[00:00:00]Καλημέρα, βρισκόμαστε στο Τσέρφο Αρκαδίας σήμερα 12 Αυγούστου παρέα με το Πάνο Μαρνέρη, όπου έχουμε συνομιλήσει ξανά, αλλά σήμερα θα μας μιλήσει για τον Τσακώνικο γάμο και για το δικό του βίωμα. 

Ναι, το όνομά μου είναι Μαρνέρης Παναγιώτης και θα σας κάνω μια μικρή αφήγηση για τον γάμο της αδερφής μου που έγινε το 1969. Τότε ήμουνα 17 ετών, αλλά θυμάμαι αρκετά πράγματα. Η αδερφή μου παντρεύτηκε με προξενιό και όταν συμφωνήθηκαν και έγινε ο αρραβώνας. Ο αρραβώνας όταν έγινε γράψανε το προικοσύμφωνο, την προίκα. Ο πατέρας μου δεν είχε και πολλά να δώσει, επομένως ήταν και πολύ σύντομο. Έγραψαν το προικοσύμφωνο και με τη φουσκωτή υποτίθεται, αυτό το γλυκόψωμο που έφτιαχναν ειδικά για τους γάμους, πάνε στο γάμο της νύφης για να γιορτάσουν το γεγονός, με ντουφέκιες και τέτοια ξέρω εγώ. Στον δρόμο τραγουδούσαν θυμάμαι το «Ας πάνε να δουν τα μάτια μου πώς τα περνάει η αγάπη μου, μη βρήκε άλλου κι αγάπησε και μένα με παράτησε». Και το άλλο ήταν το τσακώνικο τραγούδι, αυτό που έλεγαν εδώ στην περιοχή μας, την κυρά δασκάλα: «Είμαστε ορκισμένα, πέντε-έξι, οκτώ παιδιά, να πάρουμε την δασκάλα — δασκάλα, τη δασκάλα — να την πάμε στα νησιά». Πηγαίναμε στο σπίτι, την γλεντάγαμε και καθόρισαν μία ημερομηνία γάμου. Ο γάμος, εάν θυμάμαι καλά, έγινε το καλοκαίρι — νομίζω, δε θυμάμαι και τόσο καλά — αλλά νομίζω έγινε Αύγουστο. Ο γάμος είναι μία άλλη μεγάλη διαδικασία και μεγάλη τελετή. Ξεκινάγανε από την Πέμπτη. Οι ετοιμασίες ξεκινάγανε όλη την εβδομάδα: καθάριζαν τα σπίτια, άσπριζαν τα σπίτια, άσπριζαν τις αυλές, αλλά τα του γάμου-τα καθεαυτού- ξεκινάγανε από την Πέμπτη. Την Πέμπτη έκαναν τις ετοιμασίες των προικών στο σπίτι. Έφτιαχναν όλα τα προικιά, τα μπαούλα, τα αυτά που θα έπαιρνε η νύφη μαζί της.

Στο νέο της σπίτι.

Στο νέο της σπίτι που θα πήγαινε. Αυτό γινόταν την Πέμπτη. Την Παρασκευή… Α! Την εβδομάδα που θα γινόταν ο γάμος, νύφη και γαμπρός δεν επιτρέπεται να ιδωθούν. Δεν επιτρεπόταν. Νομίζω ότι το τήρησε και η αδερφή μου, αλλά ποιος θυμάται; Τέλος πάντων. Την Παρασκευή η νύφη θα βγει να πάει να καλέσει, θα κάνει τα «καλέσματα» που λέγανε, θα πάει να καλέσει — αυτό έκανε και η η αδερφή μου — το σόι, όλο το σόι. Αυτοί με τη σειρά τους της έδιναν πολλά λουλούδια, δεν υπήρχαν τότε, δεν δίδανε και τόσα…

Δώρα;

Πολλά τέτοια. Αλλά δίνανε -θυμάμαι εγώ- ένα κουτί λουκούμια ή μουσταλευριά, διπλωμένη πάντοτε -δεν ξέρω για ποιον λόγο- την δίπλωναν σε κόκκινο χαρτί. Δεν ξέρω τι συμβόλιζε το κόκκινο και ούτε έχω ρωτήσει ποτέ να σου πω την αλήθεια. Τώρα αυτά ήταν την Παρασκευή. Το Σάββατο ζύμωναν όλα τα ψωμιά οι συγγενείς της αδερφής του: οι θείες μου, οι ξαδέρφες, μαζεύτηκαν στο σπίτι και έφτιαχναν όλα τα ψωμιά. [00:05:00]Όταν ρίχανε μάλιστα το αλεύρι μέσα στην σκάφη, έπαιρνε μία ένα κέρμα στο χέρι της και έκανε το σημείο του σταυρού πάνω στο αλεύρι και μετά αρχίνιζαν να κάνουν τα ζυμώματα, ξέρω εγώ. Και μάλιστα τραγουδούσαν ένα τραγούδι που έλεγε «φέρτε τα χρυσοσκάφιδα, τις αργυρές χρυσάρες», πάντοτε με τραγούδια.  

Στους γάμους.

Στους γάμους ήταν ένα γεγονός ευχάριστο και πάντοτε το τραγούδι είχε την πρώτη θέση. Εκεί που εφόσον το σταύρωναν το αλεύρι και το ευλογούσαν κατά κάποιο τρόπο, έλεγαν και τις ευχές: «Α ούρα κα», «με το καλέ»,«κα στέφανα» και αυτά. Εν τω μεταξύ, τα Σάββατα επειδή δεν είχαν ψυγεία και τέτοια έσφαζαν τα σφαχτά που θα έτρωγαν, θα μαγείρευαν. Για τα σφαχτά μάζευαν 3 αγόρια αλλά να ζουν οι γονείς τους. Το καθένα με ένα μαχαίρι, δεν έσφαζαν τα αγόρια φυσικά, αλλά τοποθετούσαν το μαχαίρι στον λαιμό του σφαχτού. Αυτά ήταν δεμένα κάπου και ήταν έθιμο τότε. Και μάλιστα οι γονείς της νύφης, έδιναν στα αγόρια αυτά ένα φιλοδώρημα. Τις περισσότερες φορές τους έδιναν ένα φιλοδώρημα τυλιγμένο σε μεταξωτό μαντήλι, όσοι είχαν φυσικά, γιατί οι πιο φτωχοί δεν κάνανε τέτοια πράγματα, αλλά το κάνανε πιο λιτά. Το Σάββατο επίσης κάνανε και την «φουσκωτή». Η φουσκωτή ήταν το ψωμί του γάμου, το έκαναν σε ένα μεγάλο ταψί. Ήταν σαν γλύκισμα περίπου, δεν ξέρω τι ακριβώς, πώς το έφτιαχναν και τι υλικά έβαζαν μέσα. Από έξω το στόλιζαν με κουφέτα και στη μέση έβαζαν πάντα ρόδι. Δεν ξέρω εάν φέρνει την ευτυχία, δεν ξέρω τι κάνει. Πάντως οι Τσάκωνες το έβαζαν στη μέση της φουσκωτής, εκτός από ότι αργότερα η νύφη το πέταγε, τέλος πάντων… Θα πάμε και εκεί αργότερα. Όταν στόλιζαν την φουσκωτή με τα κουφέτα, τα ρόδια, λουλούδια, όσοι είχαν, εκεί εύχονταν, οι ευχές πέφτανε σωρηδόν: «Με το καλέ»,«να ζήωει», «κα στέφανα», «καλοί απόγονοι», που πάει να πει «με το καλό», «να ζήσετε», «καλά στέφανα» και «καλούς απογόνους». Εν τω μεταξύ, όταν στόλιζαν αυτή την φουσκωτή θυμάμαι που τραγουδούσαν εκείνο το τραγούδι που έλεγε: «Σπυρί πιπέρι έσπειρα, σπυρί μαργαριτάρι», όλες οι γυναίκες εκεί που λάμβαναν μέρος σε αυτή την τελετή — γιατί σαν τελετή ήταν — τέλος πάντων. Την επόμενη μέρα, την Κυριακή του γάμου, τη μεγάλη ημέρα, τα προικιά ήταν έτοιμα, όπως είπαμε, στο σπίτι της νύφης. Επομένως, ξεκινάν πριν από το μεσημέρι από το σπίτι του γαμπρού όπου ολόκληρη πομπή να πάνε στο σπίτι της νύφης να πάρουν τα προικιά. Με άλογα στολισμένα, με μουλάρια και στον δρόμο τραγουδούσαν πάλι πηγαίνοντας προς το σπίτι της νύφης για να πάρουν τα προικιά: «σαράντα λεβεντόπαιδα μια λυγερή αγαπούν», αυτό ήταν το τραγούδι.[00:10:00] Στο σπίτι της νύφης τους έκανε υποδοχή η μάνα της νύφης, η συμπεθέρα και αφού έβγαζαν τα προικιά μέσα από τα μπαούλα για να δουν και αυτοί, τα έστρωσαν σε κάτι τύλικες, «τσίλικα» στα Τσακώνικα, και τα «παπούματα», παπλώματα, τα δείχνανε στου γαμπρού και εάν ήταν και καμία γυναίκα εκεί πέρα περίεργη, μέτραγε να δει μήπως λείπει τίποτα και τραγουδάγανε. Έλεγαν την ευχή «εμείς λίγα και ο Θεός πολλά», όταν έδιναν-έφτιαχναν τα προικιά. Μετά, επίσης τραγουδούσαν το τραγούδι: «Μάσε, νύφη, τα προικιά σου, τα μεταξωφούστανά σου ή τα λινοσκεπάσματά σου». Έτσι το έλεγαν σε άλλα σπίτια αλλιώς σε άλλα. Αφού γίνει η καταμέτρηση και τα δείξουνε και αυτό, αρχίζουν και τα φορτώνουν στα ζώα. Μπαούλα και όλα τα του σπιτιού, τα «γανώματα» που λένε, παραδείγματος χάριν, καζάνια…

Κατσαρόλες…

Και όλα αυτά τα χάλκινα. Η αδερφή μου δεν θυμάμαι να είχε πολλά, αλλά όσα είχε μπορέσει η μητέρα μου να της αγοράσει, να  της είχε φτιάξει,τα φόρτωσαν και τα πάνε για τον γαμπρό. Στο δρόμο πάλι τραγουδάνε πηγαίνοντας στο σπίτι του γαμπρού, φορτωμένοι δώρα και πάλι τραγουδά αυτή η πομπή. Το τραγούδι που έλεγαν τις περισσότερες φορές ήτανε «Πατήσαμε τα Βέρβενα». Ο γαμπρός τους υποδέχεται στο σπίτι που έρχονται με τουφεκιές και έτσι υποδέχονται τα αυτά, τα προικιά. Στο σπίτι του γαμπρού, επειδή έχω πάει σε άλλους γάμους, όταν ξυρίζουν τον γαμπρό λένε-λέγανε το τραγούδι «Φέρτε ξουράφια από τροχό, λουρίδα από μπαρμπέρη», κάπως έτσι το λέγανε το τραγούδι και στης νύφης, στης αδερφής μου κάνουν τα λούσματα. Την χτενίζουν, την ετοιμάζουν για την εκκλησία και το μυστήριο, για τη στέψη. Εκεί πλέον λένε πολλά τραγούδια. Λένε το «στείλτε την πάπια για νερό, τη χήνα για σαπούνι», ένα αυτό το τραγούδι. Το άλλο είναι «χτενίσαμε την νεόνυμφη». 

Το καθιερωμένο, το «Σήμερα γάμος γίνεται» δεν το έλεγαν; 

Δεν το συνήθιζαν στα δικά μας τα μέρη. Αυτό είναι ελληνικό μεν, αλλά είναι από άλλα τόποι. Τώρα το έχουμε, το λένε και εδώ. Εγώ δεν το θυμάμαι να το έλεγαν. «Σήμερα γάμος γίνεται, με γεια του - με γεια του και χαρά του - και η Παναγία κοντά του», το έλεγαν αλλά τέλος πάντων. Επίσης έλεγαν όταν ήταν όλοι έτοιμοι για να πάνε στην εκκλησία, από της νύφης το σόι «Ματζουρανίτσα φουντωτή που σ’ είχα στην αυλή μου». Ήταν λίγο συγκινητικό αυτό το τραγούδι. Και τότε έκλαιγε και η μάνα, η νυφούλα. Κλάμα η αδερφή μου τότε, και που μας φίλησε και φίλησε και τη μάνα μου, μετά και τα αδέρφια. Γιατί φεύγει πλέον από το σπίτι και πάει να κατοικήσει πλέον αλλού.  Και πηγαίνοντας στην εκκλησία, την κρατάνε τα αδέρφια της. Εμείς ήμασταν πολλοί και κάναμε αλλαγές. [00:15:00]Πήγαμε στην εκκλησία και στην εκκλησία πάντοτε η νύφη στο πίσω μέρος της εκκλησίας… Παλιά περίμενε η νύφη τον γαμπρό, δεν περίμενε ο γαμπρός τη νύφη. Και εφόσον περίμενε η νύφη τον γαμπρό, πώς να τον περιμένει έτσι σαν αυτό, έπρεπε να έχουν το τραγούδι τους. Το τραγούδι τους λοιπόν ήτανε: «Νύφη στρογγυλοπρόσωπη, του ήλιου θυγατέρα, για πες μας ποιονε καρτερείς και ποιονε απαντέχεις;». «Τον Άγιο Γιάννη καρτερώ και τον Χριστό απαντέχω και την κυρά την Παναγιά να ‘ρθει να στεφανώσει». Βάζει τα στέφανα χρυσά και τα κεριά ασημένια και τη λαμπάδα του γαμπρού, χρυσή μαλαματένια». 

Πολύ ωραίο!

Και θυμάμαι που χορεύανε εκεί πέρα.

Χόρευαν και πριν δηλαδή.

Ναι, χορεύανε πριν τη στέψη, περιμένοντας τον γαμπρό. Γιατί τα όργανα που έφερναν, τα βιολιά που φέρανε τη νύφη, έπρεπε να φύγουν τώρα να πάνε να φέρουνε τον γαμπρό. Μόλις τώρα λέγανε αυτοί δύο-τρία τραγούδια, λέγανε. Αλλά το πρώτο τραγούδι ήτανε που σου είπα προηγουμένως, αυτό είχαν πει στης αδερφής μου και μόλις άκουσαν τα όργανα ότι έρχεται ο γαμπρός, ο γαμπρός δεν πρέπει να τη δει πριν από το μυστήριο. Πρέπει να τη δει μέσα στην εκκλησία τη νύφη. Άνοιξε η πόρτα και την μπουζουριάσανε μέσα στην εκκλησία τη νύφη, τη καημένη την αδερφή μου. Εκεί μπροστά σε ένα τραπέζι που έχουν στήσει στην εκκλησία που γίνεται η στέψις, περίμενε το… Έρχεται και ο γαμπρός, κάθεται ακριβώς δίπλα της, κοιτάζονται, βέβαια κοιτάζονται και αρχίζει. Εφόσον γίνεται η στέψις,το μυστήριο, έγινε αυτό, πετάγανε τότε που μόλις τελείωνε το μυστήριο και έβγαιναν έξω από τη πόρτα και πήγαιναν στο μπροστινό μέρος της εκκλησίας τώρα, για να χορέψουν, να γιορτάσουν το γεγονός. Αλλά μέσα στην εκκλησία πετάγανε κουφέτα, εκεί όταν έλεγε «η δε γυνή να φοβήται τον άνδρα» -δεν θυμάμαι ακριβώς πώς είναι- και γινότανε και η στέψη, αυτό το «Ησαΐα, χόρευε» με τα κουφέτα. Μερικοί ήταν και ανάγωγοι και πετούσαν και καρούμπαλα, να σου πω την αλήθεια. Αλλά τέλος πάντων, στον γάμο της αδερφής μου δεν είχαμε τέτοια γεγονότα. Μετά εφόσον τελειώνει όλο αυτό, βγαίνουνε στο μπροστινό μέρος της εκκλησίας και χορεύουνε πλέον, όχι τραγουδώντας, αλλά με όργανα, τα βιολιά που είχαμε. Τότε δεν είχαμε.. Βιολιά είχαμε τότε στα Σαπουνακαίικα. Εγώ προσωπικά δεν θυμάμαι κλαρίνα και τέτοια, ναι. Και έχουν δύο χορούς, δύο βόλτες που έλεγαν: στη μία είναι του γαμπρού και στην άλλη της νύφης. Οι μεν του γαμπρού χορεύουνε τη νύφη, οι δε της νύφης χορεύουν τον γαμπρό. Αυτό ήταν περίπου, ξέρω ‘γω, κάνα-δυο ώρες. Τελείωσε το γλέντι στην εκκλησία μετά με το καθιερωμένο «Σου ‘πα, μάνα, πάντρεψέ με, σπιτονοικοκύρεψε με και στα ξένα μην με δώσεις, γιατί θα το μετανιώσεις». Στο δρόμο τώρα, φεύγοντας, έχουν φύγει από την εκκλησία, τώρα πρέπει να πάμε στο σπίτι του γαμπρού. Στον δρόμο προς το σπίτι του γαμπρού τραγουδάνε όλοι μαζί πλέον — γιατί είναι ένα γκρουπ τώρα και ο γαμπρός και η νύφη — είμαστε όλοι ένα και τραγουδάγαμε «καλά πήγαν στην εκκλησιά, καλά εστεφανώσαν» και δεν το θυμάμαι και τόσο καλά το υπόλοιπο τραγούδι. Τέλος πάντων, αυτό ήταν το τραγούδι. Το ωραίο τραγούδι που ήταν και εμένα προσωπικά με συγκινούσε αφάνταστα, ήταν όταν έφταναν στο σπίτι του γαμπρού, που γινόταν ένας διάλογος. Η μάνα του γαμπρού ήταν στο εσωτερικό του σπιτιού με το σόι της,[00:20:00] πηγαίνανε λίγο πιο νωρίς όλοι μαζί για να υποδεχτούν τη νύφη στο σπίτι. Της νύφης, της αδερφής μου, ήταν απ’ έξω από το σπίτι. Η πόρτα είναι κλειστή, στο έξω μέρος του σπιτιού και θυμάμαι που τραγουδούσαμε το τραγούδι «Χίλιον καλόν σας ήβραμε, αρχοντοσυμπεθέροι» και απαντούσαν από το μέσα μέρος του σπιτιού του γαμπρού μου οι ειδικοί συγγενείς «Χίλιον καλωσορίσατε, αρχοντοσυμπεθέροι» και τελείωνε το τραγούδι. Ήτανε μεγάλο τραγουδάκι, πολύ όμορφο τραγούδι. Ο σκοπός του είναι κάπως θα έλεγα όχι τόσο χαρμόσυνος.

Λίγο αυστηρός;

Ναι, τέλος πάντων,η νύφη μετά από ότι τελειώσει το τραγούδι, έχει το ρόδια. Ασημώνει τη, σταυρώνει την πόρτα του σπιτιού τρεις φορές, της ανοίγουν την πόρτα, περιμένουνε οι νέοι ως επί το πλείστον εκεί από τη μέσα μεριά και πετάει το ρόδι. Κάτι παρόμοιο με αυτό που κάνουν σήμερα με την ανθοδέσμη. Πετάει το ρόδι, λοιπόν, και όποιος το πιάσει θεωρείται ότι θα είναι ο τυχερός.

Ο επόμενος;

Ο επόμενος, ναι. Δεν ξέρω αν έχει γίνει ποτέ πραγματικότητα, αυτό ήταν. Μπαίνει μέσα στο σπίτι, πάλι με τραγούδι την υποδέχονται «νύφη, εδώ που κόπιασες στ’ αρχοντοπεθερού σου». Και αυτά, γλεντάνε όλη τη νύχτα, γίνεται το μεγάλο τραπέζι. Πολλά, μα πάρα πολλά τραγούδια λέγονται εκείνη τη νύχτα. Της αδερφής μου ο γάμος θυμάμαι ότι τελείωσαν όλα τα φαγητά, τελείωσαν τα πάντα και έχει ξημερώσει και είναι Δευτέρα το πρωί και τώρα δεν είχε φύγει κανείς από το σπίτι. Τι να κάνουμε, θα σφάξουμε και άλλο σφαχτό! Και σφάξανε και άλλο ένα σφαχτό, το βάλανε το φτιάξανε, το μαγειρέψανε. Ο γάμος της αδερφής μου, ο τελευταίος που έφυγε δηλαδή από τον γάμο, πρέπει να ήταν τη Τρίτη το πρωί. Γιατί γλεντήσανε, μερικοί πήγαν σε κάτι ελιές εκεί πέρα ξαπλώσανε, ξυπνήσανε, τραγούδησαν, χόρεψαν, το ένα βράδυ πάλι ξανατραγουδήσανε. Οι περισσότεροι είχαν φύγει, αλλά οι πιο γλετζέδες και οι πιο αυτοί κάθισαν. Εγώ θυμάμαι ότι φύγαμε τη Τρίτη το πρωί. Αυτά θυμάμαι.

Είναι πάρα πολύ μεγάλη διαδικασία του γάμου του παραδοσιακού.

Ο γάμος ο παραδοσιακός  — και λυπάμαι πολύ που έχει εκλείψει στα χρόνια μας και δεν θα έπρεπε — ήταν μια ωραιότατη, πανέμορφη τελετή. Ήταν κάτι… Όχι ότι σήμερα η νύφη δεν τιμάται και ο γαμπρός, αλλά τότε ήταν τόσο πολύ — μία βδομάδα προετοιμασίες, αυτά. Μίλαγε όλος ο κόσμος, πηγαινοερχόταν όλο το χωριό στον γάμο, καλεσμένοι οι περισσότεροι. Ήταν κάτι το αξέχαστο, σπουδαίο, ήταν ένα από τα σπουδαιότερα γεγονότα. Ήταν το σπουδαιότερο γεγονός της ζωής για τους νιόπαντρους, για αυτούς που παντρευόντουσαν και θα κάνανε απογόνους και ξεκίναγε μια καινούργια ζωή. Φυσικά σήμερα έχει χαθεί. Εγώ το τελευταίο που θυμάμαι ήταν η κόρη της αδερφής μου και εκείνη, είχα φύγει εγώ στο εξωτερικό. Παντρεύτηκε, έλειπαν τα άλογα και τα ζώα φυσικά, αλλά τα προικιά δοθήκαν έτσι με αυτόν το τρόπο. Φορτώθηκαν στα αυτοκίνητα, αλλά όλα τα υπόλοιπα ήταν έτσι ακριβώς όπως… Παραδοσιακά. Και όλοι οι γάμοι, τουλάχιστον στο δικό μου το χωριό, στο Τυρό και στα Σαπουνακέικα ακολουθούσαν[00:25:00] την ίδια γραμμή, την ίδια τακτική, την ίδια πορεία.

Πολύ ωραία! Εγώ θα ‘θελα να πάω σε ένα τέτοιο γάμο, αλλά δεν γίνονται τώρα πια.

Θα κάνουμε έναν, όταν θα παντρέψουμε εσένα, θα κάνουμε αυτόν τον γάμο.

Εσείς έχει τύχει να σας έχουν καλέσει σε άλλον παραδοσιακό γάμο σε πιο πρόσφατα χρόνια;

Με έχουν καλέσει, δεν θα πω ονόματα. Κάθε άλλο παρά παραδοσιακός ήτανε! Όταν πάνε, όταν κάνουν τον πρώτο χορό σε μια μεγάλη αίθουσα, δεν υπήρχαν αυτά. Μου φαίνονται εμένα αυτό ψεύτικο.

Ναι, ξέρω.

Και όταν το ζευγάρι, ο πρώτος του χορός αντί να είναι ο Καλαματιανός που ήταν τότε ή ο συρτός ή ξέρω γω, έχουν ένα ψευτο-βαλς που οι περισσότεροι δεν ξέρουν να το χορέψουν. Και εγώ γι’ αυτό δεν έχω πολλές τρίχες στο κεφάλι μου. Μου φεύγουνε από αυτό το… Δεν νομίζω ότι… Αυτός ο γάμος που κάνουν σήμερα δεν έχει τίποτα, μα τίποτα, μα τίποτα από την παράδοση. Έτσι με έχουν καλέσει και έχω πάει σε πολλούς και μάλιστα σε έναν από τους γάμους μού είπανε: «Θα είναι παραδοσιακός». Δεν ήταν παραδοσιακός.

Εγώ το άλλο που ήθελα να ρωτήσω, που το είπαμε από την αρχή, το προξενιό ήταν λίγο δύσκολη υπόθεση;

Το προξενιό… Εγινόταν μία κουβέντα πριν, και με τη νύφη και με τον γαμπρό. Πήγαινε η γυναίκα αυτή που έκανε τη δουλειά αυτή.

Υπήρχε προξενήτρα δηλαδή;

Η προξενήτρα ναι ή ο προξενητής και έλεγε στο γαμπρό: «Έχω την τάδε κοπέλα, ενδιαφέρεσαι; Να πω έναν καλό λόγο για σένανε;», έτσι λέγανε. «Να λέγω έναν καλέ λόγο για τίου;». Και άμα ο γαμπρός ενδιαφερόταν, πήγαινε ο πατέρας… Η προξενήτρα ή ο προξενητής πάντοτε στο πατέρα της κοπέλας και του έλεγε: «Βρε Γιώργο -τον πατέρα μου τον έλεγαν Γιώργο- έχω αυτό το παιδί που θέλει τη κόρη σου, τι λες;». Ο πατέρας, που λένε πολλοί ότι δεν έπαιρνε τη συμβουλή του κοριτσιού, αυτό δεν γινόταν. Δεν ξέρω πριν από τα δικά μου χρόνια μπορεί, αλλά στα δικά μου χρόνια δεν θυμάμαι κάτι τέτοιο. Αυτός με τη σειρά του πήγε και ρώτησε την αδερφή μου: «Τι λες, κορίτσι μου, τον θέλεις αυτόν τον άντρα;». Εφόσον η αδερφή μου απάντησε καταφατικά..

Έγινε ο γάμος. 

Ξαναεπιστρέφει ο πατέρας μου στη προξενήτρα και της λέει: «Εντάξει, να το κουβεντιάσουμε». Όχι ότι έγινε αμέσως, «να το κουβεντιάσουμε, να το συζητήσουμε». Κουβεντιάζεται με γκρουπ από τους κατευθείαν συγγενείς του γαμπρού και τον γαμπρό μέσα και ένα γκρουπ — τώρα μιλάμε τρία-τέσσερα από τους στενότερους συγγενείς από τη νύφη και άλλα τρία-τέσσερα άτομα — γίνονται τα κουβεντιάσματα που λέγανε, τα «συμφωνήματα» και το «λογοδότημα». Και εφόσον πλέον υπάρχει συμφωνία ότι «ναι, θα κάνουμε», συμφωνούσαν για την ημέρα του αρραβώνα πλέον και το νέο έπρεπε να διαδοθεί με ντουφέκιες. Πάντοτε, δεν ξέρω για ποιο λόγο, το είχαν κρατήσει από το '21, δεν ξέρω! Ειλικρινά δεν ξέρω δεν έχω ρωτήσει ποτέ και δεν ξέρω γιατί, αλλά πάντως το νέο, το χαρμόσυνο αυτό νέο του γάμου, είτε ήταν η ώρα που συμφωνήσαμε για τον γάμο, είτε ήταν να πουν ότι γίνεται ο αρραβώνας, είτε ήτανε την ημέρα του γάμου που έφευγε η νύφη, είτε ότι τους υποδεχόταν ο γαμπρός, πάντοτε ήταν με ντουφέκιες. Ε, και αυτό γινόταν. Μετά ορίζανε την ημερομηνία του αρραβώνα και εκεί γινόταν ο αρραβώνας με αυτά που είπαμε προηγουμένως, ναι. 

Πάρα πολύ ωραία! Οπότε ο γάμος δεν είχε τόσες[00:30:00] πιθανότητες να αποτύχει γιατί είπατε ότι η γνώμη των νέων υπήρχε.

Μα αυτό είναι αποδεδειγμένο και στατιστικά. Οι γάμοι από προξενιό έχουν επιτυχία μέχρι σήμερα ακόμα.

Αλήθεια; 

Έχουν μία επιτυχία, το ποσοστό είναι πάρα πολύ μεγάλο, τεράστιο. Δεν θυμάμαι πολύ καλά, αλλά μπορείς να το ελέγξεις κάπου, να δεις ότι οι συμφωνημένοι γάμοι, αυτοί οι γάμοι έχουν πάρα πολύ μεγαλύτερη αντοχή — θα έλεγα και καλύτερα αποτελέσματα — από τους άλλους γάμους που σήμερα, ένας από αυτούς είμαι και εγώ, που ερωτεύονται και παντρεύονται και τα κάνουν μόνοι τους και ξέρω 'γώ και μετά από ένα διάστημα…

Τα χαλάνε.

Τα χαλάνε, ναι.

Πάρα πολύ ωραία! Δεν ξέρω εγώ δεν έχω να πω κάτι για όλη αυτή τη διαδικασία, ήταν πάρα πολύ ωραίο να το αφηγηθείς.

Ναι, εύχομαι κάποια μέρα να κάνω κάτι να παραμείνει τουλάχιστον.

Μπορούμε να κάνουμε μια αναπαράσταση.

Είναι αρκετή; Ναι, να κάνουμε μια αναπαράσταση. Δέχεσαι για νύφη; 

Εγώ με τη σειρά μου να σας πω, ευχαριστώ πάρα πολύ . 

Να είσαι καλά, κορίτσι μου! Εγώ ευχαριστώ! 

Και καλή συνέχεια! 

Να είσαι καλά!