμε αυτό. Σε αυτό έγκειται ας πούμε το ότι πρέπει να διορθωθεί αυτό το μοναστήρι, για τις τοιχογραφίες του και μόνο. Να μην ερειπώνονται, να μην αφήνονται. Στο μοναστήρι του Φωτμού κάτω, μπαίνανε μέσα, είχαν σπάσει την πόρτα παλιά και άναβαν φωτιά μέσα στο μοναστήρι για να μην κρυώνουν οι τσοπάνηδες εκεί πέρα που ήταν και είναι όλα καταμαυρισμένα, χαραγμένα. Είναι οι φωτογραφίες που τράβηξα, υπάρχουν. Άμα τις παρατηρήσετε στο βιβλίο αυτό, είναι όλα χαραγμένα και μαυρισμένα. Έτσι είναι, όλα τα μνημεία μας τα έχουμε, κοιτάζουμε μόνον την εξουσία. Ο πολιτισμός μας; Για να μην πω τίποτα άλλο.

Σας ρώτησα και πριν και θέλω να επιμείνω λίγο σε αυτό. Ο σημερινός πληθυσμός εδώ στη γύρω περιοχή αλλά και από την Αθήνα που θα ξέρετε, πώς έχει στο νου του αυτή την περιοχή εδώ; Τη δική μας, την Αιτωλοακαρνανία γενικότερα; Τα αρχαία, τα βυζαντινά; 

Να πω κάτι που θα σε δυσαρεστήσει;

Να πείτε ό,τι πιστεύετε.

Όχι ό,τι πιστεύω. Ό,τι βλέπω. Αδιάφορος τελείως. Άξεστος ακόμα χειρότερα. Άξεστος. Καμία φροντίδα, κανένα ενδιαφέρον για τον πολιτισμό μας, κανένα. Και καμιά φορά, δε λυπάμαι, όχι, δε λυπάμαι για το έργο που έκανα, αλλά με θλίβει, όλο αυτό το γεγονός με θλίβει, ότι, είπα, αναρωτήθηκα κάποτε «επί ματαίω;». Όλα αυτά «επί ματαίω;». Μα δεν θα άκουγα κάποια στιγμή να φτιάξουν αυτό το δρόμο, εν πάση περιπτώσει, από τη Ναύπακτο μέχρις εδώ, να έρχονται κάποια πούλμαν; Έχουμε μία ιστορία, ένα πολιτισμό, αρχαίο πολιτισμό, νέο πολιτισμό. Γιατί να μη γίνει ένας δρόμος να έρχονται κάποιοι, εν πάση περιπτώσει, ενδιαφερόμενοι; Γιατί; Αυτό είναι που με θλίβει. Και αναρωτιέμαι αυτό χρόνια τώρα. Γιατί; Γιατί να μην υπάρξει κάποιος ενδιαφερόμενος; Δεν ονοματίζω, δεν λέω τίποτα άλλο. Ο νοών νοείτω.

Το έργο σας τι απήχηση έχει και είχε και θα έχει πιστεύετε; Στους νέους, στους παλιούς;

Υπάρχουν κάποιοι, όχι εδώ στον τόπο μας. Στον τόπο του κανένας, ουδείς προφήτης εν τη εαυτώ πατρίδι. Αλλά από κάποιες ενδείξεις στην Αθήνα ή και σε άλλα μέρη ας πούμε, τα βιβλία μου, κάποια από τα βιβλία μου είχανε καλή ανταπόκριση, όπως αυτό της Αιτωλικής Συμπολιτείας το οποίο μπορώ να πω έχει κάνει δύο εκδόσεις οι οποίες είχανε πολύ καλή απήχηση. Διότι είναι το πρωτότυπο του πράγματος που διαπραγματεύομαι. Δηλαδή αυτό το πολιτειακό μέρος, κυρίως το πολιτειακό μέρος, γιατί την ιστορία λίγο ως πολύ κάπως την ξέρουνε. Δεν ξέρανε όμως οι άνθρωποι το πολιτειακό μέρος, δηλαδή τις δομές, τις πολιτειακές δομές του κράτους αυτού, της Συμπολιτείας αυτής. Οι ξένοι το έχουνε καταγράψει αυτό, οι ξένοι. Έχω βιβλία δύο αυτών που έχουν ασχοληθεί με τις- Αλλά εκείνοι γράφουν πράγματα, οι ξένοι, κυρίως οι Εγγλέζοι, οι Άγγλοι, δύο βιβλία των οποίων τα έχω, τρία βιβλία έχω, τρεις είναι. Είναι ο Γούντχαουζ, ο οποίος όμως είναι αρχαιολόγος. Το βιβλίο αυτό έχει εκδοθεί το 1888; 1898 πρέπει να είναι.

Παλιό αρκετά.

Και μάλιστα δεν το έβρισκα τότε. Τώρα, το έχουνε κυκλοφορήσει τώρα. Παλιά που το αναζητούσα αναγκάστηκα να μου το στείλουν από το Λονδίνο, από τη Βρετανική Βιβλιοθήκη και έβγαλα φωτοαντίγραφο και είναι αρκετά μεγάλο, ναι. Επίσης, είναι ένα άλλο βιβλίο το οποίο το είχε η βιβλιοθήκη, η Εθνική Βιβλιοθήκη και ήθελα να βγάλω μερικά φωτοαντίγραφα, μερικές σελίδες και δεν μου τ[01:10:00]ο, και ξέρετε τι έγινε; Μου επετράπη να βγάλουν φωτογραφίες από το βιβλίο αυτό, να σας πω και το ευτράπελο τώρα, με δικό τους φωτογράφο και τα πλήρωσα τότε αρκετά, καμιά δεκαπενταριά σελίδες που ήθελα και τέλος πάντων τα πλήρωσα τότε όσο ήτανε, όσα μου ζητήσανε, πήρα τις φωτογραφίες εντάξει. Ύστερα λοιπόν από κάνα δυο χρόνια ψάχνοντας τα παλαιοπωλεία το βρήκα το βιβλίο αυτό και το πήρα όσο μου στοίχισαν οι φωτογραφίες.

Έτσι γίνεται συνήθως, όταν τα θέλουμε δεν τα βρίσκουμε.

Το φαντάζεστε; Σε παλαιοπωλείο–

Ναι, ναι.

Στην Αθήνα. Ε, αυτά είναι τα ευτράπελα.

Πώς νιώθατε κάθε φορά που εκδιδόταν ένα βιβλίο σας; Που το βλέπατε σε–

Πολύ μεγάλη χαρά, πολύ μεγάλη χαρά, αλλά και λύπη, γιατί οι εκδότες στους οποίους πήγαινα να μου το εκδώσουν δεν το δεχόντανε γιατί δεν είχε εμπορική αξία και εμπορικότητα. Και αναγκαζόμουνα και το έβγαζα με δικά μου χρήματα, ιδίαις δαπάναις δηλαδή. Και αυτό δεν εκινείτο ευρέως. Ζήτημα αν από κάποια, σε κάποια βιβλία ας πούμε κυκλοφόρησαν 100 αντίτυπα. Τέτοια απαξία. Γιατί;

Γιατί εγώ τα ψάχνω και δεν τα βρίσκω, για αυτό.

Ακριβώς. Για αυτό. Διότι οι κύριοι εκδότες θέλανε να είναι το όλο δικό τους. Και το copyright και να σου δώσουνε μία τιμή ας πούμε, αν θα στη δίνανε κάποτε, ένα 7% μετά την πώληση χιλίων αντιτύπων. Έτσι μου λέγανε. Οπότε δεν τους τα έδινα. Καλύτερα να είναι στις αποθήκες παρά αυτοί οι άθλιοι να πλουτίζουν σε βάρος των πνευματικών ανθρώπων. Όχι, ας μην κυκλοφορήσουν. Κάτι θα μείνει.

Σίγουρα.

Στο τέλος κάτι θα μείνει. 

Ως μία αποτίμηση όσων μας είπατε, για σας τι σημαίνει η συγγραφή;

Η συγγραφή είναι ένα πάθος. Δεν είναι ταλέντο, είναι πάθος και μπορώ να πω ότι αυτό το πάθος σε καίει μέχρι το τέλος. Δεν σταματάει ποτέ. Τώρα σε τι θα αναφέρεται αυτό το πάθος; Μπορεί να είναι ποίηση, μπορεί να είναι δοκιμιογραφία, μπορεί να είναι ιστορία, μπορεί να είναι και ένα άρθρο σε μία εφημερίδα. Τώρα με ρωτάνε κάποιοι ας πούμε αν ασχολούμαι με κάτι. Και βέβαια ασχολούμαι. Πρώτα πρώτα είμαι συνεργάτης του φιλολογικού ποιητικού περιοδικού «3η χιλιετία». Είμαι ο κυρίως συντάκτης του ανθολογίου. Έχω γράψει μέχρι τώρα, έχω παρουσιάσει ας πούμε κυρίως παλιούς ποιητές, περί τους 45. Και πάει λέγοντας. Και όπου με βγάλει η άκρη. Μέχρι το τέλος. Up to the end που λένε οι φίλοι μας. 

Μάλιστα.

Έχω γράψει ένα πολύ ωραίο άρθρο, και άλλων ας πούμε, αλλά θα αναφέρω τώρα κάποιους ξεχασμένους ποιητές μας, για τον Κάλβο, το οποίο ήτανε μεγάλο κείμενο βέβαια, αλλά τελικά ο Δημήτρης, ο επιμελητής δηλαδή του περιοδικού αυτού, μου έκανε το χατίρι και το έβαλε όλο. Είναι πάρα πολύ ωραίο. Για αυτό πήρα πολλούς επαίνους από διάφορους πνευματικούς ανθρώπους, γιατί είναι εμπεριστατωμένο αυτό το άρθρο και είναι ένας ποιητής ισάξιος του Σολωμού. Αν είχε τη γλώσσα του Σολωμού μπορεί να ήταν ανώτερος του. Μπορεί, μπορεί,δεν ξέρω. Ο Κάλβος.

Θα θέλατε να δώσετε μία συμβουλή στους νέους σχετικά με την μελέτη της ιστορίας, του τόπου τους και τη γενικότερη; Τι θα λέγατε σε ένα νέο;

Θα έλεγα το εξής: μην αφήνετε τίποτα να πέσει κάτω. Διαβάστε, διαβάστε, εμβαθύνετε. Σε όλα τα είδη που έχετε προτίμηση. Και στη φιλολογία και στην επιστήμη, να μην αφήνετε πότε το διάβασμα από τα χέρια σας. Πάντοτε να έχετε στα χέρια σας, όπου κι αν βρίσκεστε, έστω και ένα ρομάντζο. Με ένα περιοδικό στα χέρια. Με ένα βιβλίο στα χέρια. Αυτό συστήνω και αυτό το βλέπω σαν το ελιξίριο της νεότητας. 

Πολύ ωραία.

Εγώ σας ευχαριστώ πάρα πάρα πολύ για την ευκαιρία που μου δώσατε να σας χαρίσω τα εσώψυχά μου. Ξέρετε ότι είναι η πρώτη φορά στη ζωή μου που δίνω συνέντευξη.

Χαιρόμαστε πολύ για αυτό και ευχαριστούμε και εμείς θερμά που μας την παραχωρήσατε.

Δεν είμαι δοτός πολύ, είμαι εσωστρεφής. Εσάς γιατί; Γιατί η Μόκιστα, η Αγία Σοφία είναι η γενέτειρα σου. Και την συμπαθώ ιδιαιτέρως. Αυτό το χωριουδάκι, γιατί, να πω και κάτι παραπάνω; 

Βεβαίως.

Μας παίρνει η ώρα;

Βεβαίως, ό,τι θέλετε.

Σε αυτό το βιβλίο μου, που έχω εδώ στο τραπέζι, «Το Θέρμο: Η ιστορική, δημογραφική και κοινωνική του ανέλιξη», σε αυτό έχω αναφέρει πάρα πολλά χωριά της Αιτωλίας. Ιδιαιτέρως, έχω μία ιδιαίτερη κλίση στη Μόκιστα, η οποία η Μόκιστα είναι η σημερινή Αγία Σοφία. Γιατί ονομάστηκε όμως Αγία Σοφία, το ξέρεις;

Λόγω της, του ναού της Αγίας Σοφίας, του βυζαντινού ναού.

Ναι, του βυζαντινού ναού. Αλλά τι άλλο έχει γίνει εκεί στη Μόκιστα; Δεν ξέρεις. Λοιπόν, θα στο πω εγώ. Αν έχουμε το χρόνο.

Έχουμε χρόνο.

Να σου διαβάσω κάτι από το βιβλίο αυτό που έχω γράψει. Λέει πως σχηματίστηκε το Κεφαλόβρυσο, δηλαδή το νέο Θέρμο. Τότε που ήτανε μία θέση που τη λέγανε Κεφαλόβρυσο. «Το έτος 1838, ο τότε βασιλιάς της Ελλάδος Όθωνας, θέλοντας να γνωρίσει άμεσα και επιτόπια τα προβλήματα των κατοίκων της μικρής τότε ελληνικής επικράτειας πραγματοποίησε μία σειρά περιοδείες σε διάφορες περιοχές και μάλιστα σε ορεινές και απρόσιτες, όπως για παράδειγμα της Αιτωλίας και της Ευρυτανίας. Μέσα λοιπόν στις περιοδείες αυτές ο Όθων, το 1838 ταξίδεψε από το Μεσολόγγι με τη βασίλισσα Αμαλία μία περιοδεία, ξεκίνησε να κάνει μία περιοδεία και να πάει στο Καρπενήσι μέσω των χωριών της επαρχίας Τριχωνίδας. Έτσι, τον Οκτώβριο της ίδιας χρονιάς το βασιλικό ζεύγος έφτασαν στη Μόκιστα». Να λοιπόν η Μόκιστα, η σημερινή Αγία Σοφία, η γενέτειρα σου. Λοιπόν,[01:20:00] «η Μόκιστα τότε ανήκε στο δήμο Ταξιαρχίδος. Τότε δήμαρχος του δήμου Ταξιαρχίδος ήταν ο Τρομάρας, ο Γεώργιος Τρομάρας, ο οποίος καταγόταν από το χωριό αυτό, από τη Μόκιστα δηλαδή, και ήταν σημαίνον πρόσωπο της εποχής εκείνης. Πριν την επανάσταση είχε σημαντικό αξίωμα υπό τις διαταγές του οποίου πολέμησε στην επανάσταση στο Βραχώρι και στο Ζαπάντι. Ήτανε λοιπόν στον νταϊφά του Σιαδήμα και ακολούθησε και πολέμησε στις μάχες στο Ξηρόμερο, Ναύπακτο, Καστέλλια, Καρπενήσι, σε κάμποσα σημεία της εποχής εκείνης μέχρι το 1827. Το 1825 ονομάστηκε αντιστράτηγος, μετά δε την επανάσταση υπολοχαγός της φάλαγγας. Ως συνταξιούχος όμως διετέλεσε δήμαρχος Ταξιαρχίδος και μέχρι το 1841 που ενσωματώθηκε με το δήμο Παμφίας καταργήθηκε εν πάση περιπτώσει. Επί δημαρχίας του Τρομάρα στο δήμο Ταξιαρχίδος παρέμεινε»... Καλά, ήτανε το συμβούλιο, λέει για το συμβούλιο. «Όταν φτάσανε στη Μόκιστα που ήταν η πρωτεύουσα του δήμου Ταξιαρχίδος διανυκτέρευσαν στο σπίτι του δήμαρχου». Το ήξερες αυτό;

Όχι.

Όχι. Λοιπόν, άκου τώρα για να φαιδρύνουμε λιγάκι τη συζήτηση. «Για να ικανοποιηθούν όμως οι ανάγκες σε τρόφιμα της βασιλικής οικογένειας και της συνοδείας της, ο δήμαρχος, ο Τρομάρας ζήτησε με επιστολή του από το ηγουμενοσυμβούλιο της μονής Μυρτιάς, να του προμηθεύσει ποσότητα τροφίμων και κρασιού. Σε επιστολή του λοιπόν, με ημερομηνία 8 Οκτωβρίου του 1838 -Σώζεται αυτή η επιστολή και τη βρήκα στα γενικά αρχεία του κράτους, λοιπόν- λέει το εξής: "Προς τον ηγούμενον και συμβούλους της διατηρουμένης μονής Μυρτιάς" Ήταν η μόνη διατηρηθείσα μονή όπως είπαμε και προηγουμένως. Λέει στην επιστολή αυτή: «Επειδή η αυτού μεγαλειότης ο βασιλεύς, την Δευτέραν βράδυ θέλει διανυκτερεύση εις το χωρίον Μοκίστης, σας παρακαλούμεν να μας στείλετε 1 κάδον κριθάρι, 4 κοτόπουλα, 1 γάλον, 30 ωά -αυτά που μου έφερες εσύ-150 λεμόνια–

Ποσότητες.

Ήτανε και για φάρμακο. «1 φόρτωμα κρασί. Αύριον θέλετε μας τα στείλετε ως τροφήν της συνοδείας της αυτού μεγαλειότητος. Ο δήμαρχος Γ. Τρομάρας».

Είχε φέρει πολύ κόσμο φαίνεται μαζί ο Όθωνας.

Ε βέβαια, βέβαια. Τέλος πάντων, όταν γράφτηκε, όταν λέει γράφτηκε το 1838 η επιστολή αυτή «συνέπιπτε με ημέρα Σάββατο, άρα η οριζόμενη σε αυτή ημέρα διανυκτέρευσης του βασιλιά ήταν η Δευτέρα 10 Οκτωβρίου 1838».

Μάλιστα, πολύ ωραία.

Για αυτό λοιπόν την αγαπάω τη Μόκιστα. Επειδή είχε δεξιωθεί τους βασιλιάδες.

Μάλιστα. Άγνωστες πληροφορίες.

Ε, καλά, αυτά είναι και τα ευτράπελα. Μετά βέβαια ήρθαν επάνω εδώ στο Θέρμο. Εδώ στο Κεφαλόβρυσο τότε δεν υπήρχε τίποτα. Στα πλατάνια που είναι εκεί στην πλατεία σταλίζανε βόδια, μουλάρια επειδή ήταν τα νερά εκεί πέρα και δεν υπήρχε τίποτα. Δεν είχε τότε ιδρυθεί οικισμός εκεί όπου σήμερα είναι ο νέος Θέρμος. Δεν ήτανε πριν την επανάσταση οικισμός. Ιδρύθηκε μετά την επανάσταση, που τους επέτρεψε ο βασιλιάς. Ζήτησαν από τον βασιλιά που τον δεξιωθήκανε εδώ στα πλατάνια οι προύχοντες των γύρω χωριών να τους επιτραπεί να χτίσουν εκεί. Γιατί με ένα διάταγμα που είχε εκδώσει ο Καποδίστριας, δεν επιτρεπόταν το τριγωνικό σύστημα. Δεν επιτρεπόταν να ιδρυθούν νέοι οικισμοί για να μεγαλώσουν οι ήδη υπάρχοντες όταν, σε ένα τρίγωνο το οποίο ήτανε, το τρίγωνο, ένα ισοσκελές τρίγωνο, στη μέση λοιπόν του ισοσκελούς τριγώνου δεν επιτρέπετο να χτιστεί νέος οικισμός και ήτανε η θέση αυτή του Θέρμου. Επειδή όμως το τοπίο ήτανε εκπάγλου καλλονής, του ζητήσανε οι κάτοικοι των γύρω χωριών τότε, μικρών χωριών, χωριουδάκια ήτανε, ο Ταξιάρχης, το Μέγα Δέντρο, η πως τη λένε, Χρυσοβίτσα και τα λοιπά. Δεν επιτρέπετο να χτιστεί οικισμός στο μέσον, που ήταν ένα κομβικό σημείο. Εκεί που είναι τώρα το νέο Θέρμο είναι ένα κομβικό σημείο που πάει προς Βορράν, προς Ναύπακτο, προς Αγρίνιο και τα λοιπά. Κι έτσι αρχίσανε και χτίζανε και το 1845, αρχίζανε και χτίζανε, το ‘38 ήταν κάποιες καλύβες, μόλις τους έδωσε την άδεια ο Όθωνας αρχίσανε και χτίζανε με γοργούς ρυθμούς, γιατί ήτανε, η περιοχή ήτανε κομβικό σημείο. Είχε τα νερά βέβαια και τα λοιπά. Και το 1845, δηλαδή μετά από εφτά χρόνια, το Κεφαλόβρυσο που λεγόταν τότε το Θέρμο, γιατί η θέση του ήταν κεφαλόβρυσο, έγινε πρωτεύουσα του δήμου Παμφίας. Φανταστείτε λοιπόν τι ραγδαία εξέλιξη είχε αυτή η άδεια που έδωσε ο Όθωνας για να γίνει το νέο Θέρμο. Και σε μερικά χρόνια γίνεται τεράστια κωμόπολη.

Φαντάζομαι θα υπήρχαν και μετακινήσεις από τα άλλα χωριά.

Βέβαια, βέβαια. Κυρίως οι του Μέγα Δέντρου, οι του Ταξιάρχη, της Χρυσοβίτσας. Όλοι αυτοί κατέβηκαν κάτω. Για αυτό οι Βασιλοπουλέοι που είναι από τη Χρυσοβίτσα, οι Ταξιαρχιώτες είναι από τον Ταξιάρχη και άλλοι ας πούμε. Και έγινε, μέσα σε λίγα χρόνια έγινε μία ωραιότατη κωμόπολη. Ταύτα περί τούτων. Του νεότερου Θέρμου. 

Του νεότερου Θέρμου.

Έτσι.

Ωραία λοιπόν. Έχετε κάτι άλλο να προσθέσετε;

Όχι, δεν θέλω να επεκταθώ άλλο. Αρκετά είπαμε και σώνει.

Ωραία, λοιπόν–

Και σας ευχαριστώ πάρα πολύ. Να μου είστε καλά. Και η συμπάθειά μου προς την Αγία Σοφία, παλιά Μόκιστα, μεγαλώνει γιατί σας γνώρισα και μου ζητήσατε αυτή τη συνέντευξη την οποίαν έδωσα εκ βαθέων. De profundis.

Ευχαριστούμε πάρα πολύ. Λοιπόν, επειδή δεν το είπαμε στην αρχή. Σήμερα είναι Παρασκευή 23 Σεπτεμβρίου 2022. Βρισκόμαστε στο Θέρμο Αιτωλοακαρνανίας και ευχαριστούμε πολύ τον κύριο Γιάννη Καρύτσα για τη συνέντευξη που μόλις μας παραχώρησε. Να είστε πάντα καλά.

Αντεύχομαι και σε σας τα άριστα.

Ευχαριστούμε πολύ.

Υγεία και ό,τι επιθυμητό.

Να είστε καλά.

De profundis.