[00:00:00]Καλησπέρα, θα μας πείτε το όνομά σας;

Ονομάζομαι Χριστίνα Λεπτίδη.

Είναι Παρασκευή 5 Νοεμβρίου του 2021. Είμαι με τη Χριστίνα Λεπτίδη. Εγώ ονομάζομαι Χρυσήλια Παπαγιαννάκη, είμαι ερευνήτρια στο Istorima. Βρισκόμαστε στο Ρέθυμνο. Και ξεκινάμε. Κυρία Χριστίνα, μιλήστε μου λίγο για εσάς.

Είμαι ψυχολόγος. Ζω από το 2015 στο Ρέθυμνο. Πριν από το Ρέθυμνο ζούσα στην Αθήνα. Δουλεύω ως ψυχολόγος από το 2004 και έχω δικό μου χώρο θεραπειών στο Ρέθυμνο, το “Εστιάζω”.

Πολύ ωραία. Θα θέλατε λίγο να μας πείτε πώς βρεθήκατε στο Ρέθυμνο; Από πού κατάγεστε βασικά και πώς βρεθήκατε στο Ρέθυμνο;

Είμαι από την Αθήνα όπως είπα. Όπως είπα, δούλευα στην Αθήνα από το 2004 μέχρι το ‘15 και βρεθήκαμε γιατί είναι ο σύζυγός μου από το Ρέθυμνο. Και ήτανε μία ευκαιρία, επειδή μετά που γίναμε γονείς θεωρήσαμε ότι θα ήταν καλύτερο για την οικογένειά μας να μετακομίσουμε σε ένα μέρος που είναι πιο ήρεμο, που οι ρυθμοί είναι διαφορετικοί, έτσι βρεθήκαμε στο Ρέθυμνο.

Πολύ ωραία. Η οικογενειακή σας κατάσταση ποια είναι;

Είμαι παντρεμένη και έχουμε ένα γιο, που είναι 10 χρονών.

Εσείς πώς πήρατε την απόφαση να γίνετε ψυχολόγος;

Πολύ ωραία ερώτηση. Θυμάμαι τον εαυτό μου… Ίσως όχι στο δημοτικό, στο δημοτικό έλεγα ότι ήθελα να γίνω δασκάλα μάλλον, όπως τα περισσότερα κοριτσάκια τέλος πάντων. Από το γυμνάσιο και μετά… Δεν είχε γίνει κάτι, αλλά θυμάμαι να λέω - από την πρώτη γυμνασίου, δηλαδή, και μετά - ότι θέλω να γίνω ψυχολόγος. Και αυτό πήγε μέχρι το τέλος, τέλος πάντων. Τότε δεν ήξερα τι σημαίνει ψυχολόγος, μάλλον είχα κάτι πολύ διαφορετικό στο μυαλό μου. Αλλά το αποτέλεσμα δεν με απογοήτευσε σίγουρα. Μου αρέσει πάρα πολύ αυτό που κάνω. Αυτό το οποίο… Νιώθω ότι, γιατί κι εγώ σαν παιδί δυσκολεύτηκα αρκετά, ειδικά τα χρόνια του δημοτικού, με έχει βοηθήσει πάρα πολύ στο να μπορώ να συντονίζομαι πάρα πολύ με τους θεραπευόμενους και τα παιδιά με τα οποία δουλεύω. Γιατί δεν δουλεύω μόνο με παιδιά αλλά και με ενήλικες, αλλά με τα παιδιά με έχει βοηθήσει πάρα πολύ το ότι κι εγώ είχα ζοριστεί αρκετά. Αλλά τότε δεν ήξερα τι κάνει ο ψυχολόγος ώστε να πω ότι αυτός ήταν ο λόγος. Απλώς είχα αποφασίσει ότι αυτό θέλω να κάνω. Αυτό είχα στο μυαλό μου. Όπως είπα δεν ήξερα τι ακριβώς είναι, αλλά… Αν κρίνω από το αποτέλεσμα, ήταν μία πολύ καλή απόφαση. Αυτό.

Θα θέλατε να αναφερθείτε λίγο στις σπουδές σας;

Έχω σπουδάσει στην Αγγλία. Στο Lancaster, στο πανεπιστήμιο του Lancaster. Έχω κάνει και το πτυχίο που ήταν στην Ψυχολογία. Το Μεταπτυχιακό μου το έκανα εκεί, ήταν στην Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Μετά γύρισα στην Ελλάδα, που έκανα αρκετές εκπαιδεύσεις ιδιωτικά. Ειδικά τα πρώτα χρόνια έκανα πολλές κάθε χρόνο. Βέβαια, με τα χρόνια συνειδητοποίησα ότι έπρεπε να τα κάνω λίγο πιο αραιά ώστε να κάθεται η γνώση. Και στους φοιτητές που κάνουν πρακτική πλέον στο χώρο μου το προτείνω, δηλαδή ότι πρέπει να δουν πολλά πράγματα και πρέπει να μπορούν να κάθεται η γνώση και να την επεξεργάζονται, οπότε να μην τα κάνουν όλα μαζί. Αλλά στην αρχή η αλήθεια είναι ότι διαπιστώνεις ότι είναι τόσα πολλά αυτά που μπορείς να μάθεις, που θέλεις να τα κάνεις όλα μαζί και τα θέλεις όλα τώρα, για να μπορείς να τα χρησιμοποιήσεις. Οπότε όταν γύρισα έπιασα αμέσως δουλειά, η αλήθεια είναι, σε ένα χώρο και συνεργαστηκα με έναν παιδοψυχίατρο ο οποίος με στήριξε πάρα πολύ όλα τα χρόνια, και ακόμη μπορώ να πω ότι συνεχίζει και με στηρίζει. Αλλά απ’ όταν έπιασα δουλειά, δούλευα και συνεργαζόμουν με τον συγκεκριμένο παιδοψυχίατρο, και μέχρι που έφυγα από την Αθήνα δηλαδή δεν άλλαξα πλαίσιο. Οπότε στο πλαίσιο και της δουλειάς μου εκπαιδεύτηκα σε διάφορα μοντέλα, εκπαιδεύτηκα σε… Δεν θα μπω σε αυτό τώρα, είναι πολλά αυτά που έχω κάνει. Θα πω μόνο [00:05:00]ότι τα περισσότερα τα πρώτα χρόνια είχαν να κάνουν με τον αυτισμό, γιατί ήτανε… Δούλευα και σε κέντρο ημέρας για παιδιά με αυτισμό σε συνεργασία με μία Μ.Κ.Ο. Και στη συνέχεια έκανα αρκετά πράγματα στο πλαίσιο της ψυχοθεραπείας, εκπαίδευση στην ψυχοθεραπεία για να μπορώ να αναλάβω και ενήλικες και παιδιά, και ψυχοθεραπευτικά δηλαδή να μπορώ να δουλέψω. Οπότε οι εκπαιδεύσεις μου είχαν να κάνουν με αυτούς τους δύο άξονες, με τον αυτισμό και την ψυχοθεραπεία. Αυτό.

Πολύ ωραία. Από όλες τις σπουδές που έχετε κάνει, εσείς ποιο θεωρείτε ότι είναι το πιο σημαντικό κομμάτι που έχετε αποκομίσει;

Απ’ όλες τις εκπαιδεύσεις, ε; Νομίζω από την κάθε μία κάτι ξεχωριστό. Από αυτά τα οποία έχω κάνει σε σχέση με τον αυτισμό, νομίζω ότι το απ’ τα πιο σημαντικά που έχω κάνει στο πλαίσιο της δουλειάς - γιατί χρηματοδοτήθηκε από τη δουλειά που ήμουν και από τον παιδοψυχίατρο εκείνον – ήταν… Είμαι πιστοποιημένη εκπαιδεύτρια γονιών στον αυτισμό μέσω του National Autistic Society του Βρετανικού, όπου για τα παιδιά της προσχολικής ηλικίας είμαστε μόνο δύο εκπαιδευτές στην Ελλάδα και για τα παιδιά σχολικής ηλικίας είμαστε τέσσερις [Δ.Α.], πάλι σε όλη την Ελλάδα. Οπότε αυτή ήταν μία εκπαίδευση που με βοήθησε, που με έχει βοηθήσει πάρα πολύ στο πώς θα εμπλέξω και την οικογένεια μέσα στην εκπαίδευση των παιδιών. Και επειδή η κατεύθυνση μου είναι συστημική, γιατί στην ψυχοθεραπεία η εκπαίδευσή μου ήταν συστημική - η βασική μου δηλαδή, γιατί έκανα και άλλα πράγματα, αλλά η βάση μου είναι συστημική -, αυτό σημαίνει ότι θεωρώ ότι πρέπει να εμπλακεί όλη η οικογένεια για να μπορέσει να βοηθηθεί το μέλος για το οποίο οι γονείς ζητούν βοήθεια. Αυτό με βοήθησε γιατί είδαμε και πλαίσια του πώς λειτουργούν στην Αγγλία, πώς γίνεται η δουλειά εκεί και αυτό εμπλούτισε πάρα πολύ τη δουλειά που κάναμε και στο κέντρο ημέρας, και στη δουλειά που έκανα εγώ έτσι ιδιωτικά. Οπότε αυτό είναι σίγουρα το ένα. Ένα άλλο κομμάτι που θεωρώ πολύ σημαντικό σαν εκπαίδευση είναι το γνωσιακό συμπεριφορικό δράμα, που και αυτό με έχει βοηθήσει και έχουν ανοίξει πολλοί δρόμοι όσον αφορά την παρέμβαση στη δουλειά μου. Που είναι ένα μοντέλο που συνδυάζει τη γνωσιακή θεραπεία με το θέατρο και επειδή τα παιδιά… Πολλά παιδιά που έρχονται για θεραπεία κάνουν πολλά χρόνια θεραπείες, και δεν θέλουν. Δηλαδή και έχουν κουραστεί και έχουν και πάρα πολύ δίκιο, οπότε έτσι όπως στήνεται η συνεδρία… Συνήθως είναι ομάδες, αλλά μπορεί να χρησιμοποιηθεί και ατομικά. Έτσι όπως στήνεται η συνεδρία με βάσει το γνωσιακό συμπεριφορικό δράμα, τα παιδιά νιώθουν ότι έρχονται και παίζουν θέατρο. Οπότε οι στόχοι για τις θεραπείες, η στοχοθεσία στήνεται ουσιαστικά μέσα - μπαίνει μέσα - στην ιστορία που θα φτιάξουμε, γιατί οι θεραπευτές φτιάχνουν την ιστορία πρώτα και βάζουμε τις δραστηριότητες με βάση τη στοχοθεσία των παιδιών που συμμετέχουν. Και θυμάμαι πολύ χαρακτηριστικά και στην Αθήνα όταν το έτρεχα, που εκεί το έτρεχα μόνο ατομικά, ενώ εδώ στο γραφείο το δικό μας στο Ρέθυμνο κυρίως οι ομάδες μας είναι γνωσιακού συμπεριφοριακού δράματος. Καταρχήν, τα παιδιά δεν χάνουν συνεδρία. Πολλές φορές… Μας έλεγε μία μητέρα τις προάλλες ότι θέλανε να φύγουν Αθήνα για διακοπές και η κόρη τους έλεγε ότι «όχι θα χάσω την ομάδα, δεν πάω πουθενά». Και μας παρακάλεσε να κάνουμε κάτι να μην τελειώσει η ιστορία, γιατί ουσιαστικά είναι ένας κύκλος - εμείς εδώ το κάνουμε διμήνου, δηλαδή να είναι εφτά-οχτώ συνεδρίες ο κάθε κύκλος -, οπότε στο τέλος γίνεται το κλείσιμο της ιστορίας και την επόμενη φορά ξεκινάει νέα ιστορία τέλος πάντων. Και θυμάμαι και στην Αθήνα ότι είχαμε φτάσει σε σημείο να βάζουμε συνεδρίες όπου τα παιδιά δυσκολεύονται – μπορεί να ήταν εργοθεραπεία ή λογοθεραπεία, ανάλογα με τις δυσκολίες του παιδιού - και την επόμενη μέρα να βάλουμε τη συνεδρία του δράματος για να έρθουνε, δηλαδή αποτελούσε κίνητρο η συνεδρία με το συγκεκριμένο μοντέλο για να έρθω στο χώρο. Γιατί διαφορετικά μπορεί να είχαν κουραστεί και δεν θέλανε άλλο, πώς το λένε. Οπότε και αυτή ήταν μία εκπαίδευση έτσι που μου άρεσε πάρα πολύ. Άλλη εκπαίδευση… Σίγουρα η εκπαίδευση στην ψυχοθεραπεία μου άνοιξε πολλούς δρόμους, άλλαξε τελείως ο τρόπος που [00:10:00]σκέφτομαι. Την οποία την έκανα… Είναι το υπαρξιακό συστημικό μοντέλο, πού είναι του κυρίου Καραγιάννη και της κυρίας Καραγιάννη. Πραγματικά εκεί άλλαξε τελείως η ματιά μου. Αυτό λοιπόν ήταν κάτι, και κάτι που έχω κάνει τα τελευταία χρόνια που πραγματικά είναι από τα πράγματα… Όσα λέω… Γενικά δεν έχω μετανιώσει για καμία από τις εκπαιδεύσεις που έχω κάνει. Ίσως μόνο για μία, αλλά γιατί δεν ένιωσα από την συγκεκριμένη - δεν θα πω ποια είναι - ότι κέρδισα κάτι και δεν νομίζω ότι είχε να κάνει με την προσέγγιση, αλλά με τον εκπαιδευτή, και θα αδικούσα την προσέγγιση αν το έλεγα. Ήταν… Σίγουρα κάτι που έχω κερδίσει πάρα πολύ και πλέον ασχολούμαι πάρα πολύ με αυτό είναι η εκπαίδευση στο EMDR, που είναι θεραπεία του τραύματος. Και πλέον επειδή έκανα και την εκπαίδευση και για τους ενήλικες και τώρα - πέρυσι - έκανα και για τα παιδιά και τους εφήβους, είναι κάτι το οποίο μου έχει τραβήξει πάρα πολύ το ενδιαφέρον και ασχολούμαι πάρα πολύ. Ίσως και περισσότερο απ’ ότι με άλλα πράγματα. Προσπαθώ να σκεφτώ αν ήταν κάποια άλλη εκπαίδευση έτσι που… Νομίζω αυτά είναι τα βασικά που πραγματικά θεωρώ ότι άξιζαν πάρα πολύ που τα έκανα. Και εκτός από τα προγράμματα της National Autistic Society, τα ψυχοεκπαιδευτικά για τους γονείς, έχω κάνει και το Cygnet που είναι αντίστοιχα ψυχοεκπαιδευτικό πρόγραμμα και αυτό. Οτιδήποτε δηλαδή έχει να κάνει δηλαδή με εκπαίδευση γονέων στον αυτισμό ήταν πάρα πολύ σημαντικό που το έκανα. Το οποίο είναι και το μόνο από τα τρία προγράμματα, το Cygnet, που η εκπαίδευση γίνεται και στην Ελλάδα. Από την Εταιρεία Ψυχοκοινωνικών Μελετών, που είναι η ΜΚΟ που σας είπα και προηγουμένως ότι ξεκίνησα, τέλος πάντων, και έμεινα κιόλας μέχρι που έφυγα. Οπότε και αυτό το πρόγραμμα ήταν έτσι πολύ, πολύ σημαντικό. Νομίζω αυτά, δηλαδή οι ομάδες, το δράμα, η ψυχοθεραπεία, αυτά είναι τα… Αν θα ξεχώριζα από αυτά που έχω κάνει δηλαδή, οι εκπαιδεύσεις που πραγματικά θεωρώ ότι άξιζαν και θα τις ξαναέκανα. Αυτό.

Πολύ, πολύ ενδιαφέροντα. Θα θέλατε λίγο να μας αναφέρετε τώρα πού ακριβώς έχετε εργαστεί ως ψυχολόγος κατά καιρούς και πού δραστηριοποιείστε αυτή τη στιγμή;

Λοιπόν, ξεκίνησα στο Λόγος και Γραφή του Πειραιά, το οποίο στη συνέχεια… Πλέον η ονομασία του είναι Έλλογον, παραμένει στον Πειραιά και ήτανε υπεύθυνος ο κύριος Βουτυράκος, ο παιδοψυχίατρος που σας είπα πριν ότι με έχει στηρίξει πάρα πολύ και έχει χρηματοδοτήσει πολλές από τις εκπαιδεύσεις μου. Δηλαδή από το ‘04 που έπιασα δουλειά μέχρι και το ‘15 που έφυγα από την Αθήνα δεν άλλαξα συνεργασία. Δηλαδή ήμουν στο Έλλογον και ήμουν και στην Εταιρεία Ψυχοκοινωνικών Μελετών, που εκεί ήταν υπεύθυνη η κυρία Σταθοπούλου - παιδοψυχίατρος κι εκείνη - και είχα σταθερές συνεργασίες γενικά. Οπότε αυτά τα δύο πλαίσια θα έλεγα ότι ήταν τα βασικά. Μπορεί κάποιες χρονιές να… Υπήρχαν δυσκολίες έτσι στη χρηματοδότηση στην ΜΚΟ κάποιες φορές, οπότε μπορεί να έκανα κάποιες συνεργασίες για λίγο χρόνο – ή μπορεί για ένα χρόνο, για δύο με άλλους χώρους - άλλα οι βασικοί μου χώροι ήταν αυτοί. Και με το ίδρυμα Λασκαρίδη επίσης, που και αυτό είναι μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, όπου και με το ίδρυμα Λασκαρίδη τρέχαμε κάποια προγράμματα στα σχολεία. Το ένα πρόγραμμα είχε να κάνει με το bullying και το άλλο είχε να κάνει με τη διαχείριση των παιδιών με αυτισμό στην τάξη. Τώρα είμαι στο Ρέθυμνο, έχουμε στήσει το Εστιάζω, που είναι ένας χώρος θεραπειών. Όταν μετακομίσαμε, διαπίστωσα ότι εδώ οι περισσότεροι συνάδελφοι δουλεύουν ιδιωτικά μόνοι τους, οπότε αυτό… Είχα συνηθίσει πολύ διαφορετικά στην Αθήνα, δούλευα πάντα σαν μέλος επιστημονικής ομάδας, οπότε αποφάσισα αυτό να συνεχίσω κι εδώ. Για να μπορούμε να δουλεύουμε ολιστικά και συστημικά με τις οικογένειες. Οπότε έτσι και κάναμε και στο Ρέθυμνο. Συνεχίζει η συνεργασία μου με το ίδρυμα Λασκαρίδη και συνεχίζω να έχω, έτσι, πολύ καλή επικοινωνία και με τον κύριο Βουτυράκο και με την ΕΨΜ σε διάφορα πράγματα που μπορεί να χρειαστεί. Αυτό. Γιατί ούτως ή [00:15:00]άλλως και τα ψυχοεκπαιδευτικά προγράμματα - και αυτά που είναι με Αγγλία και το Cygnet - συνεχίζουν να εποπτεύονται από τους χώρους που έχουν δώσει την εκπαίδευση, οπότε ούτως ή άλλως υπάρχει έτσι αυτή η συνεργασία. Τι άλλο να πω; Οπότε ναι, είμαι στο Ρέθυμνο. Στο Ρέθυμνο τα πρώτα χρόνια συνεργαζόμουν και με τον Σύλλογο Γονέων και Κηδεμόνων και Φίλων Παιδιών με Αυτισμό. Συνεχίζω και έχω μία πολύ καλή συνεργασία, αλλά δεν συνεχίζω να παρέχω υπηρεσίες στο σύλλογο, γιατί χρειάστηκε κάποια στιγμή να μειώσω αρκετά ώρες για λόγους υγείας. Οπότε αυτοπεριορίστηκα στο γραφείο, αλλά συνεχίζουμε και έχουμε πολύ καλή συνεργασία και επικοινωνία. Αυτό. Και όσο είμαι εδώ συνεργάστηκα και με ένα ΙΕΚ στο πλαίσιο της διδασκαλίας σε σπουδαστές του ΙΕΚ στα μαθήματα Ψυχολογίας, όπου και αυτό το σταμάτησα γιατί έμεινα έγκυος και δεν μπορούσα να συνεχίσω και με το ΙΕΚ. Οπότε πλέον είμαι στο Ρέθυμνο και είμαι στο Εστιάζω μόνο. Αυτό.

Μας αναφέρετε πριν ότι έχετε ασχοληθεί και με τον αυτισμό. Ποιος ήταν ο λόγος ή η αφορμή που σας έκανε να ασχοληθείτε με αυτό;

Όταν ξεκίνησα να σπουδάζω, δεν είχα στο μυαλό μου να ασχοληθώ με τα παιδιά και με την ειδική αγωγή, για να είμαι απόλυτα ειλικρινής. Μάλιστα… Καλά, προς το τέλος των σπουδών δεν είχα αποφασίσει καν τι μεταπτυχιακό θέλω να κάνω. Αυτό ουσιαστικά οριστικοποιήθηκε στο δεύτερο έτος, όπου πλέον είχα βέβαια επιλέξει πτυχιακή οπότε δεν μπορούσα να την αλλάξω, είχα επιλέξει πτυχιακή στο πλαίσιο της κοινωνικής ψυχολογίας που δεν ήταν και άσχημα, με την έννοια ότι αυτό έχει αρκετή έτσι σχέση και το κομμάτι της ψυχοθεραπείας που αργότερα αποφάσισα να εκπαιδευτώ. Αλλά εκείνη την περίοδο είχα, έτσι, μεγάλο προβληματισμό σε σχέση με το τι θέλω να ασχοληθώ γιατί η αλήθεια είναι ότι στο πανεπιστήμιο παίρνεις μία συνολική έτσι εικόνα για την Ψυχολογία και τους διάφορους κλάδους της – ίσως όχι για όλους, γιατί δεν υπάρχει ο χρόνος για όλους - αλλά δεν εμβαθύνεις στην πραγματικότητα σε κανένα οπότε πρέπει να επιλέξεις που θέλεις να εστιάσεις. Οπότε στο πλαίσιο αυτό και του προβληματισμού του τι θέλω να κάνω, σε κάποιες διακοπές νομίζω… Ναι, ήταν σίγουρα στο δεύτερο έτος, στο καλοκαίρι του δεύτερου έτους. Όταν γύρισα για διακοπές πήγα σ’ ένα κέντρο θεραπειών, που συμπωματικά μετά ήταν και ο χώρος που δούλεψα και παρακολούθησα διάφορα παιδιά. Και ήταν και ένα συγκεκριμένο παιδί σε αυτό το χώρο, το όποιο παιδί ήταν στο φάσμα του αυτισμού με πολύ σοβαρές δυσκολίες, και αυτό το παιδί ήταν ο λόγος που είπα ότι: «Αυτό μου αρέσει». Γιατί τα βήματα αυτού του παιδιού πραγματικά έδιναν πολύ μεγάλη χαρά στον θεραπευτή και… Πραγματικά, επειδή έκανε και πολύ κόπο για να κατακτήσει πράγματα ήταν ένα συναίσθημα μαγικό, δεν ξέρω πώς αλλιώς να το περιγράψω. Οπότε αυτό το συγκεκριμένο αγοράκι και η πορεία της θεραπείας του συγκεκριμένου παιδιού ήταν και ο λόγος που είπα ότι εγώ θα ασχοληθώ με τον αυτισμό. Που συμπωματικά, μετά όταν έπιασα δουλειά σε αυτόν τον χώρο το ανέλαβα κιόλας. Αυτό ήταν το πιο ωραίο απ’ όλα νομίζω. Αυτό το παιδί ήτανε. Καλά, ήδη είχα επιλέξει και είχα εκπαιδευτεί, είχα κάνει και το Μεταπτυχιακό πια στον αυτισμό, αλλά ήταν αυτό το παιδί και άλλο ένα. Μάλλον, αυτό το πρώτο παιδί ήταν ο λόγος που ξεκίνησα να δουλεύω με τον αυτισμό και το δεύτερο παιδί ήταν ο λόγος που παρέμεινα. Και έχω κρατήσει ακόμη κομμάτια που έχουν να κάνουν με τον αυτισμό. Πλέον ίσως το πλαίσιο υποστήριξης της οικογένειας και της  εκπαίδευσης των γονέων, αλλά δεν τον αφήνω τον αυτισμό γιατί είναι κάτι το οποίο μου αρέσει πολύ και έχω εμπλουτίσει. Κάνω κι άλλα πράγματα, δουλεύω και ψυχοθεραπευτικά, αλλά συνεχίζει να με μαγεύει η δουλειά με τα παιδιά με αυτισμό και με τις οικογένειές τους. Οπότε αυτό το ένα παιδί ήταν ο λόγος που το ξεκίνησα, και ένα δεύτερο παιδί, πριν ξεκινήσει στο κέντρο ημέρας. Είχαμε στήσει ένα πρωινό πρόγραμμα πρώιμης παρέμβασης στο Πέραμα, στην Εταιρεία Ψυχοκοινωνικών [00:20:00]Μελετών, όπου υπήρχε και ένα άλλο παιδί εκεί που ήταν ο λόγος όπου παρέμεινα στο πλαίσιο του αυτισμού. Ήταν ένα παιδί που είχε πολύ σοβαρό πρόβλημα σε επίπεδο συμπεριφοράς. Γινόταν και πολύ επιθετικός και τα λοιπά. Και πραγματικά, τον θυμάμαι με μεγάλη αγάπη γιατί πραγματικά, παρόλο που μας δυσκόλευε πάρα πολύ, ήταν και ο αγαπημένος μας. Αυτό νομίζω.

Μπορείτε να μου περιγράψετε μερικά περιστατικά από παιδιά με αυτισμό ή άλλες δυσκολίες με τα οποία έχετε δουλέψει και τα θυμάστε έτσι, χαρακτηριστικά;

Περιστατικά, ε; Λοιπόν… Σίγουρα θυμάμαι τα παιδιά τα οποία περιέγραψα, αλλά δεν θα πω τώρα γι’ αυτά αφού είπα. Είναι επίσης ένα άλλο πολύ, πολύ αγαπημένο μας παιδί - και χρησιμοποιώ πληθυντικό γιατί εκείνα τα χρόνια ήμουνα σε πολύ στενή συνεργασία… Ήμασταν εγώ, η ψυχολόγος με την εργοθεραπεύτρια του χώρου, και ουσιαστικά τα κάναμε όλα μαζί, οπότε ήμασταν έτσι ένα καλό team. Είχαμε λοιπόν αυτό το πολύ, πολύ αγαπημένο μας παιδί, με το οποίο εγώ συνεχίζω να έχω πολλή επαφή, που πλέον είναι… Έχουμε 2021 άρα είναι, είκοσι ένα, τότε ήταν τέσσερα. Μη μετρήσετε τα χρόνια, δεν συμφέρει! Λοιπόν - αστειεύομαι -, ο οποίος δυσκολευόταν πολύ στο κομμάτι του λόγου του. Και συνήθως το μεσημέρι που ερχόντουσαν και τα περνάνε τα παιδιά, συνήθως ήταν η ώρα που τρώγαμε εμείς. Οπότε αυτός ήταν αρκετά λιχούδης και όταν διαπίστωνε ότι θα τρώμε κάτι που μπορεί να είχε μέσα πατάτες - μετά που το πήραμε είδηση παίρναμε σταθερά κάτι το οποίο είχε τηγανιτές πατάτες… Ήταν ο λόγος που ξεκίνησε να μιλάει οι τηγανιτές πατάτες. Αν ήθελε ας πούμε να του δώσουμε τηγανιτή πατάτα, έπρεπε να μας πει: «Πατάτα, παρακαλώ». Οπότε ξεκίνησε να μιλάει για να φάει τηγανιτές πατάτες, ο γλυκούλης. Εντάξει, τώρα καμία σχέση, είναι μεγάλος πια, συνεχίζει και κάνει παρέμβαση βέβαια, κάνει θεραπεία. Αλλά εντάξει, είναι ένα παιδί που αυτοεξυπηρετείται, που επικοινωνεί, που έχει μάθει πάρα πολλά πράγματα, και τον καμαρώνω, μόνο τον καμαρώνουμε. Αλλά θέλω να πω ότι το ξεκίνημα ήταν, έτσι, πολύ χαριτωμένο. Άλλο… Να σκεφτώ κάτι άλλο… Περιστατικά… Κάτι άλλο που μου έχει μείνει μ’ ένα παιδί το οποίο πάλι ήταν στο φάσμα… Αυτό ήταν έτσι πολύ λειτουργικό παιδί, παρόλα αυτά είχε τις δυσκολίες του. Εκείνη την περίοδο ήταν και ο γιος μου στην ίδια ηλικία με αυτό το παιδί, οπότε αυτό με είχε ζορίσει λίγο, παρόλο που γενικά… Εντάξει, ήταν τα πρώτα χρόνια που δούλευα μεν, αλλά γενικά από την αρχή έκανα ψυχοθεραπεία αρκετή. Ούτως ή άλλως οι ψυχοθεραπευτές πρέπει να κάνουν ψυχοθεραπεία, οπότε έκανα και εγώ τη δική μου ψυχοθεραπεία, αλλά μπορούσα και έπαιρνα απόσταση από τα περιστατικά. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν συνδεόμουνα, συνδεόμουνα άλλα μπορούσα να πάρω μία συναισθηματική απόσταση. Με αυτό το παιδί είχα δυσκολευτεί πάρα πολύ, γιατί ήταν και ο γιος μου σε αυτή την ηλικία εκείνο το διάστημα και σκεφτόμουν ότι θα μπορούσε και το δικό μου το παιδί να έχει πολύ σοβαρές δυσκολίες, οπότε αυτό με είχε ζορίσει πολύ. Αυτό. Ήταν απλά στις πρώτες συνεδρίες - εντάξει, μετά το διαχειρίστηκα, δεν είχα θέμα, αλλά ήταν κάτι το οποίο με είχε δυσκολέψει αρκετά. Παρόλο που ήταν ένα πολύ λειτουργικό παιδί και πήγε και πάρα πολύ καλά αλλά ήταν αυτό το… Αυτό, ότι το έχεις στο μυαλό σου. Ναι, ο διαχωρισμός ανάμεσα στον θεραπευτικό ρόλο και στον γονεϊκό ρόλο. Αυτό ήταν έτσι επίσης κάτι που μου έχει μείνει. Άλλο περιστατικό… Δεν μου έρχεται κάτι άλλο. Έτσι, που να μου έχει μείνει σε σχέση με τον αυτισμό τώρα που μιλάμε. Μιλώντας μπορεί να μου έρθει και κάτι άλλο.

[00:25:00]Με βάση την εμπειρία σας, τώρα εσείς… Πόσο δυσκολεύονται οι άνθρωποι στο Ρέθυμνο να κάνουν ψυχοθεραπεία σε σχέση με μεγαλύτερα αστικά κέντρα; Έχετε έτσι κάποιο παράδειγμα να μας αναφέρετε;

Στην αρχή θεωρούσα όταν κατέβηκα - επειδή το Ρέθυμνο είναι μία μικρή πόλη – θα υπάρχει πολύ μεγάλη δυσκολία. Εδώ υπήρχε στην Αθήνα. Δηλαδή, στην Αθήνα ήταν πολύ μεγάλη δυσκολία των ανθρώπων να εμπλακούν στο θεραπευτικό κομμάτι. Και μάλιστα θα σας πω πολύ χαρακτηριστικά ότι τα πρώτα χρόνια στο κέντρο ημέρας, που το κέντρο ημέρας ήταν μία δομή η οποία παρείχε δωρεάν υπηρεσίες στις οικογένειες… Ουσιαστικά εποπτευόταν από το Υπουργείο Υγείας. Δεν ήταν ιδιωτική δομή, και οι γονείς δεν πλήρωναν για την παροχή υπηρεσιών. Μέσα στο πλαίσιο των υπηρεσιών εκεί λοιπόν, παρείχαμε και δύο διαφορετικές υπηρεσίες στους γονείς. Ήτανε: η υπηρεσία της ψυχοεκπαιδευσης, που ήμουνα εγώ υπεύθυνη - εκεί ουσιαστικά εκπαιδεύεις τους γονείς στη διαταραχή και τους υποστηρίζεις, και έχει και συμβουλευτικό ρολό το κομμάτι ψυχοεκπαίδευσης από ένα σημείο και μετά - και ψυχοθεραπεία. Τα πρώτα χρόνια - τα πρώτα λίγα χρόνια ευτυχώς - δεν δεχόντουσαν οι γονείς τις συνεδρίες, ούτε τις δικές μου που ήταν το κομμάτι της εκπαίδευσης, που ουσιαστικά δεν… Ίσως το κομμάτι της έκθεσης δεν ήταν τόσο μεγάλο όσο στο πλαίσιο της ψυχοθεραπείας, αλλά ούτε στις συνεδρίες ψυχοθεραπείας που ήταν υπεύθυνη η ψυχίατρος. Οπότε και εκεί, παρόλο που ήταν ένα μεγάλο αστικό κέντρο, υπήρχε πολύ μεγάλη δυσκολία στο να… Εντάξει, ήτανε βέβαια και πριν 18 χρόνια αυτό που περιγράφω 15, αλλά υπήρχε δυσκολία στο να ζητήσουν βοήθεια. Αυτό λύθηκε βέβαια στην πορεία, αλλά θέλω να πω ότι - όσον αφορά το κέντρο ημέρας - υπήρχε μεγάλη δυσκολία και εκεί. Οπότε θεωρούσα ότι κι εδώ θα υπάρχει αντίστοιχα, μικρή πόλη. Όντως… Μάλλον, δεν αντιμετώπισα τόσο μεγάλη δυσκολία όσο περίμενα. Αυτή είναι η αλήθεια. Υπάρχουν άνθρωποι που πραγματικά δυσκολεύονται πάρα πολύ να αποδεχτούν μία δυσκολία και να ζητήσουν βοήθεια από τον ειδικό πολλές φορές, το οποίο το συναντούσα και στις δύο πόλεις. Θα έρθουν, αλλά το αίτημά τους δεν είναι ξεκάθαρο, συνήθως έρχονται για τα παιδιά τους. Τελευταία έρχονται και αρκετοί για να λάβουν οι ίδιοι βοήθεια, οπότε… Θέλω να πω ότι τις περισσότερες φορές, αν το δούμε στατιστικά, είναι πολύ περισσότεροι εκείνοι που θα έρθουν για τα παιδιά τους και θα ζητήσουν βοήθεια. Πλέον εγώ το βάζω και σαν προϋπόθεση το ότι θα πρέπει να δούλεψε και η οικογένεια για να αναλάβουμε το παιδί, γιατί διαφορετικά πραγματικά είναι περιορισμένα αυτά που μπορούμε να κάνουμε. Νομίζω ότι όσο περνάνε τα χρόνια αυτό γίνεται και πιο αποδεκτό, ότι και εκείνοι πρέπει να κάνουν δουλειά. Οπότε ναι, είναι δύσκολο - όχι όσο δύσκολο όσο περίμενα. Νομίζω έχει να κάνει και με ποιο μέρος της πόλης και του νομού είναι μία οικογένεια, γιατί ανάλογα και με την περιοχή υπάρχει και άλλη κουλτούρα σε σχέση με την περιοχή. Αυτό. Οπότε αυτό είναι το ένα, και κάτι έτσι πολύ χαρακτηριστικό που μου είχε κάνει πολύ εντύπωση… Γιατί εγώ δεν είμαι από εδώ, γιατί εντωμεταξύ στην οικογενειακή μας ιστορία οι οικογένειες και από τη μία πλευρά και από την άλλη είναι Μικρασιάτες πρόσφυγες. Άρα εμείς δεν είχαμε κάποιο χωριό, δεν είχαμε… Πήγαν κατευθείαν δηλαδή στον Πειραιά, η οικογένεια. Δεν είχα επαφή με επαρχιακή πόλη στην πραγματικότητα, οπότε δεν το περίμενα και στην αρχή μου φαινόταν πολύ παράξενο αυτό που θα σας πω τώρα. Δεν μπορούσα πολύ καλά να καταλάβω γιατί ας πούμε πειράζει να πάει κάποιος στον ψυχολόγο. Το καταλάβαινα λογικά ίσως, αλλά συναισθηματικά δεν μπορούσα να συντονιστώ με αυτό. Το καταλαβαίνω πια, πώς μπορεί να το σκέφτονται εδώ. Οπότε αυτό που θα σας πω είναι ότι κάποια στιγμή λοιπόν, σε μία γνωστή μου ήξερε ότι άνοιγα το γραφείο και τα λοιπά - το είχα ανοίξει ένα χρόνο, δύο - και μου λέει: «Ξέρεις,» μου λέει, «τι πρέπει να κάνεις;» Λέω: «Τι;» «Πρέπει στο γραφείο να έχεις δύο πόρτες. Απ’ τη μία πόρτα να μπαίνουνε και από την άλλη να βγαίνουν, και έτσι να μη συναντιέται το προηγούμενο με το επόμενο ραντεβού που έχεις». Μου είχε κάνει τόσο μεγάλη [00:30:00]εντύπωση… Δεν έχω δύο πόρτες, δεν το επέλεξα, αλλά μου είχε κάνει τόσο μεγάλη εντύπωση η αλήθεια είναι. Εν τω μεταξύ το χώρο δεν τον έχω μόνη μου, τον έχω με το σύζυγό μου και με μία έτσι καλή μου φίλη – συνεργάτη, αλλά φίλη είναι, οικογένεια, είμαστε οικογένεια. Τέλος πάντων, η οποία είναι από ‘δω, εκείνη βρήκε και τον χώρο και το… Ο καθένας μας έχει άλλο κομμάτι στον χώρο, εγώ έχω το επιστημονικό κομμάτι, εκείνη επειδή οι σπουδές της είναι πάνω στα Οικονομικά και τη διοίκηση έχει έτσι όλο αυτό το κομμάτι το άχαρο, που εμένα δεν μου αρέσει καθόλου. Χωρίς να το υποτιμώ, δεν το υποτιμώ καθόλου, αλλά δεν θα το απολάμβανα, αυτό εννοώ. Όποτε εκείνη είναι που βρήκε τον χώρο. Δεν είναι μέσα στην πόλη ο χώρος, δεν είναι μέσα στο κέντρο. Ψάχναμε ένα χώρο που όντως να είναι διακριτικό το σημείο, έτσι ώστε να μπορούν να μπούνε χωρίς να τους δούνε - στην αρχή ίσως; Είναι όντως σε διακριτικό σημείο. Δεν έχουμε βάλει μεγάλη ταμπέλα απ’ έξω, πρέπει να εξηγήσουμε πώς να μας βρει κάποιος για να μας βρει. Είναι σε κεντρικό μεν σημείο, αλλά δεν είναι μέσα στην πόλη. Αυτό επίσης ίσως να έχει βοηθήσει. Αλλά γενικά τώρα… Εντάξει, βλέπω ανθρώπους που μπορεί να δυσκολεύονται αν συναντήσουν κάποιον γνωστό τους γιατί σίγουρα είναι μία μικρή πόλη, δεν είναι μία μεγάλη πόλη, οπότε σίγουρα θα συναντήσουν κάποιο γνωστό τους. Αλλά νομίζω ότι το διαχειρίζονται πια. Η αλήθεια είναι βέβαια ότι έχει πολύ να κάνει και με το πόσο συνειδητοποιημένος είναι και κάποιος που κάνει μία δουλειά θεραπευτική, και νομίζω ότι με έναν τρόπο έχουν «εκπαιδευτεί» σε εισαγωγικά οι άνθρωποι με τους οποίους δουλεύουμε σε σχέση με το λόγο που έρχονται εδώ. Οπότε, τις περισσότερες φορές τουλάχιστον, δεν θα κοιταχτούν καχύποπτα ή δεν θα κάνουν ερωτήσεις που δεν πρέπει μεταξύ τους.

Έχουν υπάρξει πότε ακραίες συμπεριφορές, ή έστω κάποιες δυσκολίες, από γονείς με των οποίων τα παιδιά δουλεύετε επειδή δεν μπορούν να δεχτούν την κατάσταση του παιδιού τους;

Γενικά, πολύ ακραίες συμπεριφορές δεν έχω αντιμετωπίσει, για να είμαι απόλυτα ειλικρινής. Ίσως μόνο μία φορά και δεν είχε να κάνει με την αποδοχή ή το πώς… Την αποδοχή της δυσκολίας. Είχε να κάνει με άλλους λόγους. Αλλά αυτό να είχε συμβεί μία φορά. Υπάρχουν γονείς οι οποίοι δυσκολεύονται πάρα πολύ και τους είναι πάρα πολύ δύσκολο να τους λένε ότι «Το παιδί σου έχει μία δυσκολία». Ας πούμε, ο αυτισμός για παράδειγμα - και γυρίζω σε αυτό, γιατί δεν ισχύει στα ψυχοθεραπευτικά ίσως τόσο αυτό -, ο αυτισμός είναι μία δια βίου διαταραχή. Γεννιέσαι με αυτό, πεθαίνεις με αυτό. Οπότε είναι πολύ σκληρό για έναν γονιό. Μάλιστα, στα βίντεο που δείχνω στους γονείς στα προγράμματα τα ψυχοεκπαιδευτικά υπάρχει μία μητέρα νομίζω… Μία μητέρα που λέει - μου έχει μείνει αυτή η φράση -, ότι «είναι γροθιά στο στομάχι να παίρνεις μία τέτοια διάγνωση». Και όντως είναι. Οπότε νομίζω ότι εκεί χρειάζεται εμείς να μπένουμε με κατανόηση, για να μπορέσουμε να καταλάβουμε. Και η αλήθεια είναι ότι δεν υποτιμώ καθόλου, καθόλου, τους θεραπευτές οι οποίοι δεν έχουν οικογένεια, αλλά εγώ - μιλάω προσωπικά για εμένα - άρχισα να καταλαβαίνω… Παρόλο που και πριν έλεγα ότι, «ναι, καταλαβαίνω πόσο δύσκολο είναι» θεωρώ ότι δεν καταλάβαινα. Απ’ όταν έγινα μητέρα, άρχισα να καταλαβαίνω πόσο δύσκολο μπορεί να είναι αυτό. Οπότε νομίζω ότι έχει πάρα πολύ να κάνει και με τη δική μας στάση απέναντί τους. Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι μπορεί να ήρθαν στο γραφείο και να τους επιβεβαιώσαμε αυτό το οποίο ίσως έχουν ακούσει, αυτό το οποίο ίσως υποψιάζονταν, ή να τους παραπέμψαμε σε γιατρό για να πάρουν τη διάγνωση, να μην ξανά ήρθαν. Το έχουμε αντιμετωπίσει και αυτό. Όχι πολλές φορές, σίγουρα δυο-τρεις όμως. Που μπορεί να ήμασταν εμείς αυτοί που παραπέμψαμε για τα «κακά μαντάτα» - σε εισαγωγικά - που μπορεί να κάναμε μία αναφορά και να μην τους ξαναείδαμε. Αλλά προτιμώ να μην ξαναέρθουν και να είμαι εγώ εντάξει με τον εαυτό μου, ότι αυτό που έπρεπε να πω το είπα, αυτό που έπρεπε να κάνω το έκανα, ότι τουλάχιστον τους ενημέρωσα ότι πρέπει να κινητοποιηθούν για να κάνουν κάτι, παρά να τους είχαμε εδώ και να ήταν ευχαριστημένοι. Δηλαδή… Οπότε ναι, έχει [00:35:00]συμβεί και αυτό. Αλλά δεν είχαμε ακραίες αντιδράσεις. Απλά δεν ξαναήρθαν. Αυτό. Αλλά στα έξι-εφτά χρόνια που είμαστε εδώ – πόσο, από το ‘15; ’16; - έχει συμβεί δύο φορές; Δηλαδή, πλαισιώνονται όλες οι οικογένειες αμέσως στο να μπορέσουν να καταλάβουν τι συμβαίνει. Οπότε μέσα σε αυτά τα έξι χρόνια έχει συμβεί δύο φορές.

Το πιο δύσκολο περιστατικό που σας έχει τύχει να διαχειριστείτε;

Το πιο δύσκολο… Λοιπόν, το πιο δύσκολο ίσως ήταν ένα συγκεκριμένο, που ήταν παιδί στο φάσμα του αυτισμού, το οποίο… Εν τω μεταξύ εμείς εδώ έτσι όπως δουλεύουμε, το πρώτο που κάνουμε είναι υποδοχή των γονέων, παίρνουμε ένα ιστορικό και μετά, ανάλογα με το αίτημα τις οικογένειες και αυτό που ακούμε από το ιστορικό, μπαίνει το παιδι και κάνει κάποιες αξιολογήσεις - ανάλογα με την ειδικότητα… Ανάλογα με το τι θα έχει μπει στο ιστορικό, μπορεί να πρέπει να το δει μόνο ψυχολόγος ή να το δει και κάποιος άλλος από τις άλλες ειδικότητες. Οι άλλες ειδικότητες είναι λογοθεραπευτής, εργοθεραπευτής και ειδικός παιδαγωγός. Λοιπόν, σε αυτό το πλαίσιο γίνονται οι αξιολογήσεις και μετά ενημερώνουμε τους γονείς - τους δίνουμε γραπτή έκθεση - σε σχέση με το τι είδαμε και το τι προτείνουμε, και σε συνεννόηση με την οικογένειά καταλήγουμε στο θεραπευτικό συνδυασμό και στο πρόγραμμα. Οπότε στο πλαίσιο της αξιολόγησης υπήρξε ένα περιστατικό, έτσι, που μας είχε δυσκολέψει γιατί είχαμε μπει δύο άτομα στην αξιολόγηση, ήμασταν δύο ψυχολόγοι, όπου στη διαδικασία της αξιολόγησης… Έτσι, έγινε ιδιαίτερα επιθετικό το συγκεκριμένο παιδί. Και άλλα παιδιά έχουν γίνει επιθετικά, το συγκεκριμένο παιδί έγινε πολύ επιθετικό και απέναντι στο χώρο και απέναντι σ’ εμάς. Αυτό ήταν κάτι που με είχε δυσκολέψει αρκετά. Οπού μετά εντάξει, παρακάμψαμε το πρωτόκολλο που ακολουθούμε και είπαμε ότι θα το κάνουμε διαφορετικά. Οπότε επιλέξαμε να ξεκινήσει η παρέμβαση και να κάνει θεραπευτική σχέση πρώτα με τον θεραπευτή και μετά να δούμε τα κομμάτια τα αξιολογητικά, παρ’ όλο που τα τεστ πρέπει να τα κάνεις μαζεμένα - δεν μπορείς να κάνεις δύο δραστηριότητες σήμερα, άλλες δύο μετά από μία εβδομάδα, άλλες δύο μετά από μία εβδομάδα. Αλλά θεωρήσαμε καλύτερο το να μπορέσει να εμπιστευτεί και το παιδί τη διαδικασία και μετά να κάνουμε κάτι από το να έρχεται και να ζορίζεται και να βασανίζεται τόσο πολύ. Αυτό ήταν ένα περιστατικό που με έχει δυσκολέψει πάρα πολύ. Ναι, αυτό.

Τα συναισθήματά σας εσάς τότε; Τι σκεφτόσασταν εκείνη τη στιγμή;

Δυσκολεύτηκα πολύ, στεναχωρήθηκα και αρκετά, δηλαδή… Τη διαδικασία την είχαμε τηρήσει σωστά όσον αφορά την αξιολόγηση. Οπότε η σκέψη ήταν ότι ίσως χρειαζόμαστε να είμαστε πιο ευέλικτοι σε σχέση με το ότι από τη στιγμή που από την αρχή έδειχνε ότι από τις πρώτες δραστηριότητες… Παρ’ όλο που ήμασταν πολύ ευέλικτοι έτσι κι αλλιώς, δηλαδή επειδή τον βλέπαμε ότι δυσκολεύεται μπορεί να διαλέγαμε εμείς μια δραστηριότητα, μετά να κάνει κάτι εκείνος που θέλει, δηλαδή προσπαθήσαμε να το προσαρμόσουμε στο τρόπο το δικό του. Παρ’ όλα αυτά ήταν πάρα πολύ αρνητικός, οπότε… Ναι. Νομίζω είχα στεναχωρηθεί αρκετά και είχα προβληματιστεί αρκετά σε σχέση με το πώς μπορούμε να τον βοηθήσουμε. Αυτό περισσότερο, όχι σε σχέση με τη διαδικασία, γιατί η διαδικασία είχε γίνει σωστά. Αλλά αυτό είναι το θέμα, ότι είναι πολύ σημαντικό να έχουμε αυτή την ευελιξία. Δηλαδή ότι ok, όταν βλέπεις ότι μπορεί να ακολουθείς σωστά τη διαδικασία, αλλά όταν η διαδικασία δεν βγαίνει, την αφήνεις. Χρειάζεται να προσαρμοζόμαστε στον άνθρωπο που έχουμε απέναντι μας. Και πολλές φορές αυτό που παρατηρώ, και ειδικά και με τους νέους επαγγελματίες - και δεν βγάζω τον εαυτό μου απ’ έξω τα πρώτα χρόνια - είναι ότι προσπαθούμε να τηρήσουμε τόσο πιστά τη διαδικασία, που τελικά… Να μου επιτραπεί η φράση, σαν να μπαίνουμε εμείς και να γινόμαστε εμείς πιο αυτιστικοί από τον αυτισμό. Σε σχέση με την τήρηση της διαδικασίας. Χρειάζεται ναι είμαστε ευέλικτοι, νομίζω.

Το πιο συγκινητικό περιστατικό;

[00:40:00]Το πιο συγκινητικό… Να σκεφτώ. Σίγουρα στα παιδιά τα οποία δυσκολεύονται, προσπαθώ όμως να θυμηθώ ένα συγκεκριμένο. Σίγουρα είναι περιστατικά που διαπιστώνεις ότι έχουν κάνει βήματα τα οποία δουλεύεις πάρα πολύ καιρό. Με ενήλικες έχω πολλά συγκινητικά περιστατικά που πράγματι δουλεύουν πολύ καιρό, κάνουν πολύ μεγάλη προσπάθεια να τα καταφέρουν, και όταν έρχεται αυτή η στιγμή πραγματικά νιώθεις πολύ καμάρι και περηφάνια γι’ αυτούς τους ανθρώπους. Αυτό, δηλαδή, το βιώνω πάρα πολύ τα τελευταία χρόνια στη δουλειά με τους ενήλικες. Και έτσι πολύ συγκινητικά περιστατικά σε σχέση με τον αυτισμό, με τα παιδιά που έχουν κατακτήσει - έχω πολλά στο μυαλό μου - δηλαδή που κατακτούν τους στόχους τους τέλος πάντων και ξέρεις με πόσο κόπο έχει γίνει. Που δεν είναι αυτονόητο. Που κάποια παιδιά τα κατακτούν χωρίς κάποιος να τους τα δείξει. Αλλά κάποια παιδιά κάνουν πραγματικά πολύ κόπο για να τα καταφέρουν και να τα κατακτήσουν. Και αυτό είναι κάτι έτσι που… Αλλά αυτό ναι, μπορώ να σκεφτώ περιστατικά και από τους ενήλικες και από παιδιά, έχω στο μυαλό μου. Τώρα κάτι συγκεκριμένο δεν μπορώ να σας πω, αλλά… Ναι, αυτό νομίζω.

Πόσο εύκολο ή δύσκολο είναι για εσάς να δουλεύετε με ενήλικες σε σχέση με τα παιδιά;

Μαγικό είναι, νομίζω. Νομίζω δεν έχει να κάνει με το εύκολο ή δύσκολο.΄Εχει να κάνει… Με τον τρόπο που μπαίνεις, με το βλέμμα που ρίχνεις. Και με τα παιδιά και με τους ενήλικες, είναι η χαρά πολύ διαφορετική. Με τα παιδιά γίνεσαι κι εσύ παιδί αναγκαστικά. Αυτό που διαπίστωσα τα πρώτα χρόνια ήταν ότι, ενώ έχω υπάρξει παιδί, δεν ήξερα να παίζω. Και αναγκαστικά έπρεπε να μάθω να παίζω. Το οποίο θα σας κάνει πολύ μεγάλη εντύπωση, αλλά με βοηθάει πάρα πολύ και με τους ενήλικες πια. Το να μπορείς να παίξεις και να μπορείς να... Γιατί, ας πούμε, υπάρχουν κάποιες θεραπευτικές προσεγγίσεις στις οποίες χρησιμοποιούμε… Εγώ στη δουλειά μου χρησιμοποιώ αρκετά και άλλα πράγματα, πιο εναλλακτικά τέλος πάντων, γιατί μου αρέσουν τα εναλλακτικά ούτως ή άλλως. Οπότε… Που έχουν παιχνίδι και φαντασία μέσα στη διαδικασία. Και βλέπεις πόσο καταρχήν στην αρχή σοκάρονται οι ενήλικες, δηλαδή μπορεί να χρησιμοποιήσουμε άμμο και μινιατούρες  ως μέσον για να τους βοηθήσω να δουλέψουν πράγματα που να μην μπορούν να τα πουν ή να τα βάλουν σε λέξεις. Ή να χρησιμοποιήσουμε ειδικές κάρτες, θεραπευτικές, που μπορεί να τους βοηθήσουν λίγο να ξεμπλοκάρουν, και βλέπεις ότι στην αρχή σοκάρονται. Αλλά μετά τους βοηθάει τόσο πολύ και τους αρέσει τόσο πολύ η διαδικασία αυτή, που είναι πολύ συγκινητικό. Γιατί όλοι από εκεί ξεκινήσαμε, αλλά κανείς δεν θυμάται. Είναι όπως αυτό που λέει και ο Μικρός Πρίγκιπας, ότι «σαν να έχουμε ξεχάσει ότι και οι μεγάλοι ήταν κάποτε παιδιά». Και είναι αλήθεια αυτό. Οπότε έπρεπε να μάθω να παίζω, όσο περίεργο και αν ακούγεται. Και αυτό ήταν πολύ ωραίο. Και δύσκολο, πολύ δύσκολο. Δηλαδή δυσκολεύτηκα πάρα πολύ τα πρώτα χρόνια και βλέπω τώρα και τους νέους, τους φοιτητές που κάνουν πρακτικές ή ακόμα και τους νέους επαγγελματίες με τους οποίους συνεργάζομαι και εκπαιδεύω, γιατί είμαι και επόπτρια. Οπότε και τους νέους ψυχολόγους που εποπτεύω, αλλά και τους ανθρώπους που συνεργάζομαι στο γραφείο μου, που και αυτούς τους εποπτεύω… Βλέπω το πόσο δύσκολο είναι να μπεις στη διαδικασία να παίξεις. Και θυμάμαι και τον εαυτό μου πόσο είχα δυσκολευτεί σε αυτό.

Πολύ ενδιαφέρον αυτό.

Το δράμα με βοήθησε πολύ εκεί, το γνωσιακό συμπεριφορικό δράμα και το θέατρο. Πλέον υπάρχουν πολλά πράγματα που μπορείς να κάνεις και να πας να μάθεις. Υπάρχει πληθώρα πληροφορίας και εκπαίδευσης πια. Δεν ήταν τόσες πολλές οι επιλογές που είχαμε πριν 18 χρόνια που ξεκίνησα εγώ να δουλεύω, αλλά πλέον υπάρχουν πάρα πολλά πράγματα που μπορείς να κάνεις για να το ανοίξεις αυτό το κομμάτι. Αυτό.

Πόσο επηρεάζουν όλα αυτά τα περιστατικά που βιώνετε στην καθημερινή σας ζωή, καθώς και στην εγκυμοσύνη που βιώνετε τώρα;

Τώρα δεν ζορίζομαι τόσο πολύ για να είμαι απόλυτα ειλικρινής, γιατί δεν είναι η πρώτη εγκυμοσύνη. Στην πρώτη όμως είχα δυσκολευτεί πραγματικά πάρα πολύ. Στην πρώτη εγκυμοσύνη λοιπόν… Αυτό είναι αστείο, θα το πω. Δεν πειράζει. Λοιπόν, ήταν… Επειδή τότε δούλευα κυρίως με αυτισμό… Ναι, καλά λέω. [00:45:00]Δούλευα και ψυχοθεραπευτικά αλλά είχα πολλά περιστατικά στο φάσμα του αυτισμού, είχα κάνει και την εξειδίκευση στον αυτισμό, οπότε όντως ήταν μία ανησυχία αυτή σε σχέση με το μωρό. Οπότε έχουμε πάει να κάνουμε την αυχενική διαφάνεια με τον άντρα μου στο γιατρό και μου λέει: «Όλα καλά, πολύ καλά». Εντάξει, τα ποσοστά ήταν πάρα πολύ καλά, ήμουν και 30 χρονών τότε έτσι κι αλλιώς, οπότε... Και ρωτάω και τη γιατρό – εντάξει, δεν με ήξερε η αλήθεια είναι αυτή γιατρός, γιατί τους μεγάλους υπερήχους τους κάνεις σε έναν άλλο γιατρό που δεν είναι ο δικός σου γυναικολόγος. Και μου λέει: «Όλα καλά,» μου λέει, «κυρία Λεπτίδη, μια χαρά όλα, να είστε ήρεμη» Και της λέω λοιπόν εγώ: «Εσείς πού το ξέρετε ότι όλα είναι καλά;» «Μα,» μου λέει, «τα ποσοστά σας είναι πάρα πολύ καλά, οι εξετάσεις σας για τα σύνδρομα και τα λοιπά». Της λέω: «Ναι, είναι για τρεις συγκεκριμένες χρωματοσωματικες ανωμαλίες». «Ναι,» μου λέει, «είναι πάρα πολύ καλά». «Ωραία,» της λέω, «υπογράψτε μου ένα χαρτί ότι το παιδί δεν θα έχει αυτισμό». Εκεί ο άντρας μου ήταν σε μία κατάσταση «πάμε να φύγουμε». Της λέει: «Σας παρακαλώ δείξτε κατανόηση, είναι δουλειά της τέτοια και ανησυχεί, είναι και οι ορμόνες της εγκυμοσύνης». Μου λέει: «Όχι, αυτό δεν μπορώ να σας το εγγυηθώ». «Άρα τότε δεν το ξέρετε ότι είναι όλα καλά». Αυτό έχω να το λέω, το περιστατικό πραγματικά το λέω όταν κάνω μία τέτοια συζήτηση γιατί μου φαίνεται τόσο αστείο τώρα, αλλά τότε πραγματικά είχα ζοριστεί πάρα πολύ. Αλλά είναι αστείο αν το δεις από μακριά! Τότε δεν ήταν καθόλου αστείο. Τέλος πάντων, και όταν γεννήθηκε ο γιος μου, τον κοίταζα συνέχεια, τον παρακολουθούσα συνέχεια. Εν τω μεταξύ, όταν είναι ακόμα μωρό, το μωρό κάνει απότομες κινήσεις, δεν έχει συντονίσει τα χεράκια του ακόμα. Και να λέω: «Χριστέ μου, γιατί κάνει έτσι τα χέρια του; Μάλλον κάτι συμβαίνει». Εκεί ξεχνάς ό,τι ξέρεις επιστημονικά, ξεχνάς τα αναπτυξιακά ορόσημα, ξεχνάς το πώς κατακτιούνται οι δεξιότητες και απλά κατεβάζεις ρολά και βλέπεις ένα πράγμα, που… Νομίζω ότι όσα λιγότερα ξέρεις, τόσο καλύτερα είναι σε αυτές τις περιπτώσεις. Διότι παράλληλα με τη δική μου εγκυμοσύνη ήταν έγκυος και μία από τις κολλητές μου, η οποία είναι κουμπάρα μου πια, έχω βαφτίσει την κόρη της. Έχουμε δύο εβδομάδες διαφορά, γεννήθηκαν τα παιδιά με δύο εβδομάδες διαφορά. Εκείνη πέρασε τόσο υπέροχη εγκυμοσύνη - δεν είναι ψυχολόγος βέβαια, δεν έχει καμία σχέση με την ειδική αγωγή. Πέρασε τόσο ωραία εγκυμοσύνη, και έλεγα «πώς μπορεί και είναι τόσο ήρεμη;», ήταν φοβερό αυτό. Όμως πραγματικά εκείνη… Τη ζήλευα - σε εισαγωγικά -, έλεγα: «Τι ωραία εγκυμοσύνη που περνούσε» Πάλι τώρα εγώ δεν μπορώ να την απολαύσω 100%, για άλλους λόγους βέβαια. Αλλά τέλος πάντων με αγχώνουν και αυτά, αλλά ίσως όχι τόσο όσο στο γιο μου. Στο γιο μου είχα φρικάρει. Αυτή είναι η αλήθεια. Και κάποια στιγμή τέλος πάντων, που δούλευα με παιδιά με κακοποίηση, και εκεί πάλι είχα ζοριστεί πάρα πολύ. Γιατί ένιωθα ότι δεν μπορώ… Πέρασα μία φάση που ένιωθα ότι σαν να μην μπορείς να εμπιστευτείς κανέναν. Αλλά μετά λέω στον εαυτό μου - ευτυχώς έκανα και ψυχοθεραπεία εκείνη την περίοδο – ότι, ώπα. Δηλαδή, αν ξεκινήσεις αυτό το τρενάκι, δεν θα σταματήσει πουθενά και χάνεις πολύτιμες στιγμές με τους αγαπημένους σου, οπότε δεν αντιστοιχεί. Οπότε προσπάθησα κάπως να το περιορίσω, και το περιόρισα δηλαδή. Αλλά θέλω να πω ότι αυτά τα δύο περιστατικά είναι περιστατικά που πραγματικά με είχαν δυσκολέψει στον τρόπο που βίωνα την καθημερινότητα μου. Αυτό.

Εν τέλει, για εσάς το πιο όμορφο κομμάτι αυτής της δουλειάς, που σας δίνει δύναμη να την κάνετε, ποιο είναι;

Νομίζω ότι είναι αυτό που λαμβάνεις από τις οικογένειες. Αυτό είναι. Έτσι, το ότι πραγματικά προσπαθούν πάρα πολύ, ότι πραγματικά νιώθουν ότι είσαι δίπλα τους, ότι κάνουν πραγματικά το καλύτερο πού μπορούν. Έχω οικογένειες που ακόμα επικοινωνούν μαζί μου, μητέρες από τις ομάδες που είχα στην Αθήνα. Μου λένε τόσο όμορφα πράγματα! Και πραγματικά, έτσι, είναι ένα συναίσθημα… Δεν μπορώ να το περιγράψω. Δεν είναι [00:50:00]γαλήνη, είναι… Έχει μέσα νομίζω πολλά. Έχει μέσα ηρεμία, νοιάξιμο, φροντίδα. Νομίζω ότι αυτό είναι, το ότι νιώθεις ότι μπορείς να προσφέρεις, να φροντίσεις, να βοηθήσεις, και η ανατροφοδότηση που παίρνεις συναισθηματικά είναι πολύ μεγάλη. Αυτό είναι νομίζω το κυριότερο.

Θα θέλατε να προσθέσετε κάτι άλλο;

Νομίζω πως όχι.

Ωραία ευχαριστώ πάρα πολύ.

Εγώ σας ευχαριστώ.