[00:00:00]Πώς λέγεσαι;

Πελαγία Καμπούρη.

Και πόσων χρονών είσαι;

56.

Και γεννήθηκες εδώ, στην Κάσο;

Ναι.

Σε ποιο χωριό;

Στο Αρβανιτοχώρι.

Το Αρβανιτοχώρι είναι ένα χωριό που κρατάει τις παραδόσεις και τα έθιμα, θέλεις να μας πεις μερικά έθιμα που κάνετε κατά τη διάρκεια του χρόνου;

Ναι, να ξεκινήσουμε του Πάσχα;

Βέβαια.

Λοιπόν, ξεκινάμε πρώτα από το Σάββατο του Λαζάρου, που είχαμε πάντα έθιμο να ντύνουμε ένα αγοράκι με άσπρο σεντόνι και του βάλουμε στο κεφάλι και στο σώμα του ζόλιες, που έχουμε φτιάξει, δηλαδή στεφάνια από λουλουδάκια, από μαργαρίτες. Μαζεύονται όλα τα παιδιά του χωριού και γυρνάνε σε όλα τα σπίτια και λένε του Λαζάρου το τραγούδι. Να το πούμε το τραγούδι;

Αμέ. Ναι.

«Κάτω εκεί στην Βηθανία κλαίει Μάρθα και Μαρία, Λάζαρο τον αδερφό τους το καλό και ποθητό τους, πες μας Λάζαρε τι είδες εις τον Άδη όπου πήγες, είδα φόβους είδα πόνους, είδα βάσανα και τρόμους, δώστε μου...» Δεν ξέρω το παρακάτω, δεν το θυμάμαι.

Δεν πειράζει.

Τέλος πάντων, ναι, γυρνάνε σε όλα τα σπίτια. Παλιά οι ανθρώποι του δίνανε γλυκά, αβγά περισσότερο που βάφανε, ναι, την Ανάσταση, όταν εκαίγανε τον Ιούδα, και τα μοιράζανε στον κόσμο για να τα σπάσουνε. Τα τελευταία χρόνια όμως δίνουνε χρήματα, που τα χρησιμοποιούνε για το σύλλογο του χωριού μας. Μετά συνεχίζουμε, την Μεγαλοβδομάδα την έχουνε για να καθαρίζουνε τα σπίτια, να καθαρίζουνε τις γειτονιές, να καθαρίζουνε τα στενά όλα του χωριού. Μετά ξεκινάμε πάλι το Σάββατο, παλιά οι βοσκοί, τότε σφάζανε, μόλις χτυπούσε στις 12:00 η ώρα το μεσημέρι η καμπάνα για την πρώτη Ανάσταση, αρχίζανε να σφάζουνε τα ζώα, τα οποία τα γεμίζουν την επόμενη μέρα για να κάνουμε το οφτό το κασιώτικο, που είναι αρνί γεμιστό με τα εντόσθια και με το ρύζι. Οι γυναίκες ζυμώνανε τότε, για να κάνουν τις τούρτες τις κασιώτικες, που γεμίζουνε με μυζήθρα που είναι κι αυτή κασιώτικη.

Γλυκό.

Γλυκό. Το γλυκό το κασιώτικο του Πάσχα, οι τούρτες μας. Παλιά βέβαια δεν υπήρχανε ηλεκτρικοί φούρνοι και τέτοια, τα κάνανε στους έξω φούρνους τους κασιώτικους. Μαζευόντουσαν οι γυναίκες της κάθε γειτονιάς και πηγαίναν από σπίτι σε σπίτι, φτιάχνανε τις τούρτες και πηγαίνανε στους φούρνους και τις φουρνίζανε. Μετά έχουμε τα φαγητά της ημέρας του Πάσχα, που είναι το οφτό που προείπαμε πριν, έχομε τα μπουστιά, που τα τρώμε την ημέρα της Ανάστασης, 12:00 η ώρα δηλαδή του Σαββάτου, τα μεσάνυχτα.

Και από τι φτιάχνονται τα μπουστιά;

Τα μπουστιά είναι τα εντόσθια, η κοιλιά και τα έντερα τα χοντρά του ζώου, τα γεμίζουν με ρύζι και με συκώτι, τα πνευμόνια και καρδιά ψιλοκομμένα και κάνουμε και τον ντερμπιγιέ που είναι τα αντεράκια τα ψιλά, τα ψιλικόβουμε, τα τσιγαρίζουμε και φτιάχνουμε τον ντερμπιγιέ που τον τρώμε και αυτόν μετά τα μεσάνυχτα. Και την ημέρα του Πάσχα, το βράδυ της Κυριακής, τρώμε το οφτό, το οποίο ψήνεται στον έξω φούρνο τον κασιώτικο, μες στα ξύλα, για να είναι πιο μυρωδάτο.

Αυτοί οι φούρνοι, είχανε όλες οι οικογένειες φούρνους ή κάποιες οικογένειες και τα έπαιρνες;

Κάποιες οικογένειες, δεν είχαν όλοι, συνήθως όμως, τουλάχιστον σε κάθε γειτονιά υπήρχε ένας φούρνος, που πηγαίνανε όλοι οι κάτοικοι της περιοχής, αυτής της γειτονιάς, και ψήνανε εκεί τα ζώα τους. Και τις τούρτες το ίδιο. Στους έξω φούρνους.

Πληρώνανε ή;...

Όχι, όχι, δεν πληρώνανε, γιατί βοηθούσε ο ένας τον άλλονε. Ναι, ήτανε δωρεάν. Μετά, το επόμενο έθιμό μας, είναι ότι την παραμονή του Πάσχα, πριν να γίνει η Ανάσταση, στις 11 η ώρα, μαζευότανε η νεολαία του χωριού, πέρναν τα τσαμπάλια, που είναι τα κουδούνια που βάζουνε στα ζώα, και γυρνούσανε σε όλο το χωριό, για να ξυπνήσουνε τους κατοίκους, να πάνε στην εκκλησία για την Ανάσταση. Τα τελευταία χρόνια βέβαια το έχουμε εγκαταλείψει το έθιμο αυτό. Μετά, το επόμενο έθιμό μας για το Πάσχα είναι τη Δεύτερη μέρα, που λέμε, του Πάσχα, που κάνουμε τον Ιούδα, που καίμε τον Ιούδα στο χωριό. Κι αυτό είχανε παλιά το έθιμο και γυρνούσανε πάνω σε ένα γαϊδουράκι, αφού το φτιάχνουνε, όλοι... τα παιδιά του χωριού τον Ιούδα, τον βάζανε πάνω σε ένα γαϊδουράκι, το γυρνούσανε σε όλο το χωριό γύρω γύρω και ρίχνανε πάνω πετρέλαιο, για να μπορούν να το κάψουνε μετά, την ώρα που γινότανε η δεύτερη Ανάσταση. Μόλις τελείωνε η δεύτερη Ανάσταση στην εκκλησία, καίγανε στην πλατεία του χωριού τον Ιούδα. Και εκείνη την μέρα βέβαια ρίχνανε τα βαρελότα, που παλιά ήτανε τα ζιμπιλάκια, που τα [00:05:00]φτιάχνανε με τα χαρτιά από τα τσιμέντα. Ναι. Τα τσουβάλια που έχουνε τα τσιμέντα παλιά ήτανε από χαρτί. Αυτά τα χαρτόνια χρησιμοποιούσαν, τα κάνανε σαν τριγωνάκια, βάζανε μέσα το φιτίλι με το μπαρούτι, και γινότανε το ζιμπιλάκι. Έτσι το λέγανε παλιά.

Και έτσι καιγότανε.

Ναι και έτσι καιγότανε ο Ιούδας στο χωριό, την ημέρα αυτή.

Είχαμε άλλο ένα έθιμο, το οποίο το πάλι τα τελευταία χρόνια...

Το αναβιώσατε.

Το αναβιώσαμε, ναι, που ήτανε οι κούνιες. Οι ελεύθερες κοπέλες του χωριού μαζευόντουσαν σε μια ελιά, που ήτανε στο κέντρο του χωριού μας, και από κάτω φτιάχνανε μια μεγάλη κούνια, την οποία τη στολίζανε με διάφορα λουλούδια και κουνιόντουσαν εκεί. Μαζευόντουσαν λοιπόν οι νεαροί όλοι να κοιτάζουνε τις κοπέλες που κάνουνε κούνια και από εκεί γινότανε το νυφοπάζαρο. Διαλέγανε τις κοπελιές, τις νύφες. Άλλο ένα έθιμο, το οποίο έχει εγκαταλειφτεί τα τελευταία χρόνια ήτανε με τους βοσκούς που είχανε τις μάντρες. Όλοι οι μεγαλοβοσκοί, την ημέρα της Ανάστασης, μόλις τελείωνε η εκκλησία, φέρνανε το γάλα, που ήτανε η εποχή εκείνη που γεννούσανε τα ζώα και είχανε μπόλικο γάλα, και το φέρνανε στην εκκλησία και μυζήθρα φρεσκογινομένη και μοιράζανε σε όλο τον κόσμο. Γάλα φρέσκο και την μυζήθρα. Μόλις έλεγε ο παπάς το «Χριστός Ανέστη», κρατούσανε όλοι τις τούρτες που ήτανε φρεσκοψημένες μέσα στην τσέπη τους και τρώγανε τότε, ναι, ήτανε η πρώτη μαζειριά που λέγανε τότε, μαζειριά, γιατί νήστευανε όλοι την Μεγαλοβδομάδα βέβαια και ήτανε η πρώτη μαζειριά που τρώγανε, αυτή, η τούρτα, το γάλα και η μυζήθρα η φρέσκια.

Κάτι άλλο που ήθελα να ρωτήσω, τότε τα... πώς έβαφε ο κόσμος τα αβγά του, που δεν είχε...

Α, ναι, που δεν υπήρχανε οι βαφές και αυτά. Ε, χρησιμοποιούσανε, θυμάμαι από τα χρόνια της γιαγιάς, τα φύλλα από τα κρεμμύδια, τα έξω, τα έξω έξω φύλλα, για να κάνεις το κίτρινο χρώμα. Για το κόκκινο βάζανε τα πατζαρόφυλλα, να βγει κόκκινο το αβγό. Είχανε και το χρώμα της μαργαρίτας της... αυτούς που λέμε τους αμαράγγους, το λουλούδι, το κάνουνε κίτρινο και το πράσινο, το βλαστό εκάνανε το πράσινο χρώμα για τα αβγά. Και τα τσουγκρούσανε συνήθως την μέρα της Ανάστασης, ναι, και την μέρα που κάναμε τον Ιούδα, που τον καίγαμε στην πλατεία.

Μετά το Πάσχα, προς την άνοιξη, που συνήθως γιορτάζεται σε όλη την Ελλάδα ο Κλήδονας, στην Κάσο...

Ναι, το είχαμε παλιά, ναι, υπήρχανε για... τα τελευταία 20 με 25 χρόνια το είχανε εγκαταλείψει και τώρα πριν 2, 3 χρόνια ξανά αναβίωσε το έθιμο αυτό. Ήτανε οι κοπέλες πάλι οι ελεύθερες του χωριού, βγαίνανε, γεμίζανε το στόμα τους με νερό από ένα πηγάδι και βγαίνανε να κάνουνε την βόλτα του χωριού μας, δεν έπρεπε να μιλήσουνε και όποιονε βλέπανε στο δρόμο νεαρό και τον εχαιρετούσανε, τότε φτύνανε βέβαια το νερό για να του πούνε «γεια». Υποτίθεται ότι αυτόν που βλέπανε, το αρχικό του γράμμα που άρχιζε το όνομά του, κάποιον τέτοιον θα παντρευόταν. Ας πούμε Κώστας, από κάπα, θα παίρνανε κάποιον που ήτανε, ναι, το όνομά του ξεκινούσε από κάπα. Το βράδυ μαζευόντουσαν σε ένα σπίτι – γιατί παλιά δεν είχε αίθουσες, τα γλέντια και όλες αυτές οι εκδηλώσεις γινόντουσαν στα σπίτια των ανθρώπων, όποιος είχε πιο μεγάλο σπίτι. Μαζευόντουνα όλο το χωριό, οι μεγάλοι, όχι παιδιά, απαγορευότανε, και ήτανε πάλι οι ελεύθερες με τους νεαρούς, και οι γονείς τους, βάζανε μία μεγάλη λεκάνη με νερό, που πήρνανε πάλι οι ελεύθερες κοπέλες. Βάζανε μέσα φρούτα, η καθεμιά με το χρυσαφικό της ή δαχτυλίδι ή ένα σταυρό ή ένα σκουλαρίκι και τα ρίχνανε όλα μέσα στη λεκάνη με το νερό. Τα πιάνανε οι νεαροί ένα ένα και όποιου ήτανε το χρυσαφικό πάνω στο φρούτο, της έλεγε μια μαντινάδα, τα οποία συνήθως ήτανε σόκιν. Ναι. Και έτσι γλεντούσανε, πίνανε, κάνανε μεζέδες, είχανε τα κρασιά τους, αυτά, και διασκεδάζανε τότε. Αυτό ήτανε το έθιμο του Κληδόνου, και κάνανε μετά ένα γλέντι κανονικότατο.

Ωραία.

Άλλο έθιμο που είχαμε, ας πούμε, στο χωριό μας...

Αυτά για την άνοιξη.

Την άνοιξη, ναι, δεν πιστεύω να, δεν θυμάμαι δηλαδή εγώ να υπήρχε κάτι άλλο.

Από το φθινόπωρο και μετά που είναι και η γιορτή του Αγίου...

Του Αγίου Δημητρίου.

Που είναι ο πολιούχος σας.

Ναι, έχουμε το πανηγύρι του χωριού μας, ναι.

Ποια είναι η προετοιμασία συνήθως για το πανηγύρι;

Η προετοιμασία είναι ότι χωρίζονται βέβαια οι δουλειές στις [00:10:00]αντρικές και στις γυναικείες. Οι άντρες αναλαμβάνουν το φαγητό, για να κάνουνε το μέρος του πανηγυριού, οι γυναίκες αναλαμβάνουν την καθαριότητα του Αγίου, το στολισμό του, όλο αυτό, και να φτιάξουν τα ντολμαδάκια τα παραδοσιακά που είναι το κασιώτικο ντολμαδάκι, ξακουστό. Ξεκινάνε οι δουλειές 2 βδομάδες πριν ξεκινήσει να είναι η γιορτή του Αγίου, πρέπει να καθαριστεί η εκκλησία όλη, πρέπει να καθαριστούν τα μανουάλια και ότι υπάρχει σε...

Μπρούντζινο.

Σε μπρούντζινο, ναι, να τριφτούνε, να καθαριστούν τα τζάμια, τέλος πάντων, να σκουπιστεί, να σφουγγαριστεί, να μπούνε τα ρούχα, κάποια... κάθε εποχή υπάρχει η στολή της εκκλησίας, άλλη για το Πάσχα, άλλη για τα Χριστούγεννα, άλλη για την γιορτή. Στην γιορτή του βέβαια είναι η καλύτερη στολή, που μπαίνει, με τα κοφτά.

Οι στολές είναι... τις αγοράζει η εκκλησία ή είναι;...

Όχι, αυτές είναι από τάξιμο. Κάθε ένας που θέλει να τάξει κάτι στον Άγιο, αγοράζει το ύφασμα και τη ράβει και τη φέρνει στην εκκλησία.

Σαν δωρεά;

Σαν δωρεά. Δεν πληρώνει ο Άγιος από αυτά τίποτα. Και συνήθως και η εκκλησία την ημέρα της γιορτής του, ας πούμε, και όλες τις προετοιμασίες και τα έξοδα αυτά, εκτός του πανηγυριού, που τα κάνει η εκκλησία, τα έξοδα όμως του εκκλησιασμού τα κάνει αυτός που κρατάει τον Άγιο.

Τι σημαίνει κρατάει;

Ναι. Κάθε χρόνο, ας πούμε, εγώ... θα τάξω να πιάσω τον Άγιο Δημήτριο για ένα χρόνο. Την χρονιά λοιπόν που είναι, που το κρατάω εγώ για να τον ανάβω, θα πάρω το λάδι του, θα πάρω το λιβάνι, τα καρβουνάκια, τέλος πάντων, τα υλικά που χρειάζονται για την καθαριότητα, τα γλυκά που φτιάχνουμε την ημέρα που είναι η γιορτή του, παραμονή και ημέρα. Κάνουμε μοσχοπούγκια τα κασιώτικα γλυκά, κάνουμε τους κουραμπιέδες, σοκολατάκια, λικέρ και την αρτοκλασία. Την ημέρα του Αγίου Δημητρίου, που είναι η γιορτή του, βγάζουμε το εικόνισμα της... του πολιούχου μας έξω, περνάνε οι άνθρωποι από εκεί και ρίχνουνε ό,τι, τον οβολό τους, ότι μπορεί ο καθένας, και τα χρήματα που μαζεύονται τα ξοδεύουμε πάλι για την συντήρηση της εκκλησίας. Την παραμονή γίνεται το πανηγύρι. Τρεις μέρες πριν, φτιάχνουμε τα ντολμαδάκια, μαζεύονται όλες οι γυναίκες του χωριού και φτιάχνουμε τα ντολμαδάκια για το πανηγύρι μας. Το φαγητό του πανηγυριού μας είναι το κασιώτικο πιάτο, που γίνονται σε όλες τις εκδηλώσεις σε γάμους, σε πανηγύρια, σε βαπτίσεις που είναι το πιλάφι το κασιώτικο, τα ντολμαδάκια, οι πατάτες οι τηγανιτές στα κάρβουνα, ψημένα στα ξύλα, και το κρέας το τσιγαριστό. Και βέβαια μπόλικο κρασί, μαζεύεται όλοι, όχι μόνο οι χωριανοί αλλά και όλη η Κάσος και γίνεται το γλέντι την παραμονή του Αγίου Δημητρίου.

Τα έξοδα που γίνονται για το πανηγύρι, γίνονται με έξοδα...

Τα έξοδα του πανηγυριού μαζεύονται πάλι από τον κόσμο. Μια βδομάδα πριν το πανηγύρι, βγαίνει η επιτροπή του Αγίου Δημητρίου μαζί με τους χωριανούς, όσοι θέλουν να βοηθήσουν, πάμε σε όλα τα χωριά της Κάσου, μαζεύουμε λεφτά για τον έρανο και με τα έξοδα αυτά κάνουμε το πανηγύρι. Δηλαδή πάλι με τα χρήματα που μαζεύονται από τον κόσμο, πάλι τα ξοδεύουμε για τον κόσμο. Για να φάει και να διασκεδάσει.

Ωραία.

Με κασιώτικη μουσική, βέβαια.

Μετά του Αγίου Δημητρίου, χρονολογικά έρχεται το... τα Χριστούγεννα.

Ναι.

Δεν ξέρω αν υπάρχει κάποιο άλλο έθιμο;

Ε, καλά, όχι, άλλο έθιμο ενδιάμεσα δεν υπάρχει, αλλά και τα Χριστούγεννα ήτανε πάντα μια οικογενειακή γιορτή για την Κάσο. Δεν... εκτός από γλέντια που γινόντουσαν τις γιορτές που γιορτάζαν, ας πούμε, οι Μανώληδες, η Φωτεινή, δεν είχαμε, οι Βασίληδες του Αγίου Βασιλείου, η Κάσος δεν είχε έθιμα, έτσι πολύ παλιά τα Χριστούγεννα. Τα περισσότερα ήτανε αυτά, οι γιορτές που πήγαινες στα σπίτια, όποιος γιόρταζε άνοιγε το σπίτι του, ετοίμαζε τα μεζεδάκια του, τα κρασιά του, και αυτά και κάνανε τα γλέντια τα... Έκτος από τα κάλαντα που έχουμε που ήτανε των Χριστουγέννων παραμονή, της Πρωτοχρονιάς και των Φώτων. Των Φώτων τα τελευταία χρόνια τα έχουμε εγκαταλείψει, δεν τα λέμε πια, αλλά τα υπόλοιπα, Χριστουγέννων και Πρωτοχρονιάς, βγαίνουμε συνήθως οι συλλόγοι της Κάσου, όπως και ο δικός μας του χωριού, που βγαίνουμε πάντα παραμονή Πρωτοχρονιάς και γυρίζουμε, όχι μόνο στο χωριό μας αλλά και στα υπόλοιπα χωριά, και τα χρήματα που μαζεύουμε τα διαθέτουμε για τον σύλλογό μας για να κάνει εκδηλώσεις. Και μια από αυτές τις εκδηλώσεις, που είναι έθιμο των Χριστουγέννων, είναι η γιορτή που κάνουμε την 3η μέρα μετά την Πρωτοχρονιά στις 3 δηλαδή του Ιανουαρίου, που μαζεύουμε όλα τα παιδάκια του χωριού και μοιράζει ο Άγιος Βασίλειος δώρα και κάνουμε και [00:15:00]κάποια μεζεδάκια για τα παιδιά, γλυκά και τέτοια, που μοιράζουμε και τους βάζουμε μουσική και διασκεδάζουνε για να περάσουνε ευχάριστα τα παιδιά.

Τις μέρες αυτές.

Ναι.

Κάτι άλλο που ήθελα να ρωτήσω ήτανε για τα Χριστούγεννα, ήταν για το σαραντάμερο.

Α, ναι, που είχαμε παλιά, βέβαια.

Θεωρείται έθιμο;

Θεωρείται έθιμο; Λέμε ότι είναι έθιμο. Ξεκινά από τις 14 του Νοεμβρίου ως την ημέρα του Χριστουγέννων, που λέμε ότι το σαραντάμερο και τις μέρες αυτές βγαίνουνε «στρίγκλες», τις λέμε εμείς. Άλλοι λένε ότι είναι υπνοβάτες, που την περίοδο αυτήνανε λόγω της δουλειάς, λόγω του άγχους, λόγω τέλος πάντων που είναι το κρύο, βγαίνουν το βράδυ έξω και γυρνάνε και πάνε στα σπίτια εκεί που σκέπτονται ότι έχουνε τις δουλειές να κάνουνε. Εμείς τις λέμε στρίγκλες, τις οποίες μας φοβερίζανε οι μεγάλοι, για να μην βγαίνουμε έξω το βράδυ. Υποτίθεται ότι αυτή η στρίγκλα, όταν φτάσει σε ένα σταυροδρόμι, επειδή είναι 4 δρόμοι και δεν μπορεί, δεν ξέρει πού να πάει να διαλέξει, αρχίζει και φωνάζει τη νύχτα. Και μόλις αρχίζει να στριγκλίζει, λένε: «Ακούς; Τώρα, αυτή είναι στρίγκλα». Και έτσι, δεν κυκλοφορούσε άνθρωπος το σαραντάμερο. Και υποτίθεται ότι και τα Χριστούγεννα, που κοινωνούμε κιόλας, αυτό σταματάει. Ηρεμεί και τελείωσε.

Άλλο ένα έθιμο που δεν είπαμε είναι για τις ζόλιες, που κάνουμε το Πάσχα. Ξεχάσαμε, την Μεγάλη Πέμπτη. Τότε που σταυρώνουνε το Χριστό, όλα τα κοριτσάκια το χωριού βγαίνουνε και μαζεύουν τις μαργαρίτες τις άγριες, τους αμαράγγους, που λέμε εμείς, και φτιάνουνε μεγάλα στεφάνια, δηλαδή μπορεί να 'ναι και 5 και 6 και 8 μέτρα, ζόλιες τις λέμε εμείς, με τα λουλούδια αυτά, και τις κρεμάνε πάνω στο Χριστό μαζί με το αγκάθινο στεφάνι. Και την επόμενη μέρα που έχουμε τον επιτάφιο, που βγαίνουμε σε όλο το χωριό και γυρνάμε τον επιτάφιο γύρω γύρω η περιφορά του Αγίου, του επιταφίου, οι ζόλιες αυτές, με τις ζόλιες αυτές στολίζαμε τον επιτάφιο παλιά, μαζί με άλλα λουλούδια, που υπάρχουν από τους κήπους μας. Ε, τα τελευταία χρόνια το έχουμε εγκαταλείψει και αυτό το έθιμο. Φέρνουμε τα έτοιμα.

Τον επιτάφιο τον στολίζατε αποβραδίς ή την Μεγάλη Παρασκευή το πρωί;

Παλιά, στολιζότανε την ημέρα της Μεγάλης Παρασκευής το πρωί. Μόλις τελείωνε η εκκλησία, αρχίζανε και στολίζαν τον επιτάφιο, για να 'ναι το βράδυ έτοιμος, τότε που το χωριό μας ήτανε γεμάτο και είχε πολύ κόσμο. Τα τελευταία χρόνια, λόγω του ότι έχουμε μείνει ελάχιστες γυναίκες πια, το κάναμε έθιμο, καινούργιο έθιμο, να τον στολίζουμε αποβραδίς. Μόλις τελειώσει η εκκλησία, η λειτουργία της Μεγάλης Πέμπτης το βράδυ, καθόμαστε έως τις 04:00-05:00 η ώρα το πρωί ξημερώματα και στολίζουμε τον επιτάφιό μας και είναι έτοιμος για την επόμενη μέρα. Άλλο ένα έθιμο που έχουμε εμείς εδώ στην Κάσο την Μεγάλη Παρασκευή είναι ότι πάμε στα μνήματα, στο νεκροταφείο. Τιμούμε τους ζωντανούς, τιμούμε και τους νεκρούς. Την ήμερα εκείνη πάμε, μόλις τελειώσει η θεία λειτουργία, η πρωινή της Μεγάλης Παρασκευής, πάνε όλοι οι χωριανοί, γυναίκες, άντρες, παιδιά στο νεκροταφείο, και έρχεται ο παππάς και μνημονεύει όλους τους πεθαμένους. Κάθε τάφος και μνημόνεμα για αυτούς που υπάρχουνε μέσα. Και κάθε οικογένεια θα πάρει και τα φιλέματα, κερνά τον κόσμο, βέβαια νηστίσιμα, γιατί νηστεύουμε εκείνες τις μέρες. Και την Μεγάλη Παρασκευή το βράδυ η περιφορά του επιταφίου μόλις τελειώσει το χωριό, θα πάει πάλι ο επιτάφιος στο νεκροταφείο για να μνημονευτούν και οι πεθαμένοι.

Ενδιάμεσα λοιπόν στα Χριστούγεννα και στο Πάσχα, έχουμε ένα άλλο έθιμο, τις αποκριές, τους μουσκάρους, που λέμε, που είναι οι...

Μούσκαροι, πώς τους λένε;

Μουσκάρους, ναι. Που ντύνονται τις αποκριές.

Μασκαράδες.

Ναι, μασκαράδες. Εμάς, δεν έχουμε ένα συγκεκριμένο θέμα, εδώ στην Κάσο. Από παλιά, ντυνόντουσαν με ό,τι παλιά ρούχα βρίσκανε, υπήρχανε μέσα στο σπίτι από παλιά, για να μην γνωρίζουνται. Και τις μάσκες τις φτιάχνανε συνήθως ή από χαρτόκουτα ή από τα δέρματα των ζώων. Κάνανε δύο τρύπες για τα μάτια και μία για το στόμα, για να μπορούνε να αναπνεύσουνε, και δεν μπορούσε βέβαια κανένας να τους γνωρίσει. Και βγαίνανε στο χωριό όλο, συνήθως ντυνόντουσαν όμως μεγάλοι ανθρώποι. Δηλαδή από τα 50 και πάνω, για να βγούνε. Τα παιδιά απαγορευόντουσαν να βγαίνουνε παλιά έξω βράδυ, βέβαια μόνο [00:20:00]μεγάλοι ανθρώποι. Και δεν ξεμασκαρευόντουσαν. Για να μην ξέρουνε ποιοι ήτανε αυτοί που ήτανε μασκαρεμένοι. Παγαίνανε στα σπίτια, χαιρετούσανε, τους εκερνούσε ο κόσμος, αλλά φεύγανε χωρίς να βγάλουνε την μάσκα να ξέρουνε ποιος ήτανε.

Δεν προσπαθούσανε να τους αναγνωρίσουν;

Προσπαθούσανε, αλλά δεν αφήνανε. Σπάνια. Ναι, σπάνια. Παλιά δεν, μπαίνανε, βγαίνανε, ναι, παίρνανε τα κεράσματά τους και φεύγανε και πηγαίνανε στα σπίτια τους. Και έτσι δεν ήξερες. Ήταν η κουβέντα, αυτή η συζήτηση, ποιος ήτανε ποιος δεν ήτανε, εσύ ήσουνα, όχι δεν ήμουνα. Και έτσι περνούσε... οι αποκριές. Γινόντουσαν βέβαια και τα γλέντια τα αποκριάτικα παλιά με τους μασκαράδες, εκεί μουσκάρους που λέγαμε, αλλά εκεί βέβαια ξεντυνόντουσαν μετά για να διασκεδάσουν και αυτοί μαζί με τον κόσμο.

Απλά μπαίνανε στα γλέντια δηλαδή έτσι.

Ναι, μπαίνανε έτσι για χαβαλέ. Για να κάνουνε πλάκα.

Ωραία.

Τα άλλα μας έθιμα που έχουμε είναι τα έθιμα του γάμου.

Ωραία.

Παλιά ήτανε, ξεκινούσανε τα γλέντια μέρες πριν, τώρα έχουμε ένα διήμερο, τα τελευταία χρόνια, πρώτα όμως ήτανε σχεδόν μια βδομάδα. Ξεκινούσανε οι δουλειές, πρώτα κάνανε, μαζευόντουσαν οι συγγενείς της νύφης και πηγαίνανε και φτιάχνανε το κανίσκι που θα πήρνανε στου γαμπρού το σπίτι, που ήτανε κουραμπιέδες ή μοσχοπούγκια ένας δίσκος μεγάλος με 400-450 τεμάχια γλυκού. Και από την μεριά του γαμπρού κάνανε τα φορέματα. Που ήταν ένας δίσκος που περιείχε το φόρεμα της νύφης, που έβαζε την 2η μέρα του γάμου, είχε τα παπούτσια τα νυφικά, είχε τις τσάντες, είχε τα νυχτικά, είχε καλλυντικά, είχε καλσόν...

Δώρα, ε;

Ναι, διαφορά δώρα, τέλος πάντων, αυτά που παίρνουν, που έχουμε το έθιμό μας. Και γινότανε την μέρα των φορεμάτων ήτανε την μέρα που στρώνανε τα κρεβάτια, συνήθως την Πέμπτη. Σαββάτο ήτανε ο γάμος, Πέμπτη γινότανε τα κρεβάτια. Στρώνανε συνήθως με τα κοφτά. Υπήρχανε τα παλιά κασιώτικα σπίτια που τα στολίζανε με τα κοφτά, τα άσπρα ρούχα, και ήτανε...

Οι σουφάδες, ε;

Οι σουφάδες, ναι. Με τα πανουσούφια και εκεί στρώνανε και το κρεβάτι το νυφικό με τα κοφτά, τις κουβέρτες και τις κουρτίνες τις κοφτές. Και η αδερφή συνήθως ή η θεία, αν δεν υπήρχε αδερφή του γαμπρού, έκανε επίδειξη των δώρων που πήρνε μέσα στο δίσκο. Τα φορέματα, τα εσώρουχα, τέλος πάντων, και κάνανε χαβαλέ οι καλεσμένοι. Και λέγανε, άμα ήταν πλούσιος ο δίσκος: «Α, ο γαμπρός αυτός ήτανε χουβαρδάς». Και όταν ήτανε κανένας τσιγκούνης, λέγανε: «Α, αυτός τσιγκουνεύτηκε να βάλει πράγματα μέσα». Το επόμενο έθιμο του γάμου μας είναι την ημέρα του γάμου, φτιάχνουνε τις πιατέλες που στέλνει η νύφη, γιατί τα έξοδα του γάμου εδώ τα κάνει όλα η νύφη. Ο γαμπρός παίρνει, κάνει το κανίσκι, κάνει και το, της εκκλησίας τα έξοδα, ας πούμε, θα πληρώσει τον παπά, θα πληρώσει την εκκλησία, θα πάρει το νυφικό, θα πάρει τις μπομπονιέρες, τα στεφάνια, τις λαμπάδες είναι έξοδα του γαμπρού. Το γλέντι όμως, τα φαγητά, ο χορός, όλα αυτά είναι της νύφης. Την ημέρα λοιπόν του γάμου, το μεσημέρι, φτιάχνουμε 3 πιατέλες με φαγητό, τα οποία πάνε στο σπίτι του γαμπρού, τα παίρνουνε συνήθως συγγενείς της νύφης, ο ένας από την μεριά της μαμάς ο άλλος από τη μεριά του μπαμπά και ένας αδερφός της νύφης ή αδερφή και είναι μία πιατέλα μεγάλη με πιλάφι, μία πιατέλα με ντολμάδες, μία πιατέλα με το κρέας, ένα αρνί στο φούρνο με πατάτες τηγανιτές και πάνε στο σπίτι του γαμπρού. Η οικογένεια του γαμπρού έχει καλεσμένους τους συγγενείς όλους, τους φίλους, την γειτονιά και τρώνε από τα φαγητά που παίρνει η νύφη στο σπίτι τους εκείνη την ημέρα. Η μητέρα του γαμπρού είναι υποχρεωμένη να δώσει δώρο στις κοπέλες ή στους νεαρούς που παίρνουνε το φαγητό. Παλιά εδίνανε χρήματα, τώρα, τα τελευταία χρόνια, δίνουνε χρυσαφικά και στους άνδρες συνήθως δίνουνε ρολόγια. Άλλο ένα έθιμο που έχουμε του γάμου είναι 2 μέρες πριν να γίνει ο γάμος έρχεται ο αδελφός ή ο μπαμπάς ή ο θείος του γαμπρού και φέρνει τα ρούχα στο σπίτι της νύφης, που θα μετακομίσει βέβαια τώρα και θα ζει εκεί πέρα, και πάλι θα δώσεις, θα πληρώσεις αυτόνανε που θα σου φέρει τα ρούχα.

Θα δώσεις κάτι.

[00:25:00]Ναι, θα δώσεις, χρήματα συνήθως δίνουνε. Όπως και η κουμπάρα, άλλο ένα έθιμο που 'χαμε το οποίο έχουμε εγκαταλείψει τα τελευταία χρόνια, μόλις ξυπνήσει το αντρόγυνο από την 1η μέρα του γάμου, που γίνεται το γλέντι, που ξενυχτάμε, ας πούμε, και ξημερωνόμαστε στο γάμο, μόλις ξυπνήσει το αντρόγυνο, πρέπει να έρθει η κουμπαρά στο σπίτι να ξεστρώσει τα σεντόνια, υποτίθεται για να δει ότι η νύφη ήτανε...

Αγνή...

Αγνή, ναι. Και κάτω από το μαξιλάρι, της είχε πάντα ο γαμπρός το δώρο και εκείνης που ερχότανε και έκανε την δουλειά αυτή. Βέβαια, τα τελευταία χρόνια αυτά...

Κι αυτό έχει εξαλείψει, ε;

Έχει εξαλείψει τελείως και αυτό.

Μετά ο γαμπρός πηγαίνει και...

Μετά έχουμε, την ημέρα του γάμου λοιπόν, από νωρίς, πάνε οι φίλοι του γαμπρού και τον ετοιμάζουνε στο σπίτι, και οι φίλες της νύφης στο δικό της σπίτι και ετοιμάζεται και εκείνη. Κι άλλο ένα έθιμο που έχουμε είναι ότι από νωρίς, είναι, ας πούμε, ο γάμος στις 08:00 η ώρα το βράδυ; Από τις 04:30 με 05:00 η ώρα το απόγευμα θα πάνε τα όργανα στο σπίτι του γαμπρού για να τον παινέψουνε. Να πούνε τις μαντινάδες, να παινέψουν τον γαμπρό, την μαμά, τον μπαμπά, το σόι όλο, τέλος πάντων, κάθε μαντινάδα και ο μπουναμάς. Και τα χρήματα που πληρώνουμε στα όργανα. Μία ώρα πριν το μυστήριο φεύγουνε οι συγγενείς της νύφης από το... αφού έχει ετοιμαστεί η νύφη και έχει ντυθεί και εκείνη και είναι έτοιμοι όλοι, θα φύγουν από το σπίτι της νύφης και θα πάνε στο σπίτι του γαμπρού. Θα παινέψουνε και το σόι και την νύφη, θα πέσουνε κι εκεί τα χρήματα από το σόι της νύφης, και όλοι μαζί, μαζί με τον γαμπρό φεύγουνε και πάνε ξανά στο σπίτι της νύφης, παίρνουνε την νύφη και πάνε μαζί στην εκκλησία. Και μόλις τελειώσει το μυστήριο, περνάνε όλοι οι καλεσμένοι, πρώτα οι συγγενείς που βάζουνε τα χρυσαφικά –έχουμε έθιμο να κρεμάνε χρυσαφικά στη νύφη οι στενοί συγγενείς και των δυο οικογενειών– και οι υπόλοιποι παίρνουνε ή δώρο για το σπίτι ή χρήματα. Για να βοηθήσουνε.

Τα χρυσαφικά που λες, ποια είναι τα πιο συνηθισμένα;

Ναι. Τα συνηθισμένα τα κοσμήματα που βάζανε τα κασιώτικα, ναι, ήτανε οι «αμπρακάμοι», ήτανε τα «μπετόνια», ήτανε το «γιορδαλίκι», ήτανε το «μερμί», και το «αχλάδι» που ήτανε στην μέση λίρα και γύρω γύρω ήτανε σε σχήμα αχλαδιού, για αυτό το λέγανε και αχλάδι. Αυτά ήτανε τα κασιώτικα, και οι λίρες βέβαια που όποια ήτανε η κανακαρά, δηλαδή ήτανε από πολύ καλή οικογένεια και πλούσια, υπήρχε περίπτωση να της δώσουνε και 50 και 100 λίρες χρυσές. Να της κρεμούσανε στο...

Στο λαιμό.

Τις δένανε, ναι, με κορδέλες και τις κρεμούσανε στο λαιμό της νύφης. Που αυτές ήτανε οι κανακαρές παλιά. Ήτανε οι πιο πλούσιες οικογένειες της Κάσου και...

Ήτανε πολλές ή...

Ε, όχι, δεν είχε πάρα πολλές, ας πούμε, στους 1000 κατοίκους να ήτανε τα 50, 60 άτομα οι κανακαρές. Γιατί οι περισσότεροι κάτοικοι, ελάχιστοι ήτανε οι καπεταναίοι τότε. Γιατί οι εφοπλιστές της Κάσου κι αυτοί δεν μένανε στην Κάσο, μένανε εκτός Κάσου, ε, όποιοι ήτανε λοιπόν αρχικαπετάνιοι και αυτοί, είχανε τις κανακαρές. Ε, οι υπόλοιποι ασχολούντο με την αλιεία, την κτηνοτροφία και την γεωργία. Δεν είχανε τόσα πολλά χρήματα.

Ωραία. Και μετά το γλέντι, όπως το...

Καλά, το γλέντι, το γλέντι ξεκινούσε πάντα με τις μαντινάδες πάλι, που έπρεπε να ακούσει ο κόσμος τα παινέματα, πάλι πέφτανε σε κάθε μαντινάδα τα χρήματα τα ανάλογα και μετά ξεκινούσε το γλέντι που θα διασκέδαζε ο κόσμος όλος. Πρώτα πάντα ξεκινούσε το χορό ο γαμπρός, να χορέψει την νύφη και τους συγγενείς. Εάν δεν ήξερε ο γαμπρός χορό, ήτανε ή ο πατέρας του ή ο αδερφός του, κάποιος συγγενής, τέλος πάντων, ένας θείος. Χορεύανε πρώτα όλες τις συγγενείς και της νύφης και του γαμπρού, και μετά σηκώνανε από τον κόσμο μέσα όλους τους γνωστούς, τους φίλους και τέτοια. Άλλο ένα έθιμο που έχουμε για τον γάμο είναι που φτιάχνουμε τις ποδιές, που δίνουμε τις γυναικείες για τις γυναίκες που φτιάχνουν τους ντολμάδες και τις αντρικές για τους άντρες που σηκώνονται και μοιράζουνε το φαγητό και τα κρασιά στον κόσμο, για να περιποιηθούν τον κόσμο.

Στο γάμο, που ουσιαστικά κάνει, όπως είπες, το σόι της νύφης το...

Το γλέντι, ναι, τα φαγητά και αυτά.

Όλη αυτή την προετοιμασία την κάνουν οι ίδιοι. Και την μέρα λοιπόν του γάμου, εκείνοι σερβίρουν τον κόσμο και τα λοιπά. Δεν κάθονται στο;...

Όχι. Την ημέρα του γάμου θα στρώσουμε δυο τραπέζια, τα οποία είναι μόνο για το σόι του γαμπρού, που υποτίθεται είναι οι φιλοξενούμενοί μας και πρέπει εμείς να τους... που είμαστε η νύφη, το σόι της νύφης, να τους περιποιηθούμε. Και τους στρώνουν τα τραπέζια και... Εμείς που είμαστε από την μεριά της [00:30:00]νύφης δεν κάθετε κανένας. Είμαστε όλη την νύχτα στο πόδι για να περιποιηθούμε και τους συγγενείς και τον κόσμο, που ήρθε να μας τιμήσει.

Οπότε κάθεται μόνο η νύφη, το σόι του γαμπρού...

Οπότε κάθεται μόνο η νύφη με τον γαμπρό και όλο το σόι του γαμπρού, για να... Ο υπόλοιπος κόσμος τρώει στα χέρια. Γιατί τώρα, ας πούμε, 500 και 600 και 1000 άτομα, οι αίθουσές μας είναι μικρές και δεν μπορούμε να τους περιποιηθούμε όπως πρέπει.

Και καλούσανε πάντα όλον τον κόσμο, έτσι;

Παλιά, πολύ παλιά καλούσανε μόνο τους συγγενείς και τους φίλους. Τα τελευταία 30-40 χρόνια όμως το έχουμε αλλάξει το έθιμο αυτό και καλούμε όλο το νησί. Είτε είναι Κασιώτες είτε είναι ξένοι επισκέπτες είτε είναι τουρίστες είτε... είναι όλοι καλεσμένοι στο γάμο. Για αυτό παλιά, που ήτανε, ας πούμε, λίγος ο κόσμος, μπορούσανε να στρώσουνε τραπέζια. Τώρα, επειδή είναι τόσος πολύς ο κόσμος, τους δίνουμε το φαγητό στο χέρι.

Δεν είναι παλιό έθιμο δηλαδή αυτό, με τις καρέκλες;

Όχι. Παλιά βάζανε τάβλες, στρώνανε τάβλες, γιατί ήτανε, άντε να μαζευτούνε 80, 100 άτομα. Ναι, για το γάμο. Γιατί δεν είχε και αίθουσες παλιά. Οι αίθουσες γίνανε τα τελευταία χρόνια. Μετά το '50, ας πούμε, '55, κάθε χωριό έκαμε την δικιά του αίθουσα, και χωρούσε παραπάνω κόσμο και μπορούσες να καλέσεις παραπάνω.

Παλιά γινότανε σε σπίτια δηλαδή ο γάμος;

Παλιά ήτανε, ναι, όποιο σπίτι είχε μεγάλη σάλα, που λέγαμε, η σάλα που μπορούσε να χωρέσει 50, 60, 80 άτομα, εκεί κάνανε και τους γάμους τους.

Και η δεύτερη μέρα;

Η δεύτερη μέρα, στην δεύτερη δεν είναι γενικό το κάλεσμα, την δεύτερη μέρα είναι μόνο οι συγγενείς και οι φίλοι, σε πιο κλειστό κύκλο, αλλά γίνεται πάλι το ίδιο πράγμα. Πάλι θα μαγειρέψουμε, δεύτερη μέρα όμως δεν έχει πιλάφι με κρέας και πατάτες και ντολμάδες. Είναι η μακαρονάδα με το κρέας και με τα μεζεδάκια, είναι οι πατάτες, οι κεφτέδες και οι ντολμάδες και διασκεδάζουνε πάλι το ίδιο, με κρασί και τέτοια. Και όσο κρατήσει το γλέντι.

Ωραία.