[00:00:00]Καλημέρα.

Καλημέρα.

Σήμερα είναι 29 Αυγούστου του 2020 και βρισκόμαστε σ’ ένα χωριό της Αρκαδίας με τον Θανάση. Καλησπέρα, Θανάση.

Καλησπέρα σας.

Τι κάνεις;

Καλά, εσείς;

Μια χαρά. Θα ήθελες να μας πεις λίγα πράγματα για σένα;

Βεβαίως.

Πότε γεννήθηκες;

Στα μέσα της δεκαετίας του ’50.

Τι θυμάσαι απ’ τα πρώτα χρόνια στα χωριά εδώ της Αρκαδίας;

Η ζωή στα χωριά πάντα ήταν δύσκολη. Τα χρόνια εκείνα πάρα πολύ δύσκολα, δεδομένου ότι κατάγομαι από μια οικογένεια αγροκτηνοτρόφων. Σ’ ένα χωριό με ζώα, με περιβόλια, με πάρα πολλές εργασίες. Από μικρό παιδί, λοιπόν, έτρεχα κι εγώ να βοηθήσω τους γονείς σε όλα αυτά τα, τις εργασίες που χρειάζονταν εκείνα τα χρόνια στα χωριά. Σε μικρή ηλικία, περίπου 10 ετών, έγινε κι ένας μεγάλος σεισμός στη Μεγαλόπολη, γκρεμίστηκε το σπίτι μας. Βρεθήκαμε στην ύπαιθρο να μένουμε σε μια σκηνή με πολλές, πολύ δύσκολες συνθήκες. Τη δεκαετία του ‘60, στα μέσα της, στα τέλη της δεκαετίας του’ 60 και αφού έχω τελειώσει την τρίτη γυμνασίου, έφυγα όπως πολλά παιδιά του χωριού και της επαρχίας μας για τη μεγάλη πόλη, την Αθήνα, για σπουδές και μία καλύτερη ζωή. Βέβαια, δεν ήταν ρόδινα τα πράγματα, φτωχοί φύγαμε, φτωχοί ζήσαμε, φτωχά ζήσαμε. Πηγαίνοντας σε κάποια σχολή, τελειώνοντας τη σχολή εκείνη. Δύσκολα χρόνια και στην Αθήνα. Ζώντας μέσα σε ένα δωματιάκι μ’ ένα φίλο, να μαγειρεύουμε μόνοι μας, να πηγαίνουμε στο σχολείο, να διαβάζουμε, να δουλεύουμε, όσο μπορούσαμε σε μεροκάματα που βρίσκαμε. Μέχρις ότου τέλειωσα τη σχολή, ξεκίνησα σε μία ιδιωτική επιχείρηση μια εργασία. Μετά από δυο τρία χρόνια είχα φτάσει στο όριο του στρατού, πήγα φαντάρος, περάσαν δύο χρόνια εκεί. Δύσκολα λίγο, αλλά περάσανε. Γυρίζοντας ξανά στην ίδια εταιρεία, όταν απολύθηκα από το στρατό, κάθισα δυο τρία χρόνια ακόμα. Στη περιοχή μου, βέβαια, είχε ξεκινήσει μία διαδικασία ενός εργοστασίου της ΔΕΗ παραγωγής ρεύματος από λιθάνθρακα και αποφάσισα να ξανακατέβω στην επαρχία, ζώντας στην αρχή με τους γονείς μου, στο χωριουδάκι αυτό το μικρό της επαρχίας μας, και ξεκινώντας εργασία στη ΔΕΗ γύρω στα μέσα της δεκαετίας του ’80.  Ωστόσο, σε κάποιο χρονικό διάστημα παντρεύτηκα, απέκτησα και δύο παιδάκια, τα οποία περίπου ακολούθησαν κι αυτά το δρόμο που είχα ακολουθήσει εγώ, φεύγοντας από την επαρχία για σπουδές και ψάχνοντας εργασία. Τώρα στη δική μου δουλειά κάθισα περίπου τριάντα πέντε χρόνια, δύσκολες συνθήκες, χειμώνες με παγωνιές και με χιόνια και με αντίξοες συνθήκες, δουλεύοντας σε υπαίθριο χώρο τις περισσότερες φορές. Περνώντας και καλές και κακές στιγμές. 

Ωραία. Να τα πάρουμε λίγο από την αρχή. Bέβαια, από ό,τι είπατε, ήσασταν πολύ μικρός, κύριε Θανάση, τότε στο σεισμό. Αλλά ποιες είναι οι μνήμες και οι εικόνες που έχετε;

Από;

Απ’ το σεισμό που έγινε στο χωριό σας τη δεκαετία του ’60.

Ναι. Ήμουνα παιδάκι, μια νύχτα δε ξέραμε ακόμα τι θα πει σεισμός σαν παιδιά. Πεταχτήκαμε έξω όλοι, το σπίτι μας μισογκρεμίστηκε. Ευτυχώς, δεν υπήρχαν θύματα. Η περιοχή μας τη χτύπησε αρκετά ο σεισμός, άλλα χωριά περισσότερο, αλλά λιγότερο, αλλά με θύματα, αλλά χωρίς θύματα. Εκείνο που μου έχει μείνει εμένα ήταν ένας ιδιαίτερος φόβος [00:05:00]και μία ζωή πολύ πιο δύσκολη από αυτή που κάναμε, δεδομένο ότι αναγκαστήκαμε να μείνουνε ένα μεγάλο χρονικό διάστημα σε μία σκηνή με πολλά κρύα, με παγωνιές, με βροχές, έως ότου, μετά από ένα δύο χρόνια, καταφέραμε να φτιάξουμε ένα άλλο σπιτάκι και στεγαστήκαμε εκεί. Βέβαια, μετά από λίγο χρονικό διάστημα, όπως προείπα, αναγκάστηκα να φύγω για να σπουδάσω στην Αθήνα, δεδομένου ότι και η περιοχή μας δεν είχε κάποια σχολεία, εκτός από το Γυμνάσιο, το τωρινό Λύκειο. Δεν είχε τεχνικά ιδρύματα. Και αναγκαστήκαμε να φύγουμε στην Αθήνα, για να  αποχτήσουμε μία τεχνογνωσία και να φτιάξουμε τη ζωή μας καλύτερα.

Είπατε πριν ότι οι γονείς σας ήτανε αγρότες και κτηνοτρόφοι. Εσείς βοηθούσατε σε αυτές τις εργασίες ως παιδί;

Από παιδάκι πολύ μικρό, από 5-6 χρονών, όσο μπορούσαμε βοηθούσαμε σε πάρα πολλές εργασίες: Στα ζώα, προσέχοντας τα ζώα, πηγαίνοντάς τα σε διάφορες περιοχές για βοσκή, στα περβόλια όσο ήταν το δυνατόν τα καλοκαίρια, περιβόλια με καρπούζια, με πεπόνια, καλαμπόκια, τριφύλλια. Δύσκολες δουλειές, τις οποίες όσο μπορούσαμε και εμείς βοηθούσαμε, γιατί δεν υπήρχε –πώς να το πω;– βοήθεια και περιμέναν οι γονείς και τη βοήθεια τη δική μας, δεδομένου ότι ήταν πάρα πολλές οι εργασίες, από το πρωί που ξημέρωνε ως το βράδυ που νύχτωνε. 

Το σχολείο τι θέση είχε στην καθημερινότητα τότε; Το σχολείο. Τι θέσει είχε στην καθημερινότητα τότε;

Καθημερινή, και το δημοτικό και το γυμνάσιο μετέπειτα. Βέβαια, τότε ήταν δύσκολα τα χρόνια, περισσότερο ίσως δύσκολα, δεδομένου ότι στο δημοτικό πηγαίναμε σχολείο, στο σχολείο του χωριού, περίπου τριάντα σαράντα παιδιά. Όταν έφτασε η ώρα να πάμε στο γυμνάσιο, επειδή δεν υπήρχαν άλλες προϋποθέσεις, πηγαίναμε κάθε μέρα 5-6 χλμ. να πάμε και 5-6 να γυρίσουμε, 10-12 χλμ. την ημέρα ποδαρόδρομο για να πάμε στο γυμνάσιο. Αυτό συνεχίστηκε τρία χρόνια.

Και παίρνετε την απόφαση...

Και παίρνουμε την απόφαση, όταν τέλειωσα το γυμνάσιο, να φύγω για την Αθήνα δεδομένου ότι υπήρχαν περισσότερες ευκαιρίες για μόρφωση, για τεχνική γνώση και για εργασία.

Τι θυμάστε απ’ τις πρώτες μέρες στην Αθήνα σε σχέση με το τοπίο του χωριού και την καθημερινότητα του χωριού;

Ε, εντάξει. Έφυγα παιδί και θεωρώ ότι πολλά πράγματα δεν ήταν και εφικτά να γίνουν από μας. Παρόλα αυτά, προσπαθήσαμε όσο το δυνατόν... Να είσαι 15 χρονών και να μαγειρέψεις και να πλύνεις, δεν υπήρχαν και τα μέσα τότε που υπάρχουν σήμερα για να γίνεται πιο εύκολη η ζωή των ανθρώπων και πελαγοδρομούσαμε απ’ το πρωί ως το βράδυ. Ενδιάμεσα υπήρχε και το σχολείο, υπήρχε και το διάβασμα, κάποτε και κάποιες ώρες και εργασία. Δύσκολα χρόνια. 

Σε τι σχολή ήσασταν;

Σε μία σχολή εργοδηγών ηλεκτρολόγων.

Και η εργασία είχε να κάνει αντίστοιχα με τη σχολή που κάνατε;

Τα πρώτα χρόνια, όχι. Τα πρώτα χρόνια σε οικοδομικές εργασίες, βοηθητικές οικοδομικές εργασίες.

Απ’ το φανταρικό, που διαρκούσε δύο χρόνια, ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της ζωής ενός νέου ανθρώπου...

Υπήρξε πράγματι δύο χρόνια, είκοσι τέσσερις μήνες, πέρασα από τρεις τέσσερις πόλεις της Ελλάδος. Λίγο δύσκολα χρόνια για το στρατιωτικό, αλλά είμαστε τόσο πολύ από μικρά παιδιά μέσα στην δυσκολία, τις δύσκολες στιγμές της κοινωνίας και μπορούσαμε. Ανταπεξήλθαμε.

Λένε πολλοί το ότι το φανταρικό τότε, επειδή διαρκούσε δύο χρόνια, ήταν μια πολύ σημαντική για τη ζωή ενός νέου και επίσης ότι έκανε και πολύ σταθερές και μόνιμες φιλίες. Εσείς πώς το βιώσατε;

Είναι γεγονός, είναι γεγονός ότι οι δυσκολίες της ζωής σε φέρνουν πιο κοντά με τους ανθρ[00:10:00]ώπους. Βέβαια, υπήρξανε διάφοροι άνθρωποι στο στρατό, διαφόρων, διαφόρου μορφωτικού επιπέδου, από διάφορες περιοχές της Ελλάδος, με... ο καθένας με τις δικές του αναμνήσεις και συμπεριφορές. Προσπαθούσες όσο το δυνατόν να επιβιώσεις κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες. Νομίζω ότι ήτανε πάρα πολύς ο χρόνος, βέβαια υπήρξε μία εκπαίδευση, περισσότερο κοινωνική εκπαίδευση. Δεν έχω να τονίσω κάτι ιδιαίτερο για το στρατό, από την ώρα που πήγα μέχρι το τέλος που έφυγα, απλά περίμενα την ώρα για να ξαναφύγω, να ξαναεπιστρέψω σ’ αυτά που είχα πιο πριν.

Και κάποια στιγμή με την κατασκευή, από ό,τι μας είπατε, της ΔΕΗ επιστρέφετε στην...

Αποφάσισα να επιστρέψω στην Αρκαδία. Υπήρξε ένας διαγωνισμός τότε στην ειδικότητά μου και ξεκίνησε και ήτανε –πώς να το πω;– ευτυχής, όχι ευτυχής, αλλά ήτανε μία εργασία, η οποία ήταν καθημερινή και μόνιμη κατά βάση, με λίγα χρήματα βέβαια, αλλά σου παρείχε αρκετά πράγματα για να κάνεις πιο εύκολη, πιο καλή τη ζωή σου. Σ’ αυτό το διάστημα, όπως προείπα, ξεκίνησα εκεί, μετά από κάποια χρόνια παντρεύτηκα, δημιούργησα τη δική μου οικογένεια, έκανα δύο παιδάκια. Αυτά σχετικά με την εργασία, η οποία, επειδή υπήρξε τότε μεγάλο εύρος εργασίας, υπήρξαν πάρα πολλά άτομα, δυο τρεις χιλιάδες κόσμος. Βέβαια, όχι όλοι μαζί, σε τομείς ο καθένας. Υπήρξε ανάπτυξη στην επαρχία τότε. 

Τώρα ποια είναι η εικόνα που έχει η επαρχία;

Και τώρα η εικόνα βλέπω ότι… επειδή φαίνεται ότι τελειώνει η εργασία αυτή της ΔΕΗ, έχουν μπει άλλες μορφές ενέργειας, συρρικνώνεται διαρκώς κι έχει και σαν αποτέλεσμα και η πόλη να συρρικνώνεται, να μην υπάρχει… να επενδύει ο  κόσμος. Φαίνεται ότι δυσκολεύει πάρα πολύ η κατάσταση.

Αυτό εσάς πώς πιστεύετε ότι μπορεί να σας επηρεάζει στην καθημερινότητά σας, αυτή η αλλαγή του χαρακτήρα της επαρχίας;

Επηρεάζει, επηρεάζει δεδομένου ζούμε και μία οικονομική κρίση βέβαια. Δεν υπάρχει ο κόσμος που υπήρχε, δεν υπάρχουν τα καταστήματα που υπήρχαν, υπάρχει συρρίκνωση των καταστημάτων, λίγος κόσμος. Θεωρώ ότι πέσαμε πάλι στην εποχή του ‘50 και του ‘60. 

Μιας και αναφέρετε την οικονομική κρίση, ήταν μια δεκαετία η οποία σημάδεψε πολλούς ανθρώπους, άλλαξε την καθημερινότητα σε κάποιους. Εσείς πώς τη βιώσατε την οικονομική κρίση του 2009;

Σίγουρα δυσμενή δεδομένου ότι ακόμα ήμουνα στην εργασία, αλλά γενικά φάνηκε ότι δεν ήταν κάτι απλό, φάνηκε ότι επηρέασε πάρα πολύ τον κόσμο. Ναι μεν πρώτα πρώτα η οικονομική του κατάσταση, άρχισε να αυξάνει η ανεργία. Άρχισε ο κόσμος να απομονώνεται πολύ περισσότερο από ό,τι υπήρχε απομόνωση πριν. Έβγαινες να πας να πιεις έναν καφέ ή μία ταβέρνα και πάντα έβρισκες πάρα πολύ κόσμο και τώρα άρχισε να μην μπορεί ο κόσμος να αντεπεξέλθει αυτά και δεν είναι… Φάνηκε ότι είναι... στην αρχή ότι θα είναι μικρό το χρονικό διάστημα. Φαίνεται ότι δυσκολεύει και νομίζω ότι ακόμα θα δυσκολέψει. Βέβαια, στο χώρο το δικό μας, επειδή δεν έχουμε πάρα πολλές μορφές ανάπτυξης, δεν γίνανε θέσεις εργασίας για διαφόρους λόγους. Θέλετε πολιτικούς, δημοτικούς και όλα αυτά, δεν είμαστε ένα παραθαλάσσιο μέρος να έχουμε και ανάπτυξη, να έχουμε και... 

Τι σας λείπει από την επαρχία; Τι σας λείπει από την επαρχία; 

Τι φαίνεται ότι λείπει; Πέρα από την πιο άνετη ζωή, πιο... μη αγχώδης στην καθ[00:15:00]ημερινότητά της ζωή, λείπουν όλα τα μεγάλα πράγματα, δεν υπάρχουν γιατροί κατάλληλοι, δεν υπάρχουν νοσοκομεία. Οτιδήποτε συμβεί στον κόσμο τρέχει με διάφορους τρόπους σε μεγάλες πόλεις να μπορεί να αντεπεξέλθει. Αυτά γενικά.

Αυτή η καθημερινότητα που είχατε εσείς ως εργαζόμενος στη ΔΕΗ, με τη μονιμότητα κτλ., πιστεύετε ότι τα παιδιά σας με τις σπουδές τους θα μπορούσανε να αποκτήσουν μία ίδια καθημερινότητα εδώ στην επαρχία ή ότι πλέον...

Πίστευα ναι, ότι θα μπορούσαν, αλλά τελικά μετά από χρόνια φάνηκε ότι αυτή ήταν μία δύσκολη περίπτωση, δεδομένου ότι στο χώρο μας οι συνθήκες δυσκόλεψαν λόγω του ότι η εταιρεία αυτή άλλαξε τρόπους μορφής παραγωγής ενέργειας, συρρικνώνεται διαρκώς και δεν είναι κάτι εφικτό να γίνει.

Τα παιδιά σας έχουνε μόνιμη εργασία;

Όχι. 

Έχουμε κάνει διάφορες συζητήσεις με το Istorima για την ανεργία, πώς τη βιώνει ο νέος. Θα ήθελα να μου πείτε πώς τη βιώνει ο γονιός όμως, όταν το παιδί του είναι άνεργο;

Νομίζω ότι ίσως να ‘ναι και δύο φορές πιο δύσκολο. Το άγχος που υπάρχει είναι κι αυτό τεράστιο, προσπαθείς να καλύψεις όλες τις ανάγκες των παιδιών, τα οποία είναι και αυτά σε δύσκολη κατάσταση. Νομίζω είναι η χειρότερη μορφή που μπορεί να αντιμετωπίσει το ανθρώπινο είδος.

Θα θέλατε να μας το εξηγήσετε λίγο περισσότερο αυτό; Να μας το εξηγήσετε λίγο περισσότερο αυτό;

Ναι, δεδομένου ότι το καθημερινό άγχος να μην μπορείς να ανταπεξέλθεις οικονομικά. Βασικά είδη, όχι μόνο ανάγκης, και διατροφής ακόμα φέρνει τα παιδιά σε μία δύσκολη κατάσταση, αλλοιώνει χαρακτήρες. Δημιουργεί stress τεράστιο, επιφέρει προφανώς και ασθένειες ακόμα. Η ψυχολογία τους είναι μηδαμινή. Θεωρώ ότι είναι μία κατάσταση η οποία δεν φέρνει γυρισμό, δεν δείχνει να έχει γυρισμό.

Το 2007 που έγιναν οι μεγάλες πυρκαγιές στην Πελοπόννησο...

Ζήσαμε ένα τεράστιο πρόβλημα, δεδομένου ότι σώσαμε τα σπίτια μας, η περιοχή μας… Ήταν ολέθριο μόνο να βλέπεις όλο μαύρο γύρω σου, ενώ ήτανε καταπράσινα όλα.

Αν το παίρναμε καρέ καρέ, δηλαδή εικόνα εικόνα εκείνη την ημέρα, τι θυμάστε;

Θυμάμαι το πρωί που ξυπνήσαμε ένα καπνό από το βόρειο μέρος της περιοχής μας. Θεωρήσαμε ότι δεν θα φτάσει ποτέ σ’ εμάς, θα υπήρχαν διάφορα μέσα, αεροπλάνα και επίγεια μέσα, επειδή ήταν και ο καιρός βοηθούσε προς καταστροφή εκείνη τη μέρα, ξαφνικά σε μισή ώρα, όταν αντικρίσαμε τις πρώτες καπνούς και φλόγες, η οποία είχε ανάψει πολύ πιο πριν και δεν βλέπαμε εμείς, στο μισάωρο έχει φτάσει στην αυλή του σπιτιού μας. Η περιοχή έπαθε μεγάλη ζημιά, δεδομένου ότι περάσανε δεκατρία χρόνια από τότε και τώρα έχει, τα τελευταία δυο τρία χρόνια έχει η βλάστηση ξανά αναπτυχθεί. Βέβαια, χάθηκε ένα μεγάλο κομμάτι όμορφο με πάρα πολλές ζημιές και σε ζώα και σε άγρια ζώα, ακόμα και υπήρξαν και νεκροί. Θεωρώ, είναι μία πάρα πολύ δύσκολη κατάσταση, η οποία δεν αντιμετωπίζεται και εύκολα παρά μόνο από πολύ οργανωμένο κράτος κι αν δεν υπάρχουν και σε άλλα μέρη, γιατί αν υπάρχουν και σε άλλα μέρη, διασπάται αυτό το... η υποστήριξη, με αποτέλεσμα μοιραία να έχουμε και θύματα και τεράστιες ζημιές και καταστροφή του περιβάλλοντος.

Εσείς σβήσατε το σπίτι σας, δηλαδή το σώσατε από την πυρκαγιά;

Στην αυλή του σπιτιού μας πέρασε η φωτιά. Όλοι... ευτυχώς υπήρχε ακόμα νερό, ότα[00:20:00]ν πέρασε από εμάς. Είχε ένα τεράστιο αέρα και έφυγε νότια η πυρκαγιά. Αν δεν ήμαστε βέβαια εκεί, δεν ξέρουμε το αποτέλεσμα. Το πιθανότερο ήταν ότι θα ‘χαν πάρει όλα τα σπίτια φωτιά. Όσο μπορούσαμε σ’ αυτό το μισάωρο, καταβρέχαμε τα δέντρα, τα κλαδιά που υπήρχαν κοντά μας, τα ‘χαμε βρέξει να μην πάρουν αμέσως φωτιά και προσπαθούσαμε όλη την ημέρα.

Εκείνη την ημέρα περνούσε πολιτική προστασία από τους διάφορους οικισμούς, από διάφορα χωριά, και έδιωχνε τον κόσμο ουσιαστικά να προχωρήσει σε άλλες περιοχές για να μην καεί.

Κινδυνεύσει, ναι.

Από εδώ είχε περάσει από το δικό σας το χωριό;

Θεωρώ ότι πέρασε, απλά ειδοποίησε με μεγάφωνα τον κόσμο να φύγει, κάποιοι όμως, αρκετοί μάλλον,μείναμε στα σπίτια μας προσπαθώντας να ελέγξουμε όσο το δυνατόν υπήρξε... υπήρχε αυτή η κατάσταση. Εντάξει, είχαμε και κάποια μέσα.

Η πυροσβεστική είχε έρθει στο χωριό;

Η πυροσβεστική όχι, δεδομένου ότι υπήρχαν τόσα χωριά. Και πού να πρωτοπάει; Νομίζω ότι δεν έχει και τα τόσα μέσα να μπορεί να βρίσκεται σε δεκαπέντε είκοσι χωριά που είχαν πάρει φωτιά τα χρόνια, τη χρονιά εκείνη. Υπήρξε βέβαια και η ΔΕΗ με διάφορα μηχανήματα, ένα από αυτά θεωρώ ότι έκανε πάρα πολύ καλή δουλειά, έκανε μία περιμετρική ζώνη γύρω γύρω από το χωριό, η οποία βοήθησε ώστε να μην μπει απευθείας μέσα στο χωριό η φωτιά. Αυτά. 

Την ώρα που πέρασε η φωτιά εσείς απομακρυνθήκατε, πήγατε κάπου να προστατευτείτε;

Όχι βέβαια, ήμουνα στο σπίτι με το λάστιχο και κατάβρεχα όσο μπορούσα τους χώρους που έβλεπα ότι θα περάσει και θα μπορούσαν να έχει γίνει εστία φωτιάς, ας πούμε.

Η επόμενη μέρα πώς ήτανε στην περιοχή;

Είχαμε να κοιμηθούμε τρεις μέρες, σβήναμε στη γειτονιά, γιατί η φωτιά ήτανε σχεδόν περαστική και τα δέντρα μετά, ένα ένα, ενώ είχε φύγει η φωτιά, άρχισε και άναβε και όλες τις μέρες, δυο τρεις μέρες, κουβαλάγαμε με τους κουβάδες νερό για να σβήσουμε τα δέντρα. Να μην ξαναέχει η εστία… ξανά αναζωπυρωθεί, ναι. 

Ευχαριστούμε πάρα πολύ, κύριε Θανάση. Να ‘στε καλά για όλα αυτά που μας είπατε. Καλή συνέχεια.

Ευχαριστώ κι εγώ.