[00:00:00]Με λένε Χαρά Ψωμά, είμαι ερευνήτρια για το Istorima, είναι Σάββατο 12 Ιουνίου 2021. Βρίσκομαι στο Ηράκλειο, στην περιοχή του Κατσαμπά, μαζί με την Λάιντα Μάντι και ξεκινάμε την συνέντευξη… Γεια σου Λάιντα, θέλεις να μας πεις το όνομά σου και μερικά πράγματα για τον εαυτό σου;

Ναι. Με λένε Λάιντα όπως προείπες τουλάχιστον δύο φορές. Λοιπόν. 

Επανάλαβε πώς σε λένε. 

Λοιπόν, ονομάζομαι Λάιντα Μάντι και έχω μεγαλώσει στο Ηράκλειο Κρήτης. Η καταγωγή μου είναι από την Αλβανία. Πλέον εργάζομαι στην Αθήνα, σαν καθηγήτρια αγγλικών.

Πού γεννήθηκες;

Γεννήθηκα στο Μπεράτ της Αλβανίας, που είναι μια κωμόπολη.

Οκ. Και πώς και ήρθατε εδώ;

Γιατί οι γονείς μου τέλος πάντων ζούσαν στην Αλβανία, εκεί πέρα γεννήθηκαν και τα λοιπά και ήθελαν να πάνε κάπου καλύτερα… Για οικονομικές συνθήκες, οικονομικοί μετανάστες ήταν δηλαδή οι γονείς μου, αυτό. Κι εγώ ήμουν πολύ μικρή όταν ήρθα, μωράκι…

Ποια χρονιά;

To ’97, ήμουνα μωρό, 6 μηνών.

Και η πτώση του κομμουνισμού στην Αλβανία έπαιξε κάποιο ρόλο στον ερχομό σας εδώ;

Όχι. 

Οκ. Άρα ήταν καθαρά οικονομικοί. 

Καθαρά οι οικονομικοί λόγοι που ήρθαν οι γονείς μου εδώ πέρα.

Οκ. Και οι γονείς σου πώς πήραν την απόφαση να ’ρθούν στην Ελλάδα; Ξέρεις κάτι γι’ αυτό; Γιατί αποφάσισαν να έρθουν στην Ελλάδα συγκεκριμένα;

Α, όχι δεν ξέρω. Δεν τους έχω ρωτήσει… Βασικά, ναι. Ο μπαμπάς μου είχε ένα φίλο… Βασικά τότε έτσι φεύγανε…Κάποιος είχε έναν γνωστό κάπου… Δηλαδή ένας φίλος του μπαμπά μου που ήταν από παιδιά μαζί είχε έρθει κι αυτός στην Κρήτη, οπότε ήρθανε μαζί στην Κρήτη. Αυτό. Κατευθείαν δηλαδή στην Κρήτη, δεν πήγανε πουθενά αλλού πρώτα.

Και ξέρεις καθόλου από τους γονείς σου αν ήτανε εύκολο να προσαρμοστούν στο Ηράκλειο, να βρουν σπίτι, να είναι με ένα μωρό σε μία τελείως άγνωστη χώρα;

Εμείς στην αρχή όταν ζούσαμε, ζούσαμε στη Λυγαριά. Οπότε εντάξει δεν ξέρω, με τα ζώα ασχολιόντουσαν οι γονείς, ο πατέρας μου δηλαδή… Δούλευε με αγροτικές δουλειές, που είχε γνωρίσει Κρητικούς και αυτό. Οπότε έκανε αυτό που έκαναν κι΄ αυτοί, εκεί πέρα στη Λυγαριά. Ζήσαμε εκεί πέρα τα πρώτα χρόνια της ζωής μου μέχρι που χρειαζόταν να πάω στο νηπιαγωγείο, οπότε και ήρθαν στο Ηράκλειο Κρήτης.

Οκ. Και Θυμάσαι έτσι πώς ήταν τα σχολικά σου χρόνια σαν αλλοδαπή στην Ελλάδα;

Nαι, δεν το βλέπω… Δηλαδή δεν θυμάμαι κάτι διαφορετικό από τα άλλα παιδιά. Τουλάχιστον όχι κάτι που να το είχα προσέξει. Στο Δημοτικό ήμασταν σε ένα πολυπολιτισμικό σχολείο, να το πω… Δηλαδή υπήρχανε παιδιά από διάφορες χώρες και γενικά υπήρχε ένα κλίμα που κάναμε γιορτές κατά του ρατσισμού, μιλούσαμε για τις χώρες από όπου κατάγεται ο καθένας… Τέτοια πράγματα, οπότε ήταν πολύ ευχάριστο στο Δημοτικό δηλαδή και δεν είχα κάποια, —ούτε αργότερα στη ζωή μου, κάποια….— στα σχολικά μου χρόνια τουλάχιστον, κάποια τέτοια εμπειρία. Εντάξει, μπορεί να είχε ακουστεί κάτι ρατσιστικό και τα σχόλια που υπήρχαν εκείνη την εποχή, απλά όχι στο πρόσωπό μου… Γενικά για τους Αλβανούς ας πούμε, αυτό, μπορεί να είχα ακούσει κάτι τέτοιο. Όπως τότε ήταν πολύ στη μόδα, ας πούμε, στην τηλεόραση «Επιχείρηση Σκούπα για τους Αλβανούς», που εμένα μου έκανε πολύ εντύπωση γιατί κι εγώ ήμουν Αλβανίδα αλλά δεν ένιωθα ότι ξέρεις, δεν καταλάβαινα γιατί γινόντουσαν αυτά… Απλά ήταν λόγω παράνομων μεταναστών, αυτό.

Και πώς ήτανε να μαθαίνεις μία… Να πηγαίνεις σχολείο και να διδάσκεσαι πράγματα σε μία άλλη γλώσσα, να μαθαίνεις ουσιαστικά πράγματα για έναν άλλο πολιτισμό…

Κοίτα, επειδή από μωράκι ήμουν εδώ πέρα, δεν το έβλεπα ότι είναι για έναν άλλο πολιτισμό και δεν είχα την «πατρίδα» ας πούμε, τις έννοιες και τα λοιπά. Απλά, εδώ που μεγάλωνα, μάθαινα για την Ελλάδα. Απλά, εντάξει, μπορεί πολλές φορές να δημιουργούταν ένα αίσθημα «πού ανήκω;» και τα λοιπά, αλλά δε μου φαινόταν παράλογο ας πούμε, σε ελληνικό σχολείο πήγαινα, μάθαινα ελληνικά, στο σπίτι μου ελληνικά μιλούσαμε, οπότε, αυτό…

Δεν μιλάς καθόλου αλβανικά δηλαδή;

Μιλάω, έχω μάθει, απλά γενικά, επειδή από μικρές βλέπουμε πολύ τηλεόραση ή γενικά τα ερεθίσματά μας ήτανε τα ελληνικά, δεν μιλούσαμε τόσο στο σπίτι. Αυτό. Ενώ οι γονείς μου μεταξύ τους μιλούσαν αλβανικά. Απλά ας πούμε, με τη μαμά μου που το έχουμε συζητήσει, έλεγε ότι… Εντάξει πιστεύω ότι α[00:05:00]πλώς δε προσπαθήσαν τόσο οι γονείς μου, ενώ θα μπορούσαν να είχαν προσπαθήσει πιο πολύ. Απλά βλέπανε ότι με τα ελληνικά το έχουμε περισσότερο επειδή ήταν και στο σχολείο που μιλούσαμε, οπότε μιλούσαμε στα ελληνικά. Επίσης και οι γονείς μου, η μητέρα μου στην αρχή που δεν δούλευε και τα λοιπά, ήταν και ο τρόπος της για να μάθει ελληνικά, μέσω εμάς. Οπότε υπήρχε αυτή η συναναστροφή και ίσως ήταν πιο χρήσιμο για αυτή να μάθει ελληνικά τότε.

Άρα οι γονείς σου έμαθαν ελληνικά μέσω της καθημερινής πρακτικής ας πούμε;

Ναι, ναι, ναι. Από τη δουλειά, από τη ζωή, αυτό, δεν πήγαν σε κάποιο σχολείο…

Άρα και εσείς πώς μάθατε ελληνικά; Θέλω να πω από τα λίγα που μιλούσατε με τους γονείς σου… 

Ναι και από το σχολείο. Ναι. 

Αλβανικά; Αλβανικά. 

Αλβανικά; 

Ναι. 

Αλβανικά σου λέω μάθαμε λίγο από το σπίτι. Αυτό, δεν είχαμε… Από το σπίτι.

Οκ. Άρα θέλω να πω έχεις μεγάλη ευχέρεια στα αλβανικά;

Α, όχι…Όχι, όχι, δεν θα το έλεγα, καθόλου… Έχω. μπορώ να συνεννοηθώ, απλά εντάξει, η προφορά μου υστερεί. Καταλαβαίνεις ότι έχω κάτι, ότι δεν ξέρω να μιλάω καλά. Αυτό. Και το λεξιλόγιό μου προφανώς. Έχουνε γίνει προσπάθειες ωστόσο από τότε που ήμουνα μικρή να μάθουμε αλβανικά, απλά εντάξει δεν έτυχε, δεν το προσπαθήσαμε τόσο. Αυτό.

Εσύ γενικά έχεις βαφτιστεί;

Όχι, δεν έχω βαφτιστεί…

Και πώς βίωσες το να είσαι ας πούμε αβάπτιστη, σε μια χώρα όπου η κρατούσα θρησκεία είναι ο χριστιανισμός ή και στο σχολείο ακόμα, τα θρησκευτικά διδάσκονται με έναν τρόπο έτσι λίγο, πώς να το πω; Πιο…

Ναι, αυτό κιόλας ήταν μια πολύ συχνή ερώτηση που είχαμε σαν παιδάκια, αν είστε βαφτισμένα… Ήταν πολύ σημαντικό να είσαι βαφτισμένος. Και πάντα επειδή κι εγώ και η αδερφή μου δεν είχαμε ελληνικά ονόματα, ήταν φανερό… Οπότε κατευθείαν ρωτούσε κάποιος  αυτό το πράγμα. Γενικά, επειδή στην Αλβανία υπάρχει ανεξιθρησκία, δεν υπάρχει κάποια κρατούσα, κάποια ας πούμε θρησκεία η οποία συνδέεται με το κράτος να το πω καλύτερα, υπάρχουν πολλές θρησκείες. Οι γονείς μου δεν είναι της θρησκείας, ούτε στο σπίτι τους. Εντάξει, οι παππούδες μπορεί κάποιοι από τα δύο σόγια να είναι πιο θρήσκοι, αλλά δεν έχουμε προκαταλήψεις ας πούμε θρησκευτικές, δεν περνάμε τέτοια μέσω της οικογένειάς μας, εμείς τουλάχιστον. Δε θα έλεγα αν είμαστε άθεοι, απλά δεν, δεν χαρακτηριζόμαστε κάπως στην οικογένεια μου. Δεν ήταν ποτέ ζήτημα το να κάνουμε κάποια θρησκευτική συζήτηση ή κάτι τέτοιο.

Οκ.

Επειδή ξέφυγα λίγο από το θέμα μπορείς να ξαναρωτήσεις αν θέλεις….

Ναι ρώτησα για το ότι και στο σχολείο ας πούμε που…

Ναι, κοίτα ένιωθα λίγο ότι έπρεπε να είμαι χριστιανή. Και ένιωθα λίγο ότι έπρεπε να είμαι χριστιανή. Αυτό έπρεπε να πάω κι εγώ όπως πάνε όλα τα παιδάκια στην εκκλησία, να έχω ένα ελληνικό-χριστιανικό όνομα και απλά το αντιμετώπιζα σαν μάθημα, πέραν του ότι ένιωθα αυτό ας πούμε… Ήταν ένα μάθημα τα θρησκευτικά, το οποίο το έκανα στο σχολείο, όπως όλα τα παιδάκια… Αναγκαστικά κιόλας, γιατί στο Γυμνάσιο, Λύκειο, που μπορείς να πάρεις απαλλαγή κιόλας, μας έλεγαν ότι: «Δεν θα είναι καλό στο βιογραφικό σου» και κάτι τέτοια, τα οποία δεν νομίζω ότι μετράνε πλέον… Αλλά ναι.  

Γενικά πας στην Αλβανία; Την επισκέπτεσαι συχνά;

Έχω πάει πάρα πολλές φορές. Πιο μικρή πηγαίναμε σχεδόν κάθε χρόνο… Με την οικογένειά μου, όταν ήμασταν μικρότεροι. Τα τελευταία χρόνια πηγαίνουμε λίγο πιο σπάνια. Έχουμε πολλούς συγγενείς. Αυτό.

Και πώς νιώθεις όταν πηγαίνεις στην Αλβανία; Χαίρεσαι; Ανυπομονείς να πας;

Στην αρχή, όταν ήμουνα μικρή, ανυπομονούσα να παίξω με τα ξαδέρφια μου, που εδώ ας πούμε δεν έχω ξαδέρφια, δεν έχω παππούδες. Αλλά με τον καιρό βλέπεις ότι δεν έχεις τις συγγενικές σχέσεις που αναπτύσσονται καθημερινά, το να μεγαλώνεις με τα ξαδέρφια σου…Οπότε χανόταν ο ενθουσιασμός του να πάω να τους δω και τα λοιπά. Και επίσης ήταν και το gap της γλώσσας, το ότι εγώ δε μιλούσα τόσο καλά και τόσο γρήγορα, οπότε χανόταν λίγο η επικοινωνία. Όχι πως τα ξαδέρφια μου ας πούμε δε θα μου μιλούσαν επειδή δεν ήξερα να εκφραστώ. Απλά λίγο ότι δε μπορείς να συζητήσεις πολλά πράγματα, αυτό, δεν έχεις μεγάλο εύρος συζητήσεων.

Οκ. Και ποιες είναι οι βασικές… οι βασικές διαφορές που εντοπίζεις στις νοοτροπίες των δύο χωρών; Ανάμεσα στην Ελλάδα και στην Αλβανία;

Εντάξει, θεωρώ είμαστε πολύ ίδιοι λαοί. Έχου[00:10:00]με πάρα πολλά κοινά. Τώρα δε μπορώ να ξέρω για όλη την Αλβανία πώς είναι, γιατί δεν έχω ζήσει εκεί πέρα. Θεωρώ είναι αρκετά πατριαρχική η δομή και πολύ πυρηνική η οικογένεια, το οποίο υπάρχει και στην Ελλάδα και πόσο μάλλον στην Κρήτη. Οπότε, δεν θεωρώ ότι διαφέρουμε τόσο. Αυτό. Εντάξει, έχουμε πάρα πολλά έθιμα διαφορετικά, αλλά ας πούμε με την Κρήτη μπορεί να διαφέρουμε πολύ περισσότερο από ότι με την Ήπειρο, σε σχέση με Ελλάδα-Αλβανία, ξέρω ’γώ. Είμαστε πολύ πιο κοντά εκεί πέρα, με τα έθιμά μας, με τις μουσικές και τα λοιπά, με τους χορούς.

Εσένα θεωρείς ότι οι γονείς σου διατήρησαν κάποιο έθιμο ή κάποια πρακτική αλβανική ας πούμε, την οποία να την εφαρμόσατε και στη δική σας ζωή;

Όχι, δε θεωρώ ότι κρατήσαμε κάποιο έθιμο. Δεν ξέρω αν υπάρχει, αν ήταν ότι δεν υπάρχει κάποιο άξιο ή σημαντικό έθιμο για να κρατήσουμε. Απλά αυτό πάει πάλι πίσω στο θέμα του ρατσισμού, που το συζητούσα και με τη μητέρα μου, ότι ναι μεν δεν έχουμε βιώσει το ρατσισμό οι ίδιες και οι ίδιοι ας πούμε και από θέμα καθημερινότητας ας πούμε. Στη γενικότερη εικόνα δεν ξέρω πως να το πω καλύτερα, δεν ένιωθες περήφανος για την καταγωγή σου, την έκρυβες. Γι’ αυτό και δε μιλούσαμε στο σπίτι —όχι πως όλοι οι Αλβανοί δε μιλούσαν στο σπίτι τους αλβανικά— εμείς δε μιλούσαμε στο σπίτι και δεν είναι ότι εμείς ντρεπόμασταν, απλά κάπως έτσι υπήρχε μια συνείδηση ρε παιδάκι μου ότι δεν είναι και η πατρίδα σου κάτι για να υπερηφανεύεσαι, δεν έχει κάτι να υπερηφανεύεσαι ας πούμε για την πατρίδα σου, πράγμα που δεν ισχύει. Αλλά δεν κρατήσαμε τα έθιμά μάς, λόγω των στερεοτύπων, λόγω των… καλά φαντάζομαι τώρα να βάλει τώρα ένας Αλβανός τα κλαρίνα του, μπορεί να φανεί και κάπως στη γειτονιά ρε παιδάκι μου. Ή μία μέρα που μπορεί να έχει η Αλβανία ξέρω ’γώ  μια επέτειο, το οποίο αντίστοιχο θα συμβεί στη Γερμανία με Έλληνες. Αλλά εδώ πέρα, λόγω των στερεοτύπων, δεν είμαστε ελεύθεροι στο να κρατήσουμε —τουλάχιστον παλιά, δεν ξέρω πλέον αν έχουν αλλάξει τα πράγματα— δεν ήμασταν τόσο ελεύθεροι στο να κρατήσουμε τα έθιμά μας και τον πολιτισμό μας.

Και σχετικά με αυτό που είπες, ότι μάθατε ότι δεν έχετε κάτι αξιόλογο να διατηρήσετε ως πατρίδα και τα λοιπά, αυτό πώς σε έχει επηρεάσει; Εσύ νιώθεις την Αλβανία σαν πατρίδα σου;

Κοιτά αυτό…. Νιώθω την Αλβανία σαν πατρίδα μου; Όχι, δε θα επέστρεφα στην Αλβανία ας πούμε, ούτε νιώθω ότι είμαι Αλβανίδα γιατί δεν κρατάω τα έθιμα. Εντάξει, είναι οι ρίζες μου από εκεί εννοείται. Αυτό. Απλά νομίζω το πιο σημαντικό είναι: «Θα επέστρεφες στην Αλβανία;».  «Όχι, δεν θα επέστρεφα στην Αλβανία». Άμα πήγαινα στην Αλβανία, θα ήμουνα πολύ ξένη. Μπορεί να πήγαινα βρε παιδάκι μου, ποτέ δε ξέρεις πώς θα τα φέρει η ζωή, αλλά θα ένιωθα πολύ έξω από τα νερά μου, τελείως διαφορετικά…Ενώ πολύ πιο δύσκολα θα έφευγα από την Ελλάδα, σε άλλη περίπτωση. Αυτό.

Άρα, νιώθεις Ελληνίδα;

Ναι. Από την άλλη… Είσαι λίγο… Δεν νιώθεις, είσαι λίγο στον αέρα ας πούμε, δεν είσαι ούτε εδώ ούτε εκεί, γιατί πάντα εδώ πέρα δεν θεωρείσαι Έλληνας, κυρίως βασικά πιο μικρή υπήρχε αυτό το: «Δεν είσαι από εδώ», τώρα βλέπω ότι η κοινωνία έχει αλλάξει και όλοι το αποδέχονται γιατί έχουν ενσωματωθεί πάρα πολύ οι Αλβανοί, τόσα χρόνια που έχουν περάσει. Και πολλές φορές θα μου πουν: «Εντάξει, Ελληνίδα είσαι». Αλλά τι σημαίνει «Είμαι Αλβανός;», τι σημαίνει «Είμαι Έλληνας;», είναι πολύ λεπτά τα… οι γραμμές ας το πούμε.

Οκ. Άρα, εσύ θεωρείς, επειδή μίλησες για ενσωμάτωση, ποιος θεωρείς ότι είναι ο σωστός τρόπος να αντιμετωπίζουμε έναν αλλοδαπό που έχει σκοπό να μείνει μόνιμα σε μία ξένη χώρα;

Ναι. Να μην τον κάνεις να νιώθει άσχημα που έχει έρθει στη χώρα σου. Είτε αυτό είναι, οικονομικός ο λόγος που έχει έρθει ο άλλος, είτε οποιοσδήποτε λόγος δηλαδή. Ας πούμε, το να ήταν κάποιος Ιταλός, ήτανε fun και funky να μας πει για την Ιταλία. Το να έρθει κάποιος Αλβανός, ε άλλος ένας Αλβανός που ήρθε στην Ελλάδα. Τύπου Οκ, η χώρα μας είναι φτωχή, το ξέρουμε, γι’ αυτό έχουμε φύγει από εκεί… Αλλά δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει τίποτα σημαντικό σε αυτή τη χώρα, για να μιλήσουμε γι’ αυτήν.

Οκ. Ωραία, εσύ, έχεις ελληνική ταυτότητα;

Ναι, από… Δεν θυμάμαι, μπορώ να δω…

Ναι, εννοείται.

Είμαι Ελληνίδα πολίτης από το 2016.

Οκ. Άρα λοιπόν απέκτησες την ελληνική ταυτότητα το 2016[00:15:00], αλλά είσαι από εδώ από πότε;

Από τότε που… από 6 μηνών.

Από το 19... πότε;

'97.

Ωραία. Μπορείς να το πεις όλο μαζί για να ακουστεί;

Ναι, είμαι Ελληνίδα πολίτης από το 2016, αλλά είμαι στην Ελλάδα από το 1997.

Ωραία. Αυτό ας πούμε εμένα μου ακούγεται πολύ παράλογο. Θες να μας πεις λίγο για τη διαδικασία για να αποκτήσεις την ελληνική ταυτότητα ή ό,τι θυμάσαι, γιατί φαντάζομαι ότι είναι μια μακρόχρονη διαδικασία και ήσουν παιδί… Οπότε…. 

Ναι, δεν την γνωρίζω ακριβώς, γιατί όταν πήρα τα χαρτιά μου ουσιαστικά ήμουν μόλις 18 χρονών και η μαμά μου είχε επιμεληθεί όλη τη διαδικασία. Αυτό που γνωρίζω είναι ότι αυτή η διαδικασία αλλάζει κάθε χρόνο ή ανάλογα με την κυβέρνηση τέλος πάντων, όχι κάθε χρόνο. Όταν εγώ πήρα τα χαρτιά μου, αυτό που ήταν αρκετό για να τα πάρεις ήταν να είσαι κάποια χρόνια, τουλάχιστον για τα παιδιά, ας πούμε οι αδερφές μου, οι οποίες γεννήθηκαν στην Ελλάδα, τότε μπόρεσαν να πάρουν με την κυβέρνηση που είχαμε, να πάρουν τα χαρτιά τους απλά επειδή είχαν γεννηθεί στην Ελλάδα. Ενώ εγώ που δεν είχα γεννηθεί στην Ελλάδα, έπρεπε να δείξω ότι σπουδάζω ή φοιτώ τέλος πάντων στην Ελλάδα κάποια χρόνια, δεν θυμάμαι, νομίζω 6 ή 9, κάτι τέτοιο.

Οκ. Και αυτή η διαδικασία είναι μια διαδικασία που γίνεται εύκολα; Γίνεται στο Ηράκλειο ας πούμε, στον τόπο σου; Έχω την αίσθηση ότι μεταφερόσουν στην Αθήνα.

Δεν θυμάμαι ακριβώς, αλλά γενικά είναι μακροχρόνια διαδικασία, όπως τα πάντα στην Ελλάδα στα γραφειοκρατικά. Καταθέτεις ένα χαρτί, περιμένεις ένα χρόνο να σου απαντήσουν και αν, αλλά όλα πήγαν καλά και τα πήραμε.

Τώρα πλέον ως ενήλικη έχεις… και που στην καθημερινότητά σου, που αναζητείς εργασία και τα λοιπά, θεωρείς ότι έχουν κλείσει πόρτες επειδή είσαι από την Αλβανία;

Δεν το γνωρίζω αυτό, να πω την αλήθεια. Δεν το γνωρίζω καθόλου. Δεν ξέρω κιόλας αν ισχύει. Γιατί, καλά τώρα ειδικά στον τομέα που εργάζομαι, στο να είμαι καθηγήτρια αγγλικών, το θεωρώ γελοίο κάποιος να πει: «Δεν θα σε προσλάβουμε επειδή είσαι από άλλη χώρα», γιατί όλο αυτό το πράγμα που κάνουμε είναι να μαθαίνουμε ξένες γλώσσες και να είμαστε ανοιχτοί στη διαφορετικότητα. Οπότε, θα μου φαινόταν πολύ κουλό κάποιος ιδιοκτήτης να πει: «Δεν θα προσλάβω μία Αλβανίδα». Αυτό, όσον αφορά το αντικείμενό μου. Δεν πιστεύω ότι κάτι τέτοιο ισχύει στο χώρο αυτό, θέλω να πιστεύω. Τώρα σε άλλες δουλειές που έχω κάνει, πάλι δεν το γνωρίζω. Δεν είχα δυσκολίες όμως. Και σε όποιον χώρο είχα πάει, κανείς δεν μου είπε: «Από πού κατάγεσαι;» Εντάξει, μιλάω άπταιστα ελληνικά, δεν είναι κάτι που φαίνεται ας πούμε, κάποιος να καταλάβει κάποιος ότι δεν είμαι από εδώ. Μόνο από το όνομά μου, που οκ, θα γίνει ένα σχόλιο και θα προχωρήσουμε στη ζωή μας…

Και αυτό που πολλοί Αλβανοί για παράδειγμα αλλάζουν το όνομά τους και το «ελληνοποιούνε» ας πούμε, ποια είναι η γνώμη σου πάνω σ’ αυτό; Θεωρείς ότι κι εσύ π.χ. αν είχες ένα ελληνικό όνομα…

Αυτό συνέβαινε πάρα πολύ παλιά, όταν ήρθε ο πατέρας μου πριν 25 χρόνια. Και ο πατέρας μου έχει αλλάξει το όνομά του και το επίθετό μας είναι διαφορετικό, είχαμε άλλο επίθετο στην Αλβανία. 

Α, οκ.

Ναι, απλά το άλλαξε ο πατέρας μου γιατί τότε το άλλαζαν όλοι πάρα πολύ, για να μην φαίνεται ότι είμαστε Αλβανοί. Λες και όταν άνοιγε το στόμα του ο πατέρας μου δεν φαινόταν ότι είναι από την Αλβανία. Μιλούσε άπταιστα ελληνικά ξαφνικά, από τη μια μέρα στην άλλη. Τέλος πάντων, έτσι ήταν εκείνη την εποχή και κυρίως νομίζω ήταν το θρησκευτικό κομμάτι, το ότι αυτό νομίζω ένοιαζε αρκετά εκείνη την εποχή τους Έλληνες. Εκτός από το ότι «Εντάξει είναι κάποιοι ξένοι που έρχονται στη χώρα μας», ότι ήταν και αλλόθρησκοι. Γι’ αυτό και βλέπουμε ότι μπορεί να είναι γνωστό τέλος πάντων πολλοί Έλληνες να βαφτίζουν παιδάκια Αλβανών και πολλά παιδάκια αυτό που λες να αλλάζουν το όνομά τους, για να ενσωματώνονται καλύτερα στο σχολείο. Ας πούμε αυτό που εμένα πολλές φορές μου λέγανε: «Α δε θα σε λέω Λάιντα, θα σε λέω Λαΐδα». Που είναι ελληνικό το Λαϊδα, ενώ το Λάιντα ας πούμε, τι διαφορά έχει; Γιατί πρέπει να με πεις Λαΐδα; Δεν είναι ακριβώς το ίδιο;

Ποιος σου το είχε πει αυτό;

Μία καθηγήτρια στο Λύκειο, όταν ήμουνα. Η οποία κιόλας σπούδαζε, ήτανε και κοινωνιολόγος κάτι τέτοιο, μου φάνηκε… Ναι, whatever. Πολλές φορές μου έχουν αλλάξει το όνομά μου, που στην αρχή τότε δεν με πείραζε. Έλεγα, οκ, λέγετέ με όπως να’ ναι… Δεν με πείραζε καθόλου. Αλλά τώρα το βλέπω πολύ… Είναι κακό, γιατί να αλλάξεις το όνομα κάποιου; Ας πούμε θα άλλαζες το όνομα κάποιας που τη λέ[00:20:00]νε Μαρία να την πεις Χριστίνα, γιατί σ’ αρέσει περισσότερο; Είναι προσβλητικό. Ναι αυτό. 

Μπορείς να μας πεις τι άλλο σου έχουν πει να αλλάξεις, με ποιους άλλους τρόπους;

Όχι, όχι, δε θυμάμαι κάτι. Αυτό, να με λένε Αδελαΐδα ή οτιδήποτε. Που είναι πολύ κοντά στο δικό μου κιόλας, απλά πιο «ελληνικό». Δεν έχει κάτι, δεν αλλάζει κάτι ας πούμε, είναι αστείο.

Ωραία. Λοιπόν σχετικά τώρα με το ρατσισμό, θεωρείς ότι πλέον η αλβανική κοινότητα, βιώνει ρατσισμό στην Ελλάδα;

Ε δεν γνωρίζω τώρα για όλη την αλβανική κοινότητα, δεν μπορώ να το ξέρω αυτό. Πιστεύω πως έχουν αλλάξει τα πράγματα… Κοίτα, ας πούμε, αν κρίνω από τον κύκλο μου, επειδή έχω κάποιους ανθρώπους γύρω μου, θεωρώ κουλό να υπάρχει κάτι τέτοιο, αλλά ναι, υπάρχει ρατσισμός στην Ελλάδα, όπως και αν το κάνουμε. Δεν είναι όλοι οι άνθρωποι μορφωμένοι, δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι ερεθίσματα από άλλες χώρες. Προφανώς και υπάρχει προκατάληψη, απλά ίσως να μην είναι ίδια που ήταν τόσα χρόνια πριν. Γιατί πιο παλιά, όταν είχαν έρθει οι Αλβανοί στην Ελλάδα, συνέβαιναν και εγκληματικές ενέργειες, οι οποίες πλέον δε συμβαίνουν. Γιατί εντάξει, αυτοί που έχουν μείνει, έχουν ενσωματωθεί, είναι οικογενειάρχες άνθρωποι, έχουν χτίσει τη ζωή τους, τα σπίτια τους, έχουν σπουδάσει τα παιδιά τους. Οπότε, έχει αλλάξει πλέον το πώς ήταν στην αρχή, όταν ήρθαν οι Αλβανοί εδώ πέρα και πώς ζούνε πλέον. Αυτό. Μπορείς να επαναλάβεις πάλι την ερώτηση γιατί…

Αυτό σε ρώτησα, οκ. Πώς νιώθεις που βλέπεις ότι μετατοπίζεται ο ρατσισμός από τους Αλβανούς για παράδειγμα, που ήταν πιο παλιά η μειονότητα η οποία ας πούμε λάμβανε τον μεγαλύτερο ρατσισμό στην Ελλάδα, να μετατοπίζεται για παράδειγμα τώρα στους Πακιστανούς. Κι αν θεωρείς ότι αυτό έχει να κάνει ότι με το πέρασμα των χρόνων ας πούμε θα καταφέρουν κι αυτοί να ενσωματωθούν… Πώς το βλέπεις αυτό;

Ναι, εντάξει, η αλήθεια είναι ότι ο ρατσισμός, πέραν του ότι έρχεται κάτι ξένο στο χώρο μας, είναι και λίγο προπαγάνδα, πολιτικά συμφέροντα και όλα αυτά. Επομένως, στην αρχή, πάντα κάποιος θα μας φταίει. Ο πεινασμένος θα μας φταίει; Δηλαδή σου φταίει ο Αλβανός που πεινάει; Δεν σου φταίει αυτός, κάποιος άλλος σου φταίει… Απλά μην κατηγορείς τους ανθρώπους που πεινάνε. Το ίδιο ισχύει τώρα για τον οποιονδήποτε προσπαθεί να φτιάξει τη ζωή του. Εντάξει είναι θέμα πολιτικών συγκυριών, δεν χρειάζεται να μπούμε σε αυτή την κουβέντα. Αυτή είναι η άποψή μου τουλάχιστον. Ότι δεν ξέρω κατά πόσο, είναι αυτό που λέμε, ότι τα παιδάκια από μόνα τους δεν είναι ρατσιστές, κάποιος τους μαθαίνει να είναι ρατσιστές. Το ίδιο ισχύει και για τις κοινωνίες που διαμορφώνουμε. Κάποιος μας το μαθαίνει αυτό και κάπως έτσι το συνεχίζουμε και συνεχίζει να υπάρχει ας πούμε, είτε είναι Αλβανός κάποιος, είτε μετά είναι ο Πακιστανός, είτε μετά είναι ο οποιοσδήποτε. Απλά όταν έρχεται ένα μεγάλο κύμα από μία χώρα, είναι ένα σοκ για τους κατοίκους, ειδικά όταν οι κάτοικοι δεν περνάνε πολύ καλά οικονομικά. Αυτό.

Και έχεις παρατηρήσει μήπως το αν οι ίδιοι Αλβανοί, οι οποίοι ήταν κι αυτοί θύματα κάποτε του ρατσισμού, αν επιδεικνύουν ρατσιστικές συμπεριφορές.

Ναι, θα έλεγα πως ναι, αλλά θεωρώ ότι είναι θέμα, αμορφωσιάς να το πω;  Έλλειψης… Ναι αυτό. Έλλειψης μόρφωσης τέλος πάντων. Γιατί να μου πεις, όλοι οι μορφωμένοι άνθρωποι δεν είναι ρατσιστές; Απλά ισχύει και αυτό, είτε έχει να κάνει με τη μόρφωση, είτε γενικά με την άποψη που έχει ο άλλος, με τις απόψεις που έχει… Το οποίο είναι γελοίο βέβαια, αλλά θεωρώ ότι υπάρχει. Και είναι πάλι και λίγο το οικονομικό κομμάτι, ότι ας πούμε όταν είχαν έρθει οι Αλβανοί ήταν τα φτηνά εργατικά χέρια και τώρα που οι Αλβανοί έχουνε, έχουνε πει: «Θα παίρνουμε ξέρω ’γώ  τόσα χρήματα για να κάνουμε τη δουλειά μας» έρχονται κάποια άλλα φτηνά εργατικά χέρια, οπότε εμείς κατηγορούμε αυτά τα φτηνά εργατικά χέρια που μας παίρνουν τις δουλειές ή οτιδήποτε μπορεί να συμβαίνει. Και επίσης είναι και λίγο διαφορετικοί οι άνθρωποι που έρχονται από αυτές τις χώρες και λόγω κουλτούρας είναι πολύ διαφορετικοί, από εμάς τους Βαλκάνιους και λόγω χρώματος και θρησκείας —όχι πως οι Αλβανοί έχουν χριστιανική θρησκεία— αλλά νομίζω όντως είναι πιο εμφανής η διαφορά στις κουλτούρες, οπότε γι’ αυτό μπορεί να υπάρχει μεγαλύτερος ρατσισμός ή προκατάληψη ας πούμε, γιατί δε γνωρίζουμε πραγματικά τους ανθρώπους, από πού έρχονται και πώς είναι ο πολιτισμός τους και η κοινωνία τους.

Οκ. Και πώς νιώθεις ότι αντιμετωπίζει η ελληνική κοινωνία τη λέξη «Αλβανός»;  Ότι αυτός είναι «Αλβανός». Θεωρείς ότι έχει κάποια συνυποδήλωση αυτή η λέξη η συγκεκριμένη;

Ναι, ναι το θεωρώ αυτό. Βασικά, εντάξει, αυτό πάλι ξεκίνησε από την προπαγάνδα και απ’ τα media πο[00:25:00]υ τότε, παλιά, συνέβαιναν πολλά εγκλήματα από τους Αλβανούς. Οπότε και αυτό το συζητούσαμε και στη σχολή που έκανα γλωσσολογία, ότι η κοινωνία δημιουργεί τις λέξεις και ότι οι λέξεις επηρεάζονται από την κοινωνία. Επομένως μία λεξούλα που είναι «Αλβανός», που δε σημαίνει τίποτα, είναι απλά ένα εθνικό επίθετο, ξαφνικά μπορεί να σημαίνει κάτι άλλο, να του βάλουμε εμείς μία χροιά. Γιατί τότε ας πούμε, όποτε συνέβαιναν τα … ό,τι κι αν συνέβαινε ξέρω ’γώ, θα φαινόταν φουλ ότι αν ήταν Αλβανός αυτός που το έκανε, θα λέγανε: «Ο Αλβανός που έκλεψε». Επομένως αμέσως τονίζουν την εθνικότητα του άλλου, οπότε δημιουργείται μία συσχέτιση, μία ροή ότι ναι: «Ο Αλβανός είναι κλέφτης». «Επειδή έχω δει πάρα πολλά τέτοια ας πούμε γεγονότα, άρα όλοι οι Αλβανοί κλέβουνε». Το οποίο μπορεί να ίσχυε εκείνη την περίοδο, μπορεί και όχι, απλά σίγουρα όταν το βλέπεις έτσι, ένας απλός άνθρωπος ο οποίος δε γνωρίζει πολλούς Αλβανούς ή και κανέναν, μπορεί να νομίζει ότι έτσι είναι τα πράγματα. Ενώ αντίθετα, τα media, όταν είναι κάποιος Έλληνας, θα πούνε, δεν θα μιλήσουν για την εθνικότητά του —παλιά τουλάχιστον—, πλέον νομίζω έχουν αλλάξει τα πράγματα ή θα χρησιμοποιήσουν τη λέξη….. Ποια είναι αυτή η λέξη; Όχι γηγενής.

Πώς το λένε; Ο ντόπιος πώς τον λένε; 

Αυτόχθονας. Όχι, όχι αυτό. Μία άλλη λεξούλα, τέλος πάντων. Δεν… Είναι χαρακτηριστική λέξη. Έχω κολλήσει. Μία λέξη την οποία τέλος πάντων πολλοί Έλληνες δεν τη γνωρίζουνε, επομένως λένε: «Οκ» . Πάλι δεν καταλαβαίνουνε για τι πρόκειται… Αυτό. Δεν καταλαβαίνουν ότι είναι Έλληνας ο άλλος.

Α! Εννοείς ημεδαπός; 

Ναι. Το «ημεδαπός», πόσες φορές έχω δει από κάτω: «Α! Οι ξένοι», και δηλαδή ο άλλος δεν ξέρει απλά τι σημαίνει «ημεδαπός». Αυτό. Δηλαδή είναι μια λέξη που όντως δεν την ξέρουνε πολλοί Έλληνες και δεν θεωρώ ότι οι περισσότεροι αρθρογράφοι δε ξέρουν τι γράφουνε…Εντάξει, εννοώ, όλα γίνονται με κάποια σκοπιμότητα. Αυτό. Αλλά πιστεύω ότι έχουν αλλάξει πλέον τα πράγματα.

Άρα λες ότι χρησιμοποιούν τη λέξη «ημεδαπός» στοχευμένα, έτσι ώστε να μπερδέψουν το κοινό, το οποίο δεν γνωρίζει ακριβώς πάντα τι σημαίνει «ημεδαπός».

Επίτηδες. Ακριβώς.

Ναι, οκ. Κατάλαβα, ναι. Ωραία, άρα λοιπόν για σένα η λέξη «Αλβανός» ας πούμε έχει αυτήν την έννοια, κυρίως ότι είναι κάποιος εγκληματίας για παράδειγμα…

Ναι, ναι…

Ναι, οκ. Ε, για να δούμε τώρα…Ε, δεν ξέρω, έχεις κάτι άλλο να προσθέσεις; Δεν ξέρω αν θες να πεις κάτι για τον πολιτισμό της Αλβανίας, τα είπαμε ε;

Ναι, όχι, δεν έχω κάτι να προσθέσω.

Οκ. Να το κλείσω; 

Ναι. Τα είπαμε όλα; 

Ναι. Ναι. Για την ελληνική ταυτότητα ας πούμε… Τώρα τι να πούμε; Αν θεωρείς ότι θα έπρεπε να είναι πιο εύκολη η διαδικασία.

Ε ναι, στο εξωτερικό, στην Ευρώπη είναι πάρα πολύ εύκολη η διαδικασία. Αν κάποιος εργάζεται 5 χρόνια ας πούμε νόμιμα στη χώρα αυτή, έχει δικαίωμα να πάρει την υπηκοότητα της χώρας που είναι, αυτός και τα παιδιά του ας πούμε. Το οποίο δεν ισχύει στην Ελλάδα. Και δεν ισχύει σήμερα στην Ελλάδα ας πούμε. Πρέπει να περάσεις από μία επιτροπή, βασικά τόσα χρόνια έπρεπε να περάσεις από μία επιτροπή που σε κρίνει κι εσύ έπρεπε να διαβάσεις ιστορία, γεωγραφία και τα λοιπά για να δουν πόσο καλός Έλληνας είσαι. Τώρα έχουν αλλάξει ας πούμε, άλλη κυβέρνηση, άλλες διαδικασίες…

Άρα εσύ δεν πέρασες από αυτή τη διαδικασία…Πέρασες από εξετάσεις; 

Όχι. Αυτό ίσχυε για ενήλικες. Εγώ που ήμουν ήδη μαθήτρια, δε χρειαζόταν να δείξω και τις γνώσεις μου, γιατί ήδη είχα περάσει τόσα χρόνια από τη ζωή μου, με επιτυχία ξέρω ’γώ τα είχα περάσει τα μαθήματα και τα επίπεδα.

Και οι γονείς σου έχουν ελληνική ταυτότητα;

Ναι.

Και έδωσαν αυτές τις εξετάσεις;

Εντάξει, η μαμά μου έδωσε αυτές τις εξετάσεις, ο μπαμπάς μου δεν έδωσε αυτές τις εξετάσεις και ούτε πρόκειται να δώσει αυτές τις εξετάσεις. Η μαμά μου έδωσε αυτές τις εξετάσεις και τις πέρασε και θα πάρει τα χαρτιά της, φέτος ωστόσο. Ήταν δική τους παράλειψη που δεν το είχαν κάνει νωρίτερα. Αυτό. 

Οκ. Ωραία. Κάτι άλλο;

Όχι.

Ρωτάω για να κλείσουμε, οκ. Ωραία ευχαριστούμε πολύ. 

Γεια σας.