[00:00:00]Έδεσσα, 25/01/2020. Αφηγητής: Απόστολος Σιούλης. Ερευνήτρια: Νίκη Φωτιάδου. Καλησπέρα, κύριε Σιούλη. Για πείτε μας, αρχικά, πότε γεννηθήκατε και πού;

Εγώ γεννήθηκα το 1927. 27 Μαρτίου του 1927.

Πού γεννηθήκατε;

Στους Πύργους, Πύργοι. Καστράνιτσα –να το γράψεις και αυτό– όχι Κατράνιτσα που το λένε. Κάστρο είχε, Καστράνιτσα. Μετά έγινε Κατράνιτσα το λένε, αυτό να το θυμάσαι.

Οι γονείς σας ήταν στην Καστράνιτσα...;

Όχι, η μητέρα μου ήταν από το Κάτω Γραμματικό, ο πατέρας μου ήταν από την Καστράνιτσα, από τους Πύργους.

Είχατε αδέλφια, κύριε Απόστολε;

Εγώ μία αδελφή, δύο αδελφές! Την Ζωγράφα και την Αντιγόνη.

Και ζούσατε όλοι μαζί στους Πύργους;

Στους Πύργους ζούσαμε μαζί και ήμασταν μετά και ορφανοί.

Πώς θυμάστε τους Πύργους τότε εκείνη την εποχή, στα παιδικά σας χρόνια;

Πώς;

Πώς θυμάστε το χωριό; Πώς ήταν;

Ε, τι θυμάμαι στο χωριό... Αγρότες, να πούμε, με τα χωράφια, με τα καπνά, καπνά φυτεύαμε. Από τα σπίτια ό,τι είχαμε. Είχαμε κάτι μπαξεδάκια, ο καθένας είχε μπαξεδάκι, διότι είχαμε τότε μπόλικο νερό, δεν ήταν όπως στέρεψαν τα νερά. Τότε είχαμε και ποτίζαμε το μπαξεδάκι. Βάζαμε κρεμμύδια, φασόλια, πατάτες είχαμε από τον μπαξέ μας. Μετά, τα άλλα πράγματα είχαμε, ρεβίθια σπέρναμε, φακές σπέρναμε, φασόλια, αυτά τρώγαμε. Είχαμε κότες με τα αβγουλάκια μας. Κάθε χρόνο ταΐζαμε και γουρούνι τον χειμώνα, ταΐζαμε και το γουρούνι. Βάζαμε το λίπος, το λίπος το χοιρινό με τα κρέατα, τα κόβαμε κομμάτια, τα βράζαμε, τα βάζαμε σ’ έναν τενεκέ, ρίχναμε και το βούτυρο και το καλοκαίρι τρώγαμε από εκείνα. Και πίτες με εκείνο το λίπος τρώγαμε, και ήμασταν πιο καλοί, πιο υγιείς. Αυτά ήτανε, η ζωή μας αυτή. Μετά καταγινόμασταν, είχαμε και το βουνό. Εμείς οι πιο φτωχοί πουλούσαμε, κόβαμε και ξύλα και πουλούσαμε στον Φιλώτα, Αντίγονο, Πελαργό, εκεί τα πηγαίναμε. Κυριακές δεν σταματούσαμε, λέγαμε: «Τώρα πάμε στο χωράφι. Να χάσουμε την ημέρα;». Κυριακή ξε-Κυριακή, το πρωί εκεί μας ξημέρωνε και γυρνούσαμε τα μεσημέρια. Η δουλειά μας αυτή ήτανε. Εργάτες.

Προλάβατε να πάτε στο σχολείο;

Στο σχολείο... Όταν τελειώσαμε το σχολείο αυτό γινότανε. Στο σχολείο όταν πηγαίναμε δεν είχε τίποτα. Πηγαίναμε σχολείο. Στο σχολείο μας ήταν όλοι οι δάσκαλοι από το χωριό μας και ενδιαφέρονταν για να μας μάθουν. Πώς, ξέρεις τι ξύλο τρώγαμε; Με βέργα! Με βέργες, πολλές φορές και με χαράκι μας χτυπούσαν οι δάσκαλοι. Να τους πω και τους δασκάλους;

Βέβαια!

Ήταν ο Χρήστος ο Βασδέκης δάσκαλος, πολύ δυνατός και πολύ... Να επιμείνει να μάθουν τα παιδιά στο χωριό μας γράμματα. Ο Αντώνης ο δάσκαλος, Σταμπουλής, ο Παπαϊωάννου δάσκαλος –και αυτός ήταν και παπάς έγινε– και η Σοφία ήταν δασκάλα του Παπαϊωάννου, δίπλα συγγενείς, δασκάλα. Η θεία μου η Σιούλη, δασκάλα, του πατέρα μου η αδερφή, δασκάλα, Σιούλη Αναστασία. Η Λιάτση ήταν νηπιαγωγός μαζί με την Τάκη. Όλοι ήταν από εδώ από το χωριό μας, κατάλαβες; Και ενδιαφέρονταν να μάθουμε. Μετά τον χρόνο, εδώ βλέπω ότι κάνουνε μια φορά εξετάσεις στο τέλος. Εμείς, το κάναμε και τα Χριστούγεννα και τελευταία. Δύο φορές! Μας βάζανε τα Χριστούγεννα, που καθόμασταν 15 μέρες, να τα επαναλάβουμε όλα εκείνα τα παλιά και να γράψουμε και μετά από εκεί πάλι στο τέλος, όταν κλείναμε τα σχολεία, πάλι ξανά κάναμε. Ε, ήσαν και μαθητές, αλλά είχαμε και καλό κόσμο στο χωριό μας, νεολαία, κάτι παιδιά νεολαία, τι είχαμε! Νοικοκυρεμένους ανθρώπους, δεν ήταν άνθρωποι καθυστερημένοι. Όλοι ήσαν, οι μεγάλοι όλοι ήσαν στο εμπόριο, όλοι ήσαν τεχνίτες. Και την αγροτιά που την είχαμε, όλοι όσοι δούλευαν την αγροτιά, ήσανε όλοι μερακλήδες, με μεράκι δουλεύανε. Είχαμε τεχνίτες, τα άλετρα που τα κάνανε... Σίδερα, τα σιδερένια τα παλούκια που οργώναμε, δικράνια. Όλα αυτά τα είχαμε, να πούμε, από πέντε-έξι σαμαράδες, για τα ζώα είχαμε τότε ζώα άλογα κ.λπ., που κάνανε σαμάρια. Είχαμε εφτά-οκτώ στο χωριό μας που σαμάρια κάνανε, κατάλαβες; Τι να σου πω για το χωριό μας, είναι πολλά, ολόκληρο βιβλίο! Γράφονται τώρα αυτά, έτσι;

Ναι.

Έτσι θα μιλάω, όπως τα μιλάω, δεν τα λέω τόσο καλά, όμως...

Πολύ ωραία τα λέτε.

Λοιπόν! Μύλους, αλευρόμυλους, που είχαμε αλεύρι, είχαμε αναλόγως το ποτάμι πώς πήγαινε. Είχαμε του Τσίλκα, του Ράππου, του Βαΐνα, του Παγιάντζα, [00:05:00]του Βαντσούκη, του Δάνη και του Λιάμπα. Εφτά-οκτώ μύλους είχαμε. Μανιάκι, Φαράγγι και Περαία, τα Κότσανα αυτά, όλοι στο χωριό μας ερχότανε άλεθαν τα αλεύρια τότε. Ήταν το χωριό μας δυνατό χωριό, καλέ, όλοι ήταν... Μετά όλοι ήσαν μορφωμένοι, πολλά σπίτια είχαν από δύο παιδιά μορφωμένα, πηγαίνανε στο Γυμνάσιο, από ένα, δεν υπήρχαν όλα. Και την γεωργία που την κάναμε, ήμασταν όλοι... Σύστημα πηγαίναμε! Δεν είχαμε πολλά πρόβατα έτσι να βοσκάνε στα χωριά, όπως είναι ορισμένοι, όλοι είχαν νοικοκυραίοι. Οι καλοί κρατούμενοι κρατούσαν κάπου 60-70 κεφάλια. Οι άλλοι 40 είχανε μονάχα να έχουν το γάλα τους. Το γάλα το καλοκαίρι και τα τυριά να τα βγάζουν τον χειμώνα. Υπήρχε, όπως σε είπα, και το γουρούνι. Το γουρούνι το έσφαζες και τρώγαμε κρέας και λίπος αντί για λάδι, πολλές φορές και λίπος τρώγαμε και ήμασταν πιο δυνατοί τότε. Καπνά αυτά σπέρναμε. Τίποτα, με αυτά ζούσαμε.

Οπότε, κύριε Αποστόλη, τελειώσατε το Δημοτικό σχολείο στους Πύργους.

Ναι, τελείωσα το Δημοτικό στους Πύργους, ναι.

Είπατε σε κάποια φάση μείνατε ορφανός. Πότε έγινε αυτό;

Ορφανός έμεινα το '41. Πέθανε ο πατέρας μου, κατάλαβες; Εγώ θα πήγαινα στη Φλώρινα, στη Γεωπονική Σχολή. Είχαμε δώσει, αλλά κηρύχθηκε ο πόλεμος το '41, μας γύρισαν πίσω. Αρρώστησε ο πατέρας μου, μετά ασχολήθηκα με τη γεωργία. Είχα δύο αδερφές, ήταν και η μάνα μου μετά που μπορούσαμε εμείς... Και εκεί εργάστηκα. Ήρθε το '44, μας κάψανε.

Για πείτε μας, κύριε Απόστολε, το '44, την ημέρα που μπήκαν οι Ναζί Γερμανοί στο χωριό, πώς τη θυμάστε; Ακούγατε από πριν ότι θα έρθουν οι Γερμανοί;

Όχι, δεν ακούγαμε. Στο χωριό μας δεν είχε έρθει Γερμανός, κάπου-κάπου αν ερχότανε, αλλά και ούτε είχαν βγει από το χωριό, ειδικά από κάτω μαχαλά, να βγουν αντάρτες απάνω. Διότι τους βλέπαμε πως περνούσαν αυτοί οι αντάρτες, τακτικά ερχόντουσαν αυτοί. Ολόκληροι λόχοι ερχόντουσαν, δεν ερχότανε ένας και δύο... 200 άτομα, 100 άτομα, όπως ερχόντουσαν, και όλοι διασκορπίζονταν στο χωριό να τους ταΐσει. Από τότε από εκεί τους τάιζε το χωριό, και σηκώνονταν μετά φεύγανε στο βουνό. Την πρώτη φορά δε όταν ήρθανε, πρώτη πρώτη φορά όταν ήρθανε όλοι εκείνοι, ήρθε ένας λόχος, περίπου τόσοι να υπολογίσουμε, μικρό παιδί ήμουν, ο Υψηλάντης, ο Καπετάν Μαύρος, ο Καπετάν Παγώνης, ο Καπετάν Γιώργης, όλοι οι καπεταναίοι ήρθανε. Αφού τα δικά μας παιδιά που ήσαν στην Αλβανία, μίλησα με έναν, μετά έγινε Κολοκοτρώνης, Καπετάν Κολοκοτρώνης, «Αλλά πού τον ξέρεις αυτόν;», λέει, «Ήταν λοχίας στην Αλβανία και ξέρουμε από φαντάροι που ήμασταν».

Από τους Πύργους ήταν αυτός;

Αυτός δεν ήταν από τους Πύργους, ξένος ήταν, αλλά δικά μας παιδιά, που ήταν φαντάροι, τον είχαν γνωρίσει και όταν τον είδανε χαιρετηθήκανε. Και εμείς μικρά παιδιά ακούγαμε τον Κολοκοτρώνη. Μετά τον είδα, ήρθε μόνος του με λοχαγό και καβάλα στο άλογο. Ερχότανε στο χωριό μας, περνούσανε, και αυτά γινόντουσαν.

Την ημέρα που μπαίνουν οι Γερμανοί στο χωριό πώς τη θυμάστε;

Την ημέρα που μπαίνανε στο χωριό ήτανε μέρα καλή. Ο κάθε ένας πήγε έξω στα κτήματα ή σε βουνό πήγαιναν για ξύλο ή πήγαιναν εδώ. Εκείνοι έκτοτε μείνανε έξω, δεν μπόρεσαν να έρθουν στο χωριό. Φύγανε από εκεί, διαλύθηκαν, φύγανε. Όταν μας συγκέντρωσαν οι Γερμανοί όλους εμάς από τα σπίτια, δεν άφησαν κανέναν. Μετά, μήπως ερχότανε και από τον Πελαργό τίποτα για πλιάτσικα... Τον Πελαργό, εκείνο δεν θέλω να το πω, δεν τα είδα αυτά. Αλλά θέλω να σου πω ότι λέγανε κλέβανε, και πράγματι κλέψανε αυτοί. Μετά πήγαμε κάποτε στον Πελαργό με τον θείο. Εκείνη από τον Πελαργό που μας γνώριζε, που πηγαίναμε, γνωστή, μας έδωσε και από ένα... από εκεί που είχαν πάρει από το χωριό. Γι’ αυτό πιστεύω ότι κι εκείνοι ερχόντανε από πίσω, κατάλαβες; Από εκεί ήμασταν προδομένοι, διότι οι αντάρτες εκεί χτυπούσαν, αυτούς χτυπούσανε. Είχανε όπλα με τον Γερμανό, κατάλαβες; Και γιατί να έχουν; Ήτανε το Μεσόβουνο, ξέρεις, ίσως δεν το ξέρεις...

Το ξέρω.

Ο Πελαργός είναι προς στους πρόποδες του βουνού. Εκεί πέρα ήσαν οχυρωμένοι αυτοί. Πηγαίναν από εμάς, φεύγανε το βράδυ, πέρναγε από εμάς κανένας για τραυματίες να κουβαλήσουνε. Πηγαίνανε χτυπούσανε, δεν μπορούσανε να μπούνε διότι ήταν οχυρωμένοι πολύ καλά. Μια φορά σκοτώσανε καμιά 20 άτομα, αντάρτες, κάτι παιδιά που είχαν ψάλλει στην εκκλησία. Εμείς ήμασταν παιδιά στην εκκλησία, έβλεπα όταν ψάλλανε τι χορωδία είχανε... Κι όλα να τα ξέρεις, τα σκότωσαν εκείνα τα παιδιά. Τι δεν είδαμε καλέ! Τι δεν είδαμε! Και τι άλλο; Ό,τι θέλεις ρώτα να σου πω αυτά τα πράγματα.

Μπαίνουν, λοιπόν, οι Γερμανοί στο χωριό.

Μπαίνουν, μας συγκεντρώνουν όλους, κανένας μέσα στο σπίτι, διότι μπήκαν και αυτοί μετά, πασπατεύανε, δεν μπόρεσαν! Και θυμάμαι... αυτό θα το θυμάμαι... αχ, να μην το πω αυτό τώρα, τέλος πάντων. Μας συγκέντρωσαν μέσα στα αλώνια[00:10:00] κοντά στα νεκροταφεία. Πού είναι τα νεκροταφεία τώρα; Εκεί πέρα μας συγκέντρωσαν, είναι του Χατζόπουλου η αποθήκη τώρα εκεί πέρα, έχει κάτι πράγματα, σ’ εκείνο το μέρος, εκεί πέρα ήμασταν, κοντά στα νεκροταφεία. Βλέπω δύο πολυβόλα. Ήσαν το ένα εκεί, το άλλο εκεί, πολυβόλα, για καθάρισμα ήμασταν, έτοιμα εκεί κοντά. Βλέπουμε, όμως, μιλάει ένας Γερμανός. Μίλησαν, μίλησαν, τι θα πάρουν; Λέμε εμείς θα πάρουν απόφαση τώρα τι θα μας κάνουνε. Αυτός όμως παίρνει, μετά φεύγει. Πάει... στην Πτολεμαΐδα πήγε; Δεν ξέρω πού πήγε. Ξαναέρχεται πίσω. «Ε, τώρα θα πήραν απόφαση», λέμε, «ότι είναι για να γίνει». Αλλά μόλις ήρθε το συζητήσανε, μετά από 10 λεπτά-ένα τέταρτο έρχονται, μας λένε: «Χωριστά οι άνδρες τώρα, χωριστά οι γυναίκες. Οι γυναίκες να προχωρήσουν από τα νεκροταφεία», τώρα που είναι το σχολείο, «θα κατεβούν κάτω στον δρόμο, θα πάρουν να πάνε μέσα στον μαχαλά», όπως πηγαίναμε από τους ντόπιους να πάμε. Αλλά όταν είπαν να βάλουν πρώτα τους άνδρες, ο δασάρχης μπήκε πρώτα. Ήταν ένας δασάρχης της Λίατση, της δασκάλας, είχε παντρευτεί μ’ εκείνον. Και ο Βασδέκης, όπως τους αράδιαζε και τον παπά, τότε εκείνο είπαμε: «Πάει, θα μας σκοτώσουν, όπως κάνανε στο Μεσόβουνο».

Μόνος σας;

Μόνος, μόνος τώρα εγώ. Παλικαράκι ήμουν, τώρα λίγο, με έλεγε να πούμε. Αλλά αυτοί οι 98 είχαν φύγει από τον πάνω μαχαλά. Είχαν πιο νωρίς πάει. Το μεσημέρι.

Ποιοι ήταν αυτοί; Αυτά τα άτομα;

Αυτοί οι απάνω μαχαλιώτες. Πάνω μαχαλιώτες ήταν η Κατίνα, η Λεμονιά, κάτι ωραία κορίτσια από πάνω μαχαλά. Όλους τους σκοτώσανε εκεί πέρα.

Ήταν γυναικόπαιδα;

Ναι, γυναικόπαιδα και από τον μεσαίο μαχαλά. Τον Ράππο... Στην Αμερική τον είχε... Μύλο είχε, μπακάλικο είχε, αλευρόμυλο, είχε ηλεκτρικά. Πώς περνούσε το νερό, ήταν ο μεσαίος μαχαλάς εκεί. Ήταν πολύ δυνατός άνθρωπος, αλλά πώς έφυγε και αυτός εκεί πέρα; Παρασύρθηκαν, έφυγαν. Αλλά πηγαίνοντας τώρα εμείς στο σχολείο, οι κάτω μαχαλιώτες, δεν είναι η αστυνομία; Εκεί ήταν οι Τασιωναίοι, ο Γκέρτζας, κάτι άλλοι. Απάνω ο Σταμπουλής, ο Αντώνης ο Σταμπουλής, ο Αριστομένης, και δυο παιδιά είχε. Τη Ρούλα τη σκοτώσανε, παιδιά του Γυμνασίου. Ερχόντανε επειδή έτυχε να είναι Πάσχα, να είναι στο σπίτι. Του Αγίου Θωμά έγινε αυτό το πράγμα! Τους κάψανε εκείνους σε μια αχυρώνα. Ο Τσαούσης, ο Χατζητάσκας, ήτανε μια παρέα. Πώς όμως όταν περνούσαν, ο κάτω μαχαλάς, πέρασαν από εκεί του Γέρτζα πάνω, πήραν το κάτω να πάει στο παζάρι, είναι ένας κατήφορος εκεί πέρα. Εδώ ήρθαν αυτοί, οι μεσαιομαχαλιώτες, που τους είχαν εκεί πέρα. Τους έπιασαν 30-50, τους κάψανε στην αχυρώνα. Ο Αριστομένης πήδησε, λέει, από την αχυρώνα με καμένο μπούτι και τον σκοτώσανε παρά πέρα. Πώς δεν συμπτυχτήκανε με τους κάτω να πάνε και αυτοί απάνω; Τους είχαν κλεισμένους, φαίνεται, αυτοί απάνω ή θα είχαν από πάνω περισσότερους. Θα είχαν καταγγείλει, ποιος ξέρει, οι προδότες. Αλλά οι άλλοι πάνω που πήγαν, μετά ήρθαν επάνω.

Πάνω στο βουνό;

Πάνω στο βουνό, διασκορπισμένοι. Έφευγε ο κόσμος, δεν ήξερε τι να κάνει, πού να πάει, πού να σταματήσει! Και πόσοι έτσι φύγανε... Και από κάτω μαχαλά σκοτώσανε κάμποσους, δεν σκοτώσανε πολλούς. Αλλά εκείνοι που τα έφαγαν, τα έφαγαν οι πανωμαχαλιώτες. Από εκεί, που λες, ενωνόμαστε μαζί με αυτούς. Τώρα πού θα πάμε; Προχωράμε, προχωράμε. Μόλις φτάσαμε έξω στο Κουτσούφλιανη – είναι το χωριό το Κουστούφλιανη. Πάει μέσα στο βουνό, δεν πηγαίναμε με δρόμο, εγώ τον δρόμο τον ήξερα λίγο. Πηγαίναμε για ψάρια τακτικά στη Νάουσα τότε. Πηγαίναμε πιο δεξιά, μέσα από το δασωμένο μέρος. Μόλις φτάσαμε στην Κουτσούφλιανη, βλέπουμε ένα αεροπλάνο γερμανικό, είχαν πιάσει οι Γερμανοί το Κουτσούφλιανη, το χωριό. Βλέπουμε καμιά πέντε-έξι άτομα με μια δεσποινίδα. Θα ήτανε συναγωνίστρια εκείνη. Με μια δεσποινίδα πέντε-έξι Ναουσαίοι ήτανε. Ακούγεται αυτό τώρα που το λέω; Ο ένας τον άλλον, καθίσαμε, περιμέναμε τώρα. Μόλις τελείωσε η φάλαγγα, ο πρώτος πάλι ειδοποίησε, ο ένας τον άλλον. Εμείς όμως τον Τσακάλογλου τον ξεχάσαμε, οι πατριώτες. Διότι ο ένας πίσω από τον άλλον, «Ε, θα σηκωθεί και αυτός». Πού να σκεφτείς τώρα! Εκείνος τον έπιασε ο ύπνος, έμεινε εκεί πέρα. Τον αφήσαμε! Κατεβήκαμε προς τη Νάουσα. Ήταν ένα Κανέλλη εκεί πέρα, λέγεται Κανέλλη, ένα σπίτι κάποτε στη Νάουσα, όταν ήταν καλά τα πράγματα τότε. Φυλακή το είχαν κάνει, τι το είχαν κάνει, δεν ξέρω. Κι εμείς περνούσαμε από εκεί όταν πηγαίναμε για τη Νάουσα. Μόλις από αντίκρυ περάσαμε, σαν να μας άκουσαν εκεί. «Μπαμ»! Ένας Γερμανός χτύπησε με το όπλο του. Αλλά νύχτα, σου λέει, ακούω φασαρία.

Εσείς στη Νάουσα, κύριε Απόστολε, πού πήγατε; Είχατε συγγενείς;

Είχαμε συγγενείς. Εγώ είχα συγγενείς, της μητέρας μου η αδερφή ήταν. Κι εκείνους τους κυνηγούσαν, αλλά δεν πρέπει να τα λέμε.

Οι δικοί σας στην Πτολεμαΐδα... Πότε βρεθήκατε μετά;

Τους πήγανε όλους αυτούς στην Πτολεμαΐδα. Τους βάλανε μέσα, τους χώσανε, εκεί μια εβδομάδα τους είχανε. Η θεία μου... την είχαν προδώσει! Δασκάλα μέσα εκεί, την είχαν προδώσει. Όταν ήσαν οι αντάρτες στο χωριό, όταν χτυπήθηκαν, δεν θα πας να βοηθήσεις; Σεντόνια, το ένα, το άλλο. Έτσι, δασκάλα ήταν, πού να πάει; Όπως τη λένε τώρα κομμουνίστρια, ήταν κάτι δικοί σας εκεί στο χωριό. Ήταν ένας, για να κάνουμε κάτι στον τάφο του, είπε: «Τι κάνεις μωρέ, αυτή ήταν κομμουνίστρια!». Δεν ονομάζω και τα ονόματα, άντε! Γι’ αυτό σου λέω, είναι πολλά που δεν πρέπει να τα λέμε, αλλά θα ακολουθήσουν κι αυτά.

Η θεία σας ήταν η Αναστασία Σιούλη;

Η Αναστασία Σιούλη.

Μας έχουν πει πολλοί συγχωριανοί για αυτήν.

Την βγάλανε έξω από την Πτολεμαΐδα, με τέσσερις άλλους τη σκοτώσανε και από το χωριό. Οι άλλοι σκάβανε και αυτή βόλτα έκανε, την βλέπανε ορισμένοι που οργώνανε εκεί πέρα. Και στο τέλος, τη σκοτώσανε και αυτήν, τη βάλανε εκεί πέρα. Μετά έμαθα. Εγώ βγήκα στη Νάουσα, ο πατριώτης μας, ο Γιάννης ο Ρότζιος ήτανε στη Νάουσα. Μετά πήγανε με τη μάνα του και τον πατέρα του στην Πτολεμαΐδα. Και είπε τότε ότι: «Ο Απόστολος βγήκε στη Νάουσα». Ο Μήλιος ο Κώστας όταν με είδε, πήδηξε κάτω, σου λέει τον σκοτώσανε... Είπε θα πω ότι σκοτώθηκε. Αλλά μετά ο Γιάννης ο Ρότζιος τους είπε ότι «Ο Απόστολος ήρθε στη Νάουσα».

Οπότε μετέφερε τα νέα.

Μετέφερε τα νέα στην οικογένεια εκεί πέρα. Μετά έφυγαν από την Πτολεμαΐδα, τους διώξανε, η μαμά ήρθε στη Νάουσα, εγώ είχα πάει στη Νάουσα... Δεν μπορούσαμε να ζήσουμε στη Νάουσα πολύ. Κ[00:25:00]αθίσαμε τρεις μήνες, δουλεύαμε μονάχα για το ψωμί. Α, ρε τι έχω δει! Για να μην πω πολλά και άλλα πράγματα. Και μετά, η μάνα είχε δυο-τρεις αδερφές εδώ στην Έδεσσα, ήρθαμε στην Έδεσσα εδώ. Ε, κάτσαμε στην Έδεσσα, μετά δούλεψα, κάθισα κάνα δύο χρόνια κάτω στον κάμπο, μετά έπιασα δουλειά στην εστία και βρήκα αυτό. Δούλεψα σκληρά, με προτίμησαν οι εργοδότες, με αγαπούσαν γιατί δούλευα πολύ. Είχα υπερωρίες πολλές, και με την υπερωρία, λέω, τώρα βρήκα ευκαιρία εγώ δουλειά, την αφήνω; Αυτοί δεν δούλευαν κανένας! Όπου θέλεις υπερωρία ο Απόστολος! Όπου θέλεις υπερωρία σε όλα τα μηχανήματα, τα ήξερα. Κι έτσι που λες. Δούλεψα σκληρά για να αποκτήσω ένα και δύο διαμερίσματα. Που βγήκα με τσαρούχια, που λέει ο λόγος. Έτσι δούλεψα!

Οπότε, κύριε Απόστολε, ήρθε και η μητέρα σας στη Νάουσα, σας βρήκε, ήταν και οι αδερφές σας μαζί;

Ήταν και οι αδερφές. Μαζί με την αδερφή ήρθε, μαζί με τις αδερφές ήτανε.

Δεν επιστρέψατε ποτέ στο χωριό πίσω;

Όχι! Εγώ πήγαινα τακτικά στο χωριό. Πηγαίναμε τακτικά. Μετά είχε επιστρέψει η γιαγιά μου εκεί πέρα, είχε επιστρέψει στο χωριό, και οι θείες μου. Μετά πήγαινα, διότι για ένα διάστημα δούλευα και τα χωράφια. Τα έσπερνα, δεν καθόμουνα! Δούλευα και τα χωράφια, μετά τα πουλήσαμε. Τα χωράφια τα πούλησα, δεν μπορούσαμε να τρέχουμε έτσι. Μετά τακτοποιήθηκα εδώ.

Πόσα χρόνια μετά το '44 πήγατε στους Πύργους; Θυμάστε; Μετά από πόσα χρόνια ξαναπήγατε στο χωριό;

Πήγαμε, νωρίς πήγαμε. Μετά από 7-8 χρόνια πήγαμε.

Πώς ήταν το χωριό τότε;

Ε, τι χωριό! Καμένο τότε ήταν το χωριό. Από το σπίτι μας είχε μείνει ένα υπόστεγο, που βάζαμε τα πρόβατα. Ευτυχώς, εκείνο δεν το κάψανε. Εκεί πήγε ο θείος, γιατί δεν είχε πού να πάει ο θείος. Κοντά στον θείο πήγε και η γιαγιά. Και ο θείος μου ήταν ελεύθερος, πήγε και η γιαγιά εκεί πέρα, εκεί τη βγάλανε. Μετά κάναμε ένα σπίτι, μας κάνανε η πολιτεία, έκανε ένα σπίτι. Εμείς τέσσερα άτομα και αυτοί δύο, έβαλαν και τη γιαγιά και τον θείο για να κάτσουνε. Κάθισαν αυτοί στο σπίτι. Μετά κάθισε και ο θείος Γρηγόρης, έκανε δικό του σπίτι. Καθόντουσαν όλοι μαζί εκεί πέρα, αδέρφια, και ζούσανε. Έπαιρνε η γιαγιά μου σύνταξη από την κόρη της και τη βγάζανε, πώς να σε πω; Αυτά ήταν. Αλλά πώς τα βλέπαμε τα σπίτια; Χάλια, χάλια, αδιόρθωτα!

Επειδή στην αρχή περιγράψατε ένα όμορφο χωριό και πλούσιο.

Κοίταξε, το χωριό ήταν πλούσιο. Ήταν πλούσιο, ήταν πλούσιο χωριό! Ήταν ο κόσμος μορφωμένος, ήταν καλός, ήταν νοικοκύρηδες ανθρώποι. Ό,τι κάνανε, νοικοκυριό! Σε όλες τις τέχνες. Νοικοκυροσύνη υπήρχε σε όλους. Σου είπα και στη δουλειά και στα οργώματα και στα ζευγάρια όλοι τα ίδια, να είναι μερακλήδες.

Μετά τον πόλεμο όμως;

Μετά τον πόλεμο διαλύθηκαν. Άλλοι δεξιά, άλλοι αριστερά, φύγανε. Άλλοι στη Νάουσα, άλλοι Έδεσσα, άλλοι Πτολεμαΐδα, άλλοι Αμύνταιο φύγανε, άλλοι Θεσσαλονίκη. Διαλύθηκε το χωριό και τώρα... Ένα διάστημα πηγαίναμε, πιο νέοι, διότι γινόντανε αυτά τα... Η γιορτή για τα θύματα πιο τακτικά, στο χωριό γινότανε. Ήμασταν πιο φρέσκοι πηγαίναμε. Μετά αραιώνει ο κόσμος. Ε, μετά απέκτησα και παιδιά, οικογένεια, αφοσιώθηκα στην οικογένεια και άρχισαν να ξεχνιούνται εκείνα. Κατάλαβες; Αυτό είναι.

Κύριε Απόστολε, είπατε ότι ανεβήκατε εσείς το βράδυ στο βουνό, στο Βέρμιο, για να κρυφτείτε.

Ναι, ναι, για να περάσω το βράδυ. Πού θα ερχότανε; Οι Γερμανοί θα ερχότανε να ψάξουν όλο το βουνό; Όσους βρήκανε οι Γερμανοί έτσι φανερά εκεί. Α! φεύγοντας, όταν περνούσαν αυτοί με αυτούς τους 30, όταν πηγαίναμε για τη Νάουσα, στον δρόμο βγαίνει ένας Άγγλος πρασινοσκούφης. Μας είδε. Τον βλέπω τώρα κι εγώ, ήρθε μας μίλησε. Αυτοί ήσαν κρυμμένοι. Ήταν καμιά... Άγγλοι ορισμένοι ήσαν κρυμμένοι, παρακολουθούσαν. «Άντε, πηγαίνετε», λέει, «τώρα προς το Καϊμακτσαλάν, προς το Πάικο, μετά θα συμπτυχθείτε πάλι εδώ, πάλι στα μέρη μου», έτσι μας είπε. Τον είδα τον Άγγλο εκεί πέρα, κατάλαβες; Με τα μάτια μου! Αυτά είναι, που λες, τα πράγματα. Περιπέτειες μεγάλες. Άλλο, λέγε.

Και αναφέρατε ότι είδατε αυτά τα 98 άτομα, τα γυναικόπαιδα.

Δεν τα είδα. Εγώ ήμουν παραπλεύρως, δεν τα είδα πώς πήγαν αυτά. Αλλά ο Γιώργος όταν ανέβηκε κάτω, ο Τριανταφυλλίδης ήταν μαζί τους, είδε ότι έρχονται οι Γερμανοί κι έφυγε. Αλλά όταν ανέβηκα στο βουνό, πριν να βρεθούμε με τον Γιώργο, είδαμε ότι οι Γερμανοί ξεκίνησαν πάνω μαχαλά να έρχονται προς το Βέρμιο. Ήταν του Πιλιότση το μαντρί, ένα μαντρί έξω. Ήτανε ο δάσκαλος που είχε τη Ρούλα [Δ.Α.], κάτι κοπέλες ωραίες! Ε ρε τι ήσανε! Τι νεολαία είχαμε! Πάνε, σβήσανε αυτά τα χρόνια εκεί. Έπρεπε να δεις τη νεολαία μας τότε που ήτανε! Οι Παγιαντζαίοι... Τους σκοτώσανε και βάλανε φωτιά. Τους σκοτώσανε εκεί πέρα. Εκείνους οι Γερμανοί μετά πήγαν, πρόλαβαν στο Βέρμιο που ήσαν όλοι μαζεμένοι, τους καθάρισαν κι εκείνους.

Και τους 98;

Και τους 98! [00:30:00]Όλους σ’ ένα μέρος εκεί πέρα. Και πάνω εξηνταριά, μετά... Μωρό παιδί είχε ένας, ήθελε να το πνίξει για να μην τον πιάσουνε. Θα πήγαινε ολόκληρη οικογένεια για ένα μωρό. Έτσι το έμαθα αυτό, δεν το ξέρω! Μου το είπανε! Θα το έπνιγε το παιδί του… Και να μην το έπνιξε κιόλας. Κατάλαβες; Διότι άμα περάσουν οι Γερμανοί και ακούσουν το κλάμα, θα πουν εδώ κρύβονται! Κατάλαβες; Τι τράβηξε ο κόσμος; Άλλο να σ’ τα λέω και άλλο να τα περάσεις! Και νομίζεις σαν να έγινε χθες αυτό το πράγμα. Έτσι που λες. Και ορισμένα πράγματα, που δεν λέγονται, να μην τα λέμε, ανακατώνουμε το χωριό μετά. Το ανακατώνουμε.

Σας ευχαριστούμε πολύ, κύριε Απόστολε, να είστε καλά.

Αλλά τώρα καήκαμε. Αλλά όλοι οι Κατρανιτσιώτες, όσοι καήκαμε και δεν πήγαμε στα χωριά μας, όλοι είμαστε καλά. Όλοι δουλέψαμε, όλοι ήμασταν έξυπνοι, δουλεύαμε, τακτοποιηθήκαμε, βάλαμε το κεφάλι μας. Όλοι! Όλοι! Γκέρτζας, Σιούλης, εγώ, όλοι. Γι’ αυτό δεν πήγαμε στα χωριά μας. Αν πηγαίναμε στα χωριά μας καλά δεν θα ήτανε και το χωριό μας τώρα έτσι, διότι τώρα το χωριό το εκμεταλλεύονται, το μισό χωριό που λείπει, που έφυγε. Όλοι αυτοί εκμεταλλεύονται τα χωράφια τώρα εκεί πέρα. Άλλοι τα πουλήσαμε, άλλοι τα εκμεταλλεύονται, τα νοικιάζουν, άμα θέλουν δίνουν νοίκι. Τι γίνεται! Άντε, ας μην προχωράμε και πολύ. Γι’ αυτό θέλω να σας πω ότι τα ξέρω όλα, διότι δεν είμαι μικρός, είμαι 93 χρονών τώρα, του '27. Μεθαύριο μπαίνω, 27 Μαρτίου, στα 94 μπαίνω κι έχουν δει τα μάτια μου πάρα, πάρα πολλά. Είσαι και ορφανός μικρός, όλοι σε εκμεταλλεύονται. Όλοι σε εκμεταλλεύονται! Δεν υπάρχει συγγένεια. Να ξέρεις, δεν υπάρχει φιλότιμο. Όλοι κοιτάζουν να κάνουν τη δουλειά τους. Αυτά είναι.

Να είστε καλά, σας ευχαριστούμε.

Να είμαι καλά. Τι να κάνουμε; Αυτά είναι.