[00:00:00]Καλησπέρα, θα μας πείτε το όνομά σας;

Περδίκης Χρήστος.

Είναι Τετάρτη 29 Ιουλίου 2020, είμαι με τον Περδίκη Χρήστο, βρισκόμαστε στη Σπάρτη, εγώ ονομάζομαι Ασημακοπούλου Γιούλα, είμαι ερευνήτρια στο Istorima και ξεκινάμε. Χρήστο, πες μας πότε γεννήθηκες και πού μεγάλωσες;

Γεννήθηκα το καλοκαίρι 25 Ιουλίου του 1967, σ’ ένα χωριό της Βόρειας Λακωνικής, Πελλάνα. Τα πρώτα μου χρόνια ήταν Δημοτικό στο χωριό, Γυμνάσιο στη Σπάρτη, Λύκειο στη Σπάρτη και μετά από ένα διάστημα 2 ή 3 χρόνων που δεν είχα σκοπό να σπουδάσω, σκέφτηκα κάποια στιγμή ότι πρέπει να σπουδάσω και έφυγα για την Αθήνα. Με Πανελλήνιες, πέρασα στο τμήμα Συντήρησης Έργων Τέχνης και Αρχαιοτήτων. Έκανα 2 χρόνια εκεί, μετά το εγκατέλειψα και κατευθύνθηκα στην Αρχιτεκτονική, την οποία... η σχολή ήταν στη Θεσσαλονίκη. Τα πρώτα 3-4 χρόνια ήμουνα τακτικός φοιτητής. Μετά τα παράτησα για περίπου 11 χρόνια, δούλευα βέβαια σε αρχιτεκτονικό γραφείο, αλλά μάλλον δεν είχα σκοπό να τελειώσω ποτέ. Και κάποια στιγμή, αποφάσισα να τελειώσω. Και από τότε δουλεύω ως αρχιτέκτονας.

Σε πάω λίγο πίσω. Είπες ότι δεν είχες σκοπό να σπουδάσεις. Γιατί;

Δεν το είχα σκεφτεί, δεν ήταν... Ούτε καλός μαθητής ήμουν. Πίστευα ότι δεν θα τα καταφέρω να μπω στο Πανεπιστήμιο, μέχρι που άρχισα... δούλευα ηλεκτρολόγος σε οικοδομές και τα λοιπά και τα λοιπά, αλλά κάποια στιγμή κατάλαβα ότι δεν με χωρούσε η πόλη και ήθελα να φύγω, οπότε κατάφερα και πέρασα στη σχολή την πρώτη, ας πούμε, και μετά έφυγα για την Αρχιτεκτονική.

Χρήστο τι θυμάσαι από τα παιδικά χρόνια, τι εικόνες έχεις;

Τα παιδικά μου χρόνια ήτανε –αν μπορεί κανείς να σκεφτεί– τα χρόνια της δεκαετίας, το γύρισμα '60 προς '70, σ’ ένα χωριό. Η κατάσταση είναι πως σήμερα θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί, ας πούμε, εικόνες από Αφγανιστάν, από Αλβανία πριν 10 χρόνια, χωματόδρομοι, καλντερίμια, ξυπόλητοι, μπάνιο στον Ευρώτα, να κλέβουμε φρούτα από τους κήπους του κόσμου, να κυνηγάμε τα σκυλιά, πετροπόλεμοι και τα λοιπά και τα λοιπά, δηλαδή ήταν μια ηλικία πολύ... Μάλλον χρόνια για ένα παιδί, που βλέπουμε μάλλον στις ελληνικές ταινίες, πλέον.

Ανακαλείς αυτές τις μνήμες από τότε;

Πάρα πολλές φορές. Γι’ αυτό κιόλας... Όχι γι’ αυτό... Ζώντας, πλέον, στο πατρικό μου σπίτι, στο χωριό, μετά από όλη αυτήν την πορεία των σπουδών και τη δουλειά στην Αθήνα, είναι κάτι το οποίο συνεχώς το έχω στο μυαλό μου, γιατί είναι ο τόπος ο οποίος θυμίζει το... Φέρνει όλες αυτές τις εικόνες θέλοντας και μη, αλλά ευτυχώς που έρχονται, είναι ευτύχημα το θεωρώ. Βέβαια αλλαγμένος όλος ο τόπος πλέον, καμία σχέση μ’ εκείνο το περιβάλλον. Άλλα σπίτια, άλλος κόσμος, πολύ λιγότερος κόσμος, τελείως διαφορετικές οι συνθήκες.

Σπουδάζεις για δύο χρόνια στο Τμήμα Συντήρησης Αρχαιοτήτων στην Αθήνα και κατόπιν εισάγεσαι με Πανελλήνιες Εξετάσεις στο Τμήμα Αρχιτεκτονικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Γιατί είπες πριν, ότι πίστευες ότι δε θα τελειώσεις, σε δυσκόλεψε η σχολή;

Όχι, δεν με δυσκόλεψε η σχολή. Απλά έμπλεξα ως φοιτητής με ό,τι μπλέκει ένας φοιτητής, ας πούμε. Ήτανε η περίοδος που ανακάλυπτα τον κόσμο, πέραν της επαρχίας στην πόλη, γιατί ουσιαστικά ενώ σπούδαζα στη Θεσσαλονίκη, τον περισσότερο καιρό έμενα στην Αθήνα. Δεν με δυσκόλεψε η σχολή. Μετά βρήκα δουλειά, οπότε υπήρχε χρηματική άνεση, είχα ανεξαρτητοποιηθεί, πλέον, από τους δικούς μου και  με όλα αυτά τα οποία μπλέκει συνήθως ένας άνθρωπος που ζει στη μεγαλούπολη, ερχόμενος από την επαρχία. Ε, δεν μου άφηνε χρόνο για ν’ ασχοληθώ με τις σπουδές. Ο νους μου ήταν αλλού. Μέχρι που κάποια στιγμή, ας πούμε, σκέφτηκα ότι… Σκέφτηκα... Τίποτα δεν έχω σκεφτεί ούτε τίποτα δεν προγραμμάτισα ποτέ, ας πούμε. Μου βγήκε ότι έπρεπε να τελειώσω τη Σχολή. Το τελείωμα δεν ήταν κάτι ιδιαίτερο. Ήταν ελάχιστα αυτά που είχα αφήσει, ας πούμε, οπότε δεν μου ήτανε καν κόπος αυτό το πράγμα. Ήταν θέμα στιγμιαίας απόφασης να τελειώσω ουσιαστικά τη σχολή, ούτε ήταν κάτι το οποίο με δυσκόλεψε ή την έβλεπα σαν πρόβλημα. Άσε που μ’ άρεσαν και τα ταξίδια, το πάνω-κάτω στη Θεσσαλονίκη μ’ εκείνα τα τρένα, τα οποία με στοιχειώνουν συνέχεια, βέβαια. Ε, ναι...

Intercity ή «μουτζούρης»; Υπήρχε το Intercity;

Έπεσα στην αλλαγή [00:05:00]του Intercity. Εγώ πρόλαβα τον «μουτζούρη». Το πετρελαιοκίνητο «θηρίο», το οποίο έκανε από 7 ώρες και πάνω το ταξίδι Αθήνα-Θεσσαλονίκη. Πετύχαμε, βέβαια, και το αεροπορικού τύπου Intercity, αλλά ήταν πρόβλημα αυτό, γιατί δεν μπορούσαμε να μετακινούμαστε άνετα, να καπνίζουμε, ν’ ανοίγουμε τα παράθυρα κλπ. Και δεν είχε κανένα σασπένς το ταξίδι, ας πούμε, συν ότι το καλοκαίρι έπρεπε να κουβαλάμε μπουφάν, γιατί είχαν το air-condition στο φουλ. Αλλά ο «μουτζούρης» ήταν άλλη ιστορία. Ξεκινούσες και δεν ήξερες πότε θα φτάσεις. Υπάρχουν και ιστορίες οι οποίες... Υπάρχουνε και ιστορίες, οι οποίες ήτανε τελείως παλαβές, ας πούμε. Μια φορά μείναμε κάπου, κάπου στον Μπράλο, είχε αρχίσει το Intercity να κάνει δρομολόγια Αθήνα-Θεσσαλονίκη. Εμείς με τον «μουτζούρη», με το Akropolis συγκεκριμένα, το οποίο έφευγε κάπου στις 3 η ώρα από Θεσσαλονίκη. Στοιβαχτήκαμε μέσα, έκανε και ζέστη. Και κάποια στιγμή πάνω στον Μπράλο, σε μία στροφή, ήτανε και μακρύ πανάθεμά το και δεν ακούγαμε την ατμομηχανή. Και κάποια στιγμή, σταμάτησε. Περιμέναμε, περιμέναμε τέταρτο κλπ. Τίποτα. Κάποια στιγμή εμφανίζεται ένας τύπος με ένα ποδήλατο, να τρέχει δίπλα μου, να τρέχει δίπλα από το βαγόνι κλπ. που ήταν σταματημένο, να τον ρωτάει ο κόσμος τι γίνεται. Μην τα πολυλογώ, μείναμε εκεί πέρα 3 ώρες. Στην τελευταία μία ώρα, είχαμε εντοπίσει τον μάγειρα του τρένου, ο οποίος –τον γνωρίζαμε φυσικά από τα ταξίδια τα πάνω-κάτω συνέχεια– ο οποίος ήταν στην κορφή του λόφου και μάζευε λάχανα μες στο καταμεσήμερο. Καταλάβαμε, πλέον, ότι μάλλον θα ξελημερίσουμε εκεί πάνω! Ε, τελικά είχε γίνει μία ιστορία με το Intercity, είχε μείνει κλπ. Αυτά τα πράγματα, λοιπόν, δεν τα είχε ποτέ το Intercity, ενώ ο «μουτζούρης» τα είχε. Ήταν ό,τι καλύτερο! Συν ότι στο τρένο γνωρίζεις κόσμο, δεν είναι ούτε αεροπλάνο ούτε λεωφορείο.

Πώς ήταν η φοιτητική ζωή στη Θεσσαλονίκη, γιατί είπες ότι οι κάθοδοί σου στην Αθήνα ήταν συχνοί. Δεν ξέρω αν την έζησες...

Ναι. Ήτανε... Μπορώ να πω ακούγοντας και από τις ιστορίες των άλλων, ήτανε τυπική φοιτητική ζωή. Δηλαδή δεν... Ήταν νομίζω ό,τι καλύτερο. Βλέποντας και τα τωρινά... Κρίνοντας με τα τωρινά δεδομένα των φοιτητών κλπ., είχαμε την ευτυχία να πετύχουμε μία καλή χρονική περίοδο, γιατί δεν υπήρχε, δεν υπήρχε ούτε φόβος… Δεν υπήρχε... Το να περιφέρεσαι, ας πούμε, και στη μία πόλη και στην άλλη, δεν τίθετο θέμα το να γυρίζεις τη νύχτα. Επίσης, το ωραίο ήταν, ότι όταν πήγαινα στη Θεσσαλονίκη, επειδή δεν υπήρχαν κινητά τηλέφωνα για να βρω τους φίλους μου –οι οποίοι ήταν κάμποσοι– αρκεί να κατέβαινες κάτω στα.. σ’ εκείνα τα –δεν θυμάμαι τι μαγαζιά, πώς τα έλεγαν, ας πούμε– τσιπουράδικα, όχι τσιπουράδικα, ήταν αυτά τα καφέ, αυτές τις καφετέριες με τις πλαστικές καρέκλες, που ήταν στην παραλία και να κάνεις μία περατζάδα, οπότε σίγουρα θα άκουγες μία φωνή. Και έβρισκες κόσμο έτσι. Παρόλο που δεν ήμουν και τόσο συχνός πάνω, αλλά θέλω να πω ότι ήτανε τόσο ωραία. Ή στην Αθήνα, ας πούμε, δε νιώσαμε ποτέ τον κίνδυνο. Παρόλο που στην Αθήνα, κυρίως το σπίτι μου ήταν στην περιοχή των Εξαρχείων. Μέχρι, βέβαια, και τελευταία, δεν νιώσαμε ποτέ τον κίνδυνο, δεν είχαμε ποτέ ανασφάλεια, ότι θα έχουμε προβλήματα κλπ. ή ότι αντιμετωπίζεις θέματα ασφαλείας το να γυρίζεις ό,τι ώρα και να ’ναι. Οπότε μπορώ να πω ότι και σαν φοιτητής, ήτανε πολύ καλή περίοδος. Και ξεκινούσες και μπορεί να γύρναγες σπίτι σου, το σύνηθες ήταν μετά από 3-4 μέρες, κοιμόσουν από δω, κοιμόσουν από κει. Τα κλασικά.

Χρήστο, γιατί επέλεξες την Αρχιτεκτονική; Τι σου άρεσε σ’ αυτό το πεδίο;

Δεν ήτανε σκοπός το να σπουδάσω Αρχιτεκτονική, δηλαδή δεν είχα κάποιο... Δεν ξεκίνησα να σπουδάσω Αρχιτεκτονική. Απλά στην πορεία κατάλαβα ότι είναι από τις σπουδές, οι οποίες... και αυτό δεν έπεσα καθόλου έξω. Είναι από τις σπουδές, οι οποίες θα προέτρεπα έναν νέο να τις κάνει, χωρίς ν’ ασχοληθεί με το αντικείμενο. Γιατί στην Αρχιτεκτονική ισχύει το εξής: Δεν υπάρχει καμία λανθασμένη άποψη. Όλες οι απόψεις είναι σωστές, βέβαια, να στηρίζονται πάνω σε μία λογική σκέψη, γιατί δεν ακολουθείται μία μαθηματική διαδικασία, όπως είναι οι υπόλοιποι μηχανικοί. Γι’ αυτό είμαστε λίγο... Δεν είμαστε μηχανικοί, ας πούμε.. Δηλαδή, δεν ισχύει το 1+1 κάνει 2. Όλες οι απόψεις είναι σωστές, γιατί ουσιαστικά οι απόψεις που εκφράζονται στην Αρχιτεκτονική, είναι απόψεις οι οποίες έχουν να κάνουν με την ψυχή μας. Και δεν είναι δηλαδή δεδομένα, τα οποία τα βάζεις κάτω, τα προσθέτεις και βγαίνει ένα αποτέλεσμα. Μπορεί αυτό το αποτέλεσμα να… Δηλαδή 1+1 δεν κάνει ποτέ 2! Μπορεί να κάνει και 1 και 0 και 3 και 5 και 15! Δεν είναι λάθος αυτό το πράγμα. Αρκεί βέβαια να έχει κάποιος έναν σκοπό το πού θέλει να φτάσει, ας πούμε. Δηλαδή όταν κατασκευάζεις ένα [00:10:00]κτίριο, πρέπει να πληροί κάποιες προδιαγραφές. Από κει και πέρα, ο τρόπος που θα γίνει πάλι, επίσης, πρέπει να πληροί κάποιες προδιαγραφές, αλλά το πώς θα γίνει, το πώς θα είναι δομημένο αυτό το "κέλυφος", είναι κάτι το οποίο δεν είναι ένας αρχιτέκτονας λάθος. Είναι θέμα το τι βιώματα έχει ο ίδιος και τα βγάζει, το τι έχει πάρει από τις σπουδές του, το πώς έχει μετέπειτα εξελίξει ο ίδιος μέσα του τη διαδικασία της... το τι είναι Αρχιτεκτονική. Είναι πάρα πολλά ζητήματα. Οπότε δεν μπορείς να κατηγορήσεις κανέναν ότι είναι λάθος, αυτό που έκανε. Μπορεί να μην πληροί τις προδιαγραφές, πιθανόν, αλλά λάθος ως σκέψη δεν είναι. Αυτό ήτανε ουσιαστικά το οποίο άρχισε να με έλκει. Γιατί στην αρχή ίσως μπορούσα να πω ήτανε και τυχαία η Αρχιτεκτονική, γιατί... πέρασα με πολύ καλό βαθμό επίσης, με πολύ καλή σειρά στη Θεσσαλονίκη. Ήτανε ότι μ’ άρεσε αυτό το πράγμα, γιατί είχε την ελευθερία της... πώς να το πω. Ελευθερία! Η όλη διαδικασία είχε μία ελευθερία, ας πούμε. Αυτό. Και ίσως αυτό θα ήταν… Δηλαδή αυτό σκέφτομαι, ότι θα προέτρεπα επίσης κάποιον να σπουδάσει, χωρίς ντε και καλά ν’ εξασκήσει το επάγγελμα. Δεν έχει κανένα λόγο. Ούτως ή άλλως, όπως είναι τα δεδομένα, πλέον, δεν τίθεται θέμα… όπως κάποτε ήταν οι καλύτεροι γαμπροί οι αρχιτέκτονες, οι γιατροί και οι δικηγόροι, ας πούμε. Σήμερα, ούτως ή άλλως δεν ισχύει αυτό το πράγμα, αλλά είναι και λάθος κάποιος να σκεφτεί ότι: «Θα σπουδάσω αυτό γιατί έχει λεφτά». Δεν είναι αυτό το πράγμα. Γι’ αυτό συνήθως βλέπουμε όλα αυτά τα θέματα, ανθρώπους οι οποίοι ασχολούνται με επαγγέλματα που βγάζουν λεφτά, αλλά το επάγγελμά τους τούς είναι παντελώς ξένο.

Πότε φεύγεις από τη Θεσσαλονίκη και κάνεις την κάθοδό σου στην Αθήνα;

Μετά τα 13 χρόνια, λοιπόν, σπουδών, ενώ δούλευα παράλληλα στην Αθήνα, δηλαδή για μεγάλο διάστημα. Έμεινα στην Αθήνα πιστεύοντας ότι, μάλλον, θα μείνω στην Αθήνα για μια ζωή. Η ζωή μου είχε δομηθεί εκεί, οι φίλοι μου, οι παρέες μου κλπ. Πριν, όμως, όταν περάσαμε όλο εκείνο τον «ορυμαγδό» του 2004, άρχισε κάτι να «στραβώνει» μέσα μου. Παρόλο που ήταν πολύ καλή εποχή για να σκεφτεί κάποιος ότι: «Δεν φεύγω από την Αθήνα». Χρήμα υπήρχε, δουλειές υπήρχανε κλπ. Κατάλαβα λοιπόν, ότι μάλλον αυτός ο τόπος μου είναι λίγο... Άρχισε να μου είναι ξένος. Άρχισε να μου είναι ξένος, γιατί ένιωθα ότι είχαν ξεφύγει πάρα πολλά θέματα. Δηλαδή μπορούσες να κάνεις –όταν είχες και την άνεση βέβαια, την όποια οικονομική άνεση είχαμε– μπορούσες να κάνεις τα πάντα! Αυτό μου φαινόταν λίγο άρρωστο! Και κάποια στιγμή, λοιπόν, πριν ξεσπάσει η ιστορία της κρίσης, κάπου στο '07, σκέφτηκα ότι η Αθήνα δεν μου κάνει. Υπήρχε ένα θέμα εκεί, το ότι θα μπορούσα να φύγω για το εξωτερικό, αλλά δεν με έλκυε ποτέ αυτό το πράγμα. Δηλαδή κατάλαβα ότι αυτό το κοστούμι δεν μου πήγαινε. Και σκέφτηκα να γυρίσω –όχι σκέφτηκα– πήρα την απόφαση εν μία νυκτί, ας πούμε, και είπα φεύγω για τη Σπάρτη. Τα εγκατέλειψα όλα!

Ήρθα στη Σπάρτη, από τότε δουλεύω εδώ. Έμεινα στη Σπάρτη, αλλά κατάλαβα ότι επίσης και το να ζω στην πόλη, ίσως επειδή η ζωή μου τα χρόνια που έμεινα κυρίως στην Αθήνα, ήταν υπερβολικά γεμάτα, υπερβολικά γεμάτα από διάφορες απόψεις, άρχισα ν’ αποζητώ ένα περιβάλλον διαμονής, το οποίο θα μου ήταν πολύ πιο ήρεμο, πολύ πιο ήσυχο. Και έτσι, λοιπόν, μετά τα πρώτα χρόνια στη Σπάρτη που έμεινα μέχρι το  '12, δηλαδή από όταν ήρθα από το '07 γύρω στα 5 χρόνια και, άρχισα να επισκέπτομαι τον τελευταίο καιρό αρκετά συχνά το χωριό μου. Και με μία αλλαγή που έγινε στο οδικό δίκτυο, που το έκανε να... που δίνει τη δυνατότητα να... και μεγάλη εγγύτητα, πλέον, προς τα εκεί, σκέφτηκα ότι μάλλον είναι ο καλύτερος τρόπος για να ζήσω εκεί. Γιατί πλέον απέχει από τη δουλειά μου ο τόπος διαμονής μου γύρω στα 7 λεπτά με τη μηχανή και έτσι νιώθω ότι σαν να ζω σ’ ένα προάστιο. Συν του ότι κάνοντας κάθε μέρα τη διαδρομή σε μία Εθνική οδό σύγχρονη, από τον τόπο διαμονής στον τόπο εργασίας, νιώθω ότι βρίσκομαι στην Εθνική και είμαι για ταξίδι να πούμε, γιατί ούτως ή άλλως είναι ένα κομμάτι, το οποίο με χαρακτηρίζει τα τελευταία 30 χρόνια. Με χαρακτηρίζει η αίσθηση του ταξιδιού, γιατί κάνω πάρα πολλά ταξίδια, επίσης, κυρίως με το δίκυκλο. Οπότε μου είναι... μ’ έχει βολέψει πάρα πολύ όλη αυτή η ιστορία, ας πούμε, και πλέον μένω στο πατρικό μου σπίτι, που θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί, ότι το βλέπω σαν προάστιο, δεδομένου ότι 15[00:15:00] χρόνια στην Αθήνα έμενα στα Εξάρχεια και δούλευα στην Κηφισιά, είναι η ίδια απόσταση. Και τότε με τη μηχανή και με την ταυτότητα στο στόμα δαγκωμένη με όλα αυτά που συνέβαιναν, έκανα, ας πούμε, μισή ώρα περίπου. Ε, τώρα κάνω πολύ λιγότερο.

Η μηχανή σού δίνει μία αίσθηση ελευθερίας, καταλαβαίνω.

Ναι. Είχαν πει κάποτε, ότι οι άνθρωποι οι οποίοι έχουν δέσιμο με τα δίκυκλα –όχι τα δίκυκλα μετακίνησης, δηλαδή παίρνω, έχω ένα μηχανάκι με βολεύει, χώνομαι στα αυτοκίνητα και κάνω τις δουλειές μου– η αίσθηση του να είσαι, του να μετακινείσαι γενικώς και να ταξιδεύεις με τη μηχανή, δεν είναι μόνο η αίσθηση της ελευθερίας. Μάλλον είχα ακούσει κάποια στιγμή ότι κάποιος είχε αναφέρει ότι υπάρχει μία αυτοκαταστροφικότητα στους χειριστές, στους οδηγούς δικύκλων, κυρίως μεγάλου κυβισμού, ας πούμε. Δεν ξέρω αν ισχύει αυτό το πράγμα, απλά όταν είσαι... Όταν μετακινείσαι μ’ ένα αυτοκίνητο, οι μεταβολές του χώρου, οι μεταβολές ανάλογα με το πώς κινείσαι, συμβαίνει κατά κύριο λόγο σε μία συγκεκριμένη διάσταση, οι επιταχύνσεις κλπ. Με τη μηχανή προστίθεται και άλλη μία, δηλαδή όλο αυτό το... όλη αυτή η συμπεριφορά στον χώρο του δικυκλιστή, το πώς στρίβει, το πώς... τι πρέπει να προσέξει. Του δημιουργούν μία πολυπλοκότητα, η οποία είναι τρομερά όμορφη. Συν ότι για να είσαι ασφαλής, πρέπει να είσαι μόνιμα σε υπερδιέγερση. Αυτό κάνει τη μετακίνηση ή το ταξίδι ακόμη πιο ενδιαφέρον, γιατί δεν αισθάνεσαι… Δεν μπορείς να κάνεις μία διαδρομή και να πεις, την έκανα σχεδόν κοιμισμένος, ας πούμε. Δεν υπάρχουν διαδρομές με τη μηχανή που δεν τις θυμάσαι, γιατί αν δεν τις θυμάσαι, κατά πάσα πιθανότητα θα είχε συμβεί ατύχημα. Ενώ στα αυτοκίνητα βλέπουμε πάρα πολλές φορές ότι οδηγούμε μηχανικά κάνοντας διαδρομές, οι οποίες δεν κατάλαβα πότε πήγα από εκεί μέχρι εκεί, ας πούμε. Είναι πάρα πολύ σημαντικό αυτό το πράγμα. Και μετά ναι, είναι η αίσθηση ότι είσαι εκτεθειμένος, πρέπει να προετοιμαστείς για κάτι. Ένα ταξίδι με τη μηχανή είναι, ουσιαστικά, μία μικρογραφία μίας στρατιωτικής αποστολής θα έλεγα, ενός αεροπλάνου σε δύο διαστάσεις, βέβαια, γιατί πρέπει... Είσαι εκτεθειμένος σε όλα τα καιρικά φαινόμενα, ειδικά αν το ταξίδι είναι μακρύ. Πρέπει να προγραμματίσεις το πώς θα μετακινηθείς, πρέπει να προγραμματίσεις το πώς θα φορτώσεις όλο αυτό που κουβαλάς πάνω σου. Δεν έχεις τ’ αυτοκίνητο που πετάς μέσα, πετάς πράγματα, ας πούμε, άχρηστα ή χρήσιμα και φεύγεις. Υπάρχουν συγκεκριμένα όρια, τα οποία οφείλεις να σεβαστείς για να μην συμβούν διάφορα. Οπότε όλη αυτή η διαδικασία, λοιπόν, το κάνει τόσο όμορφο που με τ’ αυτοκίνητο δε συγκρίνεται με τίποτα. Δεν υπάρχει σύγκριση!

Θ’ αναφερθούμε και στη συνέχεια στις διαδρομές σου με τη μηχανή. Θέλω να γυρίσω στη δουλειά σου και να μου πεις, με τι δουλειές και πρότζεκτ καταπιάνεσαι εδώ στη Σπάρτη όλα αυτά τα χρόνια.

Λοιπόν, υπάρχουν τα... Υπάρχουν δύο ειδών θα έλεγα δουλειές ή πρότζεκτ, ας πούμε. Το ένα είναι το κλασσικό του μηχανικού, το σπιτάκι, αυτό, η συνεννόηση με τους ιδιοκτήτες, «το θέλω έτσι», «το θέλω αλλιώς» κλπ., τα οποία εντάξει είναι πολύ αυτά… Υπάρχει ένα μεγάλο τμήμα, λοιπόν, που ασχολούμαι, ένα μεγάλο κομμάτι πραγμάτων που έχει να κάνει με περισσότερο ονειρικά, ονειρικές έτσι... ονειρικά πρότζεκτ, θα έλεγα. Δηλαδή από όταν ήρθα εδώ στη Σπάρτη, κάποια στιγμή άκουγα από φίλους στην Αθήνα το: «Τι θα κάνεις εκεί», το «είναι μία μικρή επαρχιακή πόλη» κλπ. Αυτό που κατάλαβα είναι το εξής: ότι σε μία τέτοια πόλη, αν δεν έχεις ο ίδιος ενδιαφέροντα, η πόλη η ίδια ναι, είναι γεγονός ότι δεν μπορεί να σου «γεμίσει» τον χρόνο σου και αν ψάχνεσαι, δηλαδή, ο χρόνος σου να «γεμίσει» από παρέες από βόλτες κλπ, από βόλτες στην πόλη, από μπαρ και και και, να πούμε, ναι, θα σου λείψει η Αθήνα, θα σου λείψει όλο αυτό το χάσιμο που έχει αυτή η πόλη ή η Θεσσαλονίκη, σε πολύ μικρότερο βαθμό βέβαια. Όταν, όμως, ο ίδιος έχεις αρχίσει και σκέφτεσαι λίγο διαφορετικά το όλο... την όλη κατάσταση, δηλαδή υπάρχουν πάρα πολλά ερεθίσματα, τα οποία στην Αθήνα, ουσιαστικά, δεν τα είχα ποτέ. Υπάρχει όλος ο τόπος γύρω-γύρω από την πόλη και όχι μόνο από την πόλη, γενικότερα, ο οποίος αν τον παρατηρήσεις μπορεί να σου δώσει πάρα πολλά ερεθίσματα, που φτάνεις πλέον στο σημείο να μην έχεις χρόνο να ασχοληθείς μ’ όλα αυτά. Εδώ, λοιπόν, με το που ήρθα, άρχισα να ζωγραφίζω, άρχισα να ασχολούμαι με [00:20:00]γλυπτική, άρχισα να κάνω μία δουλειά η οποία ήταν παράλογη για όλους. Πήρα ένα μεγάλο κομμάτι του σιδηροδρομικού δικτύου απ’ την... του ορεινού, εγκαταλελειμμένου πλέον σιδηροδρομικού δικτύου στους Νομούς Αρκαδίας και Μεσσηνίας και έκανα αποτυπώσεις σ’ όλα τα κτίσματα των σιδηροδρομικών σταθμών, τα οποία καταστρέφονται. Καταστρέφονται λόγω κάποιας πυρκαγιάς που έγινε και και και... από πλήρη εγκατάλειψη του Οργανισμού Σιδηροδρόμων κλπ. Αυτό, λοιπόν, από μόνο του άρχισε να με μαγνητίζει τόσο πολύ, που πλέον κατάλαβα ότι θέλει πάρα πολύ χρόνο για να γίνει. Και το λέω: «Θέλει πάρα πολύ χρόνο για να γίνει», είναι, ότι υπάρχει όντως πεδίο γι’ αυτό το πράγμα. Έμεινα νύχτα σε σταθμούς ερημωμένους τελείως. Βέβαια, ως παιδί του χωριού, δεν με φόβιζαν ποτέ οι νυχτερινοί ήχοι και τα όλα αυτά του σκοταδιού. Περισσότερο με φόβιζε η Αθήνα τις νύχτες. Οπότε θέλω να πω, ότι ίδια η πόλη, η Σπάρτη, μπορεί να σου... Η Σπάρτη και η κάθε Σπάρτη μπορεί να σου δώσει τόσα ερεθίσματα, αν έχεις τη διάθεση να τ’ ακούσεις, που μπορεί πάλι να μη φτάνεις, να μην φτάνει ο χρόνος σου. Από πού είχαμε όμως ξεκινήσει, όμως, την ερώτηση.

Με τι δουλειές…

Α, με τι δουλειές. Πέραν αυτού, λοιπόν, ασχολήθηκα με την ίδια την πόλη. Κάποια μεγάλα κομμάτια της πόλης, θεώρησα ότι έπρεπε –χωρίς να υπάρχει ούτε καν η ιδέα από τις δημοτικές αρχές κλπ.– ότι έπρεπε... πώς θα ήθελα εγώ να είναι. Έτσι, λοιπόν, βρίσκοντας υπόβαθρα από τις Τεχνικές Υπηρεσίες κλπ., έχω κάνει για τη Σπάρτη γύρω στα πέντε, πέντε ή έξι μεγάλες, θα έλεγα, μεγάλες απεικονίσεις μίας ονειρικής πόλης πώς θα ήθελα να είναι, ας πούμε. Με το κεντρικό, παραδείγματος χάρη, πώς θα ήταν η πλατεία σε μία σύγχρονη μορφή για να γίνει μία πόλη, η οποία, ίσως, θα μπορούσε να σταθεί, ας πούμε, μετά από έναν αιώνα. Μία σύγχρονη πλατεία, φεύγοντας οι νησίδες, αυτές οι δύο, οι οποίες δόθηκαν κάποια στιγμή πριν 100 χρόνια, ας πούμε, σε ιδιοκτησίες. Το πώς θα μπορούσε γενικά ν’ αναμορφωθεί η πόλη, αλλά περισσότερο μη λαμβάνοντας ως δεδομένα κάποια προβλήματα που έχουμε σήμερα. Δηλαδή πολεοδομικά σχέδια κλπ., πώς θα ήθελα να είναι η πόλη. Υπάρχει λοιπόν ένας μεγάλος αριθμός τέτοιων εργασιών, οι οποίες ουσιαστικά... τις κρατάω για τον εαυτό μου ή θα μπορούσαν να έχουν ενδιαφέρον για μία έκθεση, ας πούμε, κάποια στιγμή. Είναι τελείως... Κάποιες είναι τελείως, μα τελείως ονειρικές. Αυτό.

Σου αρέσει η αρχιτεκτονική εικόνα της πόλης;

Όχι, δεν μου αρέσει. Μου αρέσει στη Σπάρτη... Δεν μου αρέσει... υπάρχει ένα πολύ σωστό υπόβαθρο στην πόλη, υπάρχει ένα σύστημα το οποίο δομήθηκε, ένα βαυαρικό σύστημα όσον αφορά το γενικό σχεδιασμό της. Από κει και πέρα, όμως, δεν υπήρχε καμία μέριμνα από τις δημοτικές αρχές, ώστε αυτά τα καλά του πολεοδομικού συστήματος να τα εκμεταλλευθούμε στην πορεία. Πέραν των υψών κλπ., που γίνεται λόγος γενικά σε κάθε πόλη ότι κάποια στιγμή, ενώ η πόλη ήταν, ας πούμε, διώροφα, τριώροφα, με σκεπές κλπ., δεν θα μείνω εκεί. Δεν σκέφτηκε κανείς… Η πόλη, λοιπόν, αφού μιλάμε τώρα για τη Σπάρτη, έχει ένα τεράστιο πλεονέκτημα, το οποίο βέβαια βλέπουμε τα προβλήματα, το ότι ποτέ δεν το προσέξαμε αυτό, σιγά-σιγά τις μέρες του καλοκαιριού, τα τελευταία καλοκαίρια που η θερμοκρασία ανεβαίνει. Η Σπάρτη, ας πούμε, το πλεονέκτημα της πόλης είναι το εξής: Απαρτίζεται από οικοδομικά τετράγωνα, τα οποία έχουν, κατά κύριο λόγο, μέγεθος 100x100 μέτρα. Το σύστημα, λοιπόν, δόμησης στη Σπάρτη είναι ότι τα οικοδομικά τετράγωνα δομούνται... τα κτίσματα, δηλαδή, γίνονται ουσιαστικά στα όρια, μεταξύ τετραγώνου και δρόμου, αφήνοντας εσωτερικά στο κάθε τετράγωνο ένα τεράστιο τμήμα ακαλύπτου, το οποίο έχει πορτοκαλιές κλπ. Όσο, λοιπόν, τα κτίσματα ήταν χαμηλού ύψους, η αλληλεπίδραση αυτών των ακαλύπτων, των δενδροφυτευμένων ακαλύπτων στο κλίμα της πόλης ήτανε πάρα πολύ μεγάλη, γιατί υπήρχε άνεση επικοινωνίας του αέρα, ας πούμε, από τα μονώροφα σπίτια ή από τα διώροφα από το δρόμο στον ακάλυπτο. Όταν ορθώθηκαν αυτές οι οικοδομές των 5-6 ορόφων κλπ., αυτοί οι χώροι απομονώθηκαν. Ουσιαστικά, [00:25:00]σήμερα δεν συμβάλλουν καθόλου στο μικροκλίμα της πόλης. Διαμορφώνεται, δηλαδή, ένα κλίμα από τους ασφαλτοστρωμένους δρόμους, το οποίο είναι φοβερά ζεστό το καλοκαίρι. Αυτές οι νησίδες, «εγκλωβισμένες» εκεί μέσα, ούτως ή άλλως ανεβάζουν θερμοκρασία, γιατί δεν μπορούν να επικοινωνήσουν αυτό το πράσινο με το γύρω-γύρω περιβάλλον, αφού έχει ορθωθεί το τείχος των πολυκατοικιών και έτσι ήταν ένα μεγάλο πλεονέκτημα στην πόλη, το οποίο ποτέ δεν δόθηκε σημασία, ας πούμε, και σήμερα το πληρώνουμε. Και είναι πάρα πολύ δύσκολο, έτσι όπως έχει δομηθεί η πόλη σήμερα και οι ιδιοκτησίες, βέβαια, γιατί δεν υπάρχει μέριμνα στο να υπάρχει επικοινωνία με τους ακαλύπτους, γιατί το να ανοίγεις μία-δύο τρύπες σε κάθε τετράγωνο, για να πηγαίνει κανείς στον ακάλυπτο, στους ακαλύπτους τους γενικούς πίσω, δεν λέει τίποτα. Έπρεπε να υπάρχει, δηλαδή, ένας πιο ολοκληρωμένος σχεδιασμός που να εμπλέκει τους ακαλύπτους σε μεγαλύτερη αμεσότητα με το περιβάλλον της πόλης. Αυτό είναι ένα παράδειγμα το πώς αφέθηκε αυτή η πόλη. Όσον αφορά τα κτίσματα, είναι μία τυπική πόλη που θα μπορούσε κάλλιστα –πέραν κάποιον εξαιρέσεων– θα μπορούσε κάλλιστα να είναι κτίσματα του Πύργου, της Θήβας κλπ , ας πούμε, δεν.... Είναι μία πόλη, η οποία είναι προβληματική όσον αφορά τη μορφή της. Με ωραίο –συγγνώμη– με ωραίο, με σωστό υπόβαθρο, με υπόβαθρο το οποίο μπορούσε, μπορεί και ακόμη και σήμερα μπορεί να γίνει εκμετάλλευση αυτού του φοβερού πολεοδομικού σχεδίου, αλλά πρέπει να αλλάξει η άποψή μας για το τι θέλουμε, ας πούμε, και να μην ορθώνεται όλο αυτό το χάλι.

Ο υπόλοιπος Νομός Λακωνίας έχει ενδιαφέρον, από αρχιτεκτονικής άποψης, για σένα;

Και από αρχιτεκτονικής άποψης έχει ενδιαφέρον, γενικότερα έχει ενδιαφέρον. Καταρχήν, όλες οι φάσεις της Ιστορίας, υπάρχουν στο Νομό μας. Από Προϊστορία μέχρι και σύγχρονα μνημεία. Οπότε θα έλεγα, ότι υπάρχει ένα περιβάλλον, το οποίο είναι… έχει μεγάλη βαρύτητα η Ιστορία στον Νομό. Αυτό συμβαίνει και στην Αρχιτεκτονική, βέβαια, γιατί λογικό είναι να υπάρχουν κτίσματα. Ακόμη, το όλο περιβάλλον του Νομού είναι αρκετά ιδιαίτερο, δηλαδή και το ανάγλυφο, με τα βουνά του Ταϋγέτου, του Πάρνωνα, όπως και επίσης και το κομμάτι του Λακωνικού κόλπου, αλλά και προς το Μυρτώο Πέλαγος. Είναι  πάρα πολύ ιδιαίτερο. Έχει ιδιαίτερες εικόνες, θα έλεγα. Δηλαδή, όλο αυτό το ξερό και το άγριο της Μάνης, η βιοποικιλότητα που υπάρχει στον Ταΰγετο, που είναι ένα πολύ ιδιαίτερο βουνό. Όσο ανεβαίνουμε προς τον Βορρά, τα κομμάτια με βελανιδιές που φτάνουν προς το οροπέδιο της Μεγαλόπολης, έτσι, έχουν μία ιδιαίτερη… Μάλλον υπάρχει μία μεγάλη πολυπλοκότητα σε όλον τον Νομό. Τώρα όσον αφορά την Αρχιτεκτονική, ναι, υπάρχει, ας πούμε... θα μπορούσε κανείς να το εντοπίσει στο ιστορικό κυρίως κομμάτι. Υπάρχουν τρεις φάροι, ας πούμε, στη Λακωνία, οι οποίοι είναι παγκόσμια γνωστοί. Το κομμάτι του Μυστρά, το κομμάτι της Μάνης και το κομμάτι της Μονεμβάσιας. Βέβαια, ανήκουν σε μία πολύ έτσι, θα έλεγα, συγγενή ιστορική περίοδο. 

Μίλησέ μου για την ενασχόλησή σου με τη ζωγραφική και τη γλυπτική, στην οποία αναφέρθηκες πριν.

Μάλλον θα έλεγα ότι η εμπλοκή μου με αυτές τις δραστηριότητες έχει να κάνει με τη σχετική άνεση που έχω στις κατασκευές με τα χέρια και μ’ αρέσει όλο αυτό το πράγμα. Ίσως και η Αρχιτεκτονική να ήτανε μία... να υποβοήθησε στην έκφραση αυτή, όσον αφορά τη ζωγραφική. Ας πούμε, παρόλο που η άνεση σε ζωγραφιές και σκίτσο υπήρχε από μικρός. Παραδείγματος χάρη, για να περάσω στην Αρχιτεκτονική δεν έκανα φροντιστήρια σχεδίου. Πήγα εκεί με κάτι τρίγωνα κλπ., γέλαγε ο κόσμος, αλλά τα κατάφερα. Το ίδιο και με τη γλυπτική, δηλαδή μ’ άρεσε το ό,τι... το πώς μπορεί να διαμορφωθεί μία φόρμα από το τίποτα, από ένα άμορφο πράγμα. Έχω πειραματιστεί με διάφορα, με γύψους, με σύρματα μέσα, με συρμάτινους σκελετούς, με μεταλλικές κατασκευές. Κάποια στιγμή άρχισα πελέκημα μαρμάρων. Αυτό.. Έφαγα τα χέρια μου βέβαια και το εγκατέλειψα. Γενικά μ’ αρέσουν οι κατασκευές. Όπως επίσης μία άλλη δραστηριότητά μου είναι η κατασκευή μακετών, κυρίως μεγάλων μακετών, από υλικά... γύψους κλπ. Έχω κάνει και κάποιες δουλειές για το Υπουργείο Πολιτισμού πάνω σ’ αυτόν τον τομέα. Είναι μία άλλη... Θα έλεγα, ότι όλα αυτά, όπως και[00:30:00] η Αρχιτεκτονική και η ζωγραφική και η γλυπτική και ίσως πολλές φορές τα κείμενα που γράφω και η φωτογραφία, ίσως και κάποια βίντεο, δεν είναι διαφορετικά πράγματα μεταξύ τους. Είναι ουσιαστικά μία συγκεκριμένη ανάγκη, η οποία εκφράζεται με διάφορους τρόπους. Ανάλογα με το τι θέλω εκείνη τη στιγμή, ας πούμε. Δηλαδή και αυτό φάνηκε, όπως είπα πριν, με την ενασχόλησή μου με την αποτύπωση του σιδηροδρομικού δικτύου. Εκεί κατάλαβα ότι μπορώ κάλλιστα να  –όχι ότι μπορώ– δηλαδή υπάρχουν διάφοροι τρόποι να προσεγγίσεις ένα τέτοιο πεδίο, το οποίο είναι λίγο περίεργο. Δεν έχει να κάνει μόνο με το χώρο και τα κτίσματα. Έχει να κάνει και με πάρα πολλές ιστορίες που κρύβονται από πίσω. Δηλαδή κινείται ανάμεσα στο πραγματικό αλλά και στο μεταφυσικό λίγο, γιατί σ’ αυτούς τους τόπους εκεί, λόγω της ερημιάς, πλέον, οι ήχοι και το τι συμβαίνει αποκτά μία άλλη σημασία. Ίσως ήταν ένας λόγος που ασχολήθηκα πλέον και με την κατασκευή –θα μπορούσα να την πω– ήχων. Και δεν θα το έλεγα μουσική, κομματιών μουσικής. Δεν έχω καμία εκπαίδευση ούτως ή άλλως γι’ αυτό το πράγμα. Αλλά προσπαθώντας να δώσω την ατμόσφαιρα σ’ εκείνους τους τόπους, προσπάθησα ουσιαστικά ν’ ανακαλύψω αυτό που είναι το πνεύμα του τόπου και αυτό μπορείς να το προσεγγίσεις με διάφορους τρόπους. Δηλαδή προσπαθούσα, ας πούμε, μέσα στα μαύρα μεσάνυχτα μ’ έναν φακό να αποτυπώσω σε σκίτσα το τι έβλεπα. Διάφορους ήχους που άκουγα, έπαιρνα μαζί μου κάποιους ήχους και τους έβαζα μες στην ερημιά να δω πώς μου φαίνονται, ας πούμε. Υπάρχουν βέβαια και κάποιοι ήχοι, οι οποίοι είναι τελείως παράλογοι, κάποια φορά είχα τρομάξει ακούγοντας έναν ήχο πρωτόγνωρο, ήταν σε μία ερημιά σ’ έναν σταθμό, ο οποίος απείχε από κατοικημένη περιοχή γύρω στα 5 χιλιόμετρα. Έκανε ένα τρομερό κρύο και άκουγα κάποια στιγμή κάτι κρότους. Δεν μπορούσα να καταλάβω από πού έρχονται. Προς στιγμήν φοβήθηκα, αλλά διεπίστωσα μετά από ώρα, αφού είχα τρομοκρατηθεί αρκετά… Το αυτοκίνητο ήταν σε μία απόσταση γύρω στο 1 χιλιόμετρο από εκεί που ήμουν εγώ, λοιπόν. Και έκανε ένα κρύο, πρέπει να είχε μείον τότε. Διεπίστωσα και εκεί ηρέμησα, ότι ουσιαστικά ήτανε από τη μεταβολή της σιδηροδρομικής ράγας, λόγω θερμοκρασίας ακουγόταν ένας κρότος που έπαιρνε ουσιαστικά η γραμμή τις συστολοδιαστολές της, ακουγόταν από όλο το πεδίο που μπορούσα. Δηλαδή ήτανε μία τεράστια στροφή εκεί, ακουγόταν από παντού. Υπάρχουν, λοιπόν, όλα αυτά τα πράγματα, τα οποία όταν αρχίζεις και τα ανακαλύπτεις, σου δημιουργείται η ανάγκη να τα αποτυπώσεις κάπως. Η αποτύπωση αυτή, λοιπόν, δεν έχει συγκεκριμένο τρόπο. Δεν έχει ούτε ζωγραφική μόνο, ούτε γλυπτική μόνο, ούτε ήχους μόνο, ούτε βίντεο μόνο… Δηλαδή είναι ένα πράγμα... ούτε κείμενα. Είναι ένα πράγμα το οποίο αν μπορούσα ποτέ, θα έκανα μία τέτοια μίξη πραγμάτων, που μου είναι αδύνατον βέβαια, γιατί δεν έχω και την κατάλληλη εκπαίδευση. Αλλά είναι εκφράσεις όλες αυτές κάποιας... θα έλεγα μίας ανάγκης να μορφοποιήσεις αυτό, το οποίο ζεις. Έτσι λοιπόν ασχολήθηκα με γλυπτά, με τέτοια, με σώματα, κυρίως που έχουν να κάνουν με θέμα τον άνθρωπο, θα έλεγα.

Αποτύπωση σιδηροδρομικού δικτύου στον Νομό Αρκαδίας. Σε άλλους Νομούς της Πελοποννήσου;

Είναι δύο τμήματα τα οποία είναι... Η Αρκαδία καλύπτει το μεγαλύτερο τμήμα του και το άλλο είναι ένα κομμάτι της Μεσσηνίας και είναι αυτό, λόγω εγγύτητας βέβαια και μετακίνησης, αλλά επίσης είναι ορεινό τμήμα και στα ορεινά τμήματα υπάρχει μεγάλη ιδιαιτερότητα στο σχεδιασμό των γραμμών λόγω του αναγλύφου και λόγω... Όταν αυτό σχεδιάστηκε τη δεκαετία του 1890, ήταν πολύ περιορισμένη η οικονομική δυνατότητα της χώρας. Έβλεπες, δηλαδή, ότι ουσιαστικά προσπαθούσε τότε να ορθοπατήσει μία χώρα, με το όνειρο ενός φοβερού Κυβερνήτη, προσπαθούσε να ανασυντάξει μία ολόκληρη χώρα και τότε ο σιδηρόδρομος ήτανε ο ουσιαστικός «νευρώνας» αυτής της ζωής για την τότε οικονομία. Ήταν μία χώρα, που έφτανε τότε, ούτως ή άλλως, μέχρι τη Λαμία. Έβλεπες, λοιπόν, το πώς όλος αυτός λοιπόν ο..[00:35:00]., η ανάγκη του να συνδεθούν αυτές οι περιοχές και δεδομένης της δυσκολίας που έχει το ανάγλυφο, δίνουν έναν πολύ ιδιαίτερο χαρακτήρα, γιατί εκεί βρίσκεις και λύσεις, δηλαδή βλέπεις λύσεις που έδωσαν για... υπήρχαν πολύ σημαντικά προβλήματα. Ακόμη, θα το έλεγα ότι η ανάγκη που έπρεπε να γίνει αυτό το δίκτυο, κάποια στιγμή έγιναν κάποια έργα λίγο πιο μεγάλα, τα οποία βέβαια κόστισαν. Και όλες αυτές οι μικρολεπτομέρειες των λύσεων που βλέπει κανείς –όσο μπορεί ακόμη κάποιος βέβαια να βρει σημάδια της παλιάς και χάραξης, αλλά και των παλιών έργων– του δίνει μία ιδιαίτερη φυσιογνωμία σ’ αυτό το κομμάτι του δικτύου. Στις πεδινές περιοχές δεν υπήρχε πρόβλημα, χωράφια ήταν, έκαναν μία χάραξη και λυνόταν έτσι το πρόβλημα. Οπότε ναι, σ’ αυτές τις περιοχές, λοιπόν, υπάρχει και όλη αυτή η πολυπλοκότητα από μικρά τούνελ, γεφύρια κλπ. Βέβαια, υπάρχουν, αποτυπώνονται εκεί και ίσως κάποια πολιτικά συμφέροντα και μικροσυμφέροντα της περιοχής, ότι έπρεπε ο σιδηρόδρομος, ενώ μπορούσε να περάσει από κάπου αλλού, να περάσει από μία συγκεκριμένη περιοχή, γιατί ήταν ένα χωριό εκεί, που πιθανόν υπήρχε κάποιος πολιτευτής. Υπάρχουν και τέτοια. Θέλω να πω εν ολίγοις ότι είναι το πολύ ενδιαφέρον κομμάτι του δικτύου που είχε πάρα πολύ προβλήματα, που ουσιαστικά οδήγησε σε πάρα πολλές λύσεις, πολύ ιδιαίτερες και κατ’ επέκτασιν πολύ όμορφες όπως τις βλέπουμε εμείς, με όλα αυτά τα πετρογέφυρα, κάποια μεταλλικά γεφύρια, κάποια μικρά τούνελ κλπ. Βλέπεις ουσιαστικά την αγωνία του κόσμου στα τότε δεδομένα στου να επικοινωνήσει. Αυτό το κάνει πάρα πολύ σημαντικό και, επίσης, όλοι αυτοί οι σταθμοί, γιατί είχαν ένα συγκεκριμένο χαρακτήρα, ήταν μιας συγκεκριμένης σχολής, αυτά τα φυλάκια που υπήρχαν σε γεφύρια, σε τούνελ κλπ., γιατί έπρεπε να φυλάσσονται αυτά, ήταν οι εποχές περίεργες. Μετά κάποια χτίστηκαν τις εποχές των πολέμων. Δίνουν μία πολύ ιδιαίτερη χροιά σ’ αυτό το κομμάτι και αυτό μ’ οδήγησε στο να τα αποτυπώσω, γιατί γκρεμίζονται πλέον αυτά, δηλαδή αν δεν υπάρχει… Δεν ξέρω αν υπάρχει στον ΟΣΕ αρχείο, αλλά εγώ θεώρησα ότι έπρεπε να το κάνω αυτό για μένα. Αυτό, γιατί τα βλέπω δηλαδή σε μια πορεία 6 χρόνων τώρα, βλέπω τεράστιες αλλαγές, δηλαδή κάποια κτίσματα, πλέον, εμφανίζονται, ενώ ήταν ολόκληρα –βέβαια ταλαιπωρημένα από τα χρόνια– πλέον υπάρχει μόνο το αποτύπωμα του μισού μέτρου πάνω από το έδαφος, ας πούμε, έχουν καταπέσει όλα. Συν ότι εκεί μέσα βρίσκεις ανά καιρούς και διάφορα πράγματα από αυτούς που έμεναν. Δηλαδή σε σταθμούς βρίσκεις βιβλία πεταμένα, βρίσκεις πίνακες με στοιχεία πάνω που έγραφαν για τα δρομολόγια κλπ., βρίσκεις ίχνη της παλιάς χάραξης των γραμμών, δηλαδή είναι ένας ολόκληρος θησαυρός, ο οποίος δεν κατάλαβε ποτέ κανείς, γιατί τον παραπέταξαν έτσι.

Θα μπορούσες να δώσεις ένα soundtrack για τις νύχτες που πέρασες προσπαθώντας ν’ αποτυπώσεις τα τμήματα του σιδηροδρομικού δικτύου των Νομών αυτών;

Αυτό που... Η όλη μαγεία αυτού του πράγματος και για μένα ήταν μία μεγάλη ανακάλυψη. Αυτό που θα μπορούσε να χαρακτηρίσει όλη αυτήν την ιστορία θα ήταν ίσως... Δεν θ’ έλεγα για ένα soundtrack. Θα έλεγα για κάποια κομμάτια ενός φοβερού μουσικού, Ρώσου, του Artemiev, ο οποίος ήταν αυτός που ήταν ο βασικός «επενδυτής» ήχων, θα έλεγα, και κομματιών στις ταινίες του Tarkovski. Ας πούμε, υπάρχουν συγκεκριμένα κομμάτια στην ταινία “Stalker”, στην ταινία «Νοσταλγία» και όχι μόνο, τα οποία αυτό το σκηνικό το «ομιχλώδες» της περιοχής εκεί και με τα περίεργα καιρικά φαινόμενα, νομίζω ότι ταιριάζουν «γάντι» στην όλη αυτή κατάσταση. Δηλαδή αν ποτέ έκανα ένα ντοκιμαντέρ γι’ αυτό το πράγμα και ήθελα να διαλέξω ήχους, κατά πάσα πιθανότητα θα διάλεγα από αυτόν τον άνθρωπο.

Υπάρχουν Έλληνες ή ξένοι αρχιτέκτονες, έργα τους και το αρχιτεκτονικό ύφος τους που να θαυμάζεις;

Στην Ελλάδα κατ’ εμέ, βέβαια όπως και ο περισσότερος «αρχιτεκτονικός κόσμος» δεν μπορεί ν’ αφήσει δύο ανθρώπους, οι οποίοι διαφορετικοί μεν μεταξύ τους, αλλά είχαν και οι δύο δηλαδή.. είχαν ψυχή. Είναι φυσικά ο Ζενέτος και ο Κωνσταντινίδης. Είναι δύο άνθρωποι, οι οποίοι έχουμε [00:40:00]τουλάχιστον απ’ το... Στη Σπάρτη έχουμε δύο έργα του Ζενέτου και κατά κάποιο τρόπο ένα έργο του Κωνσταντινίδη. Αλλά, εντάξει, ήταν άνθρωποι πολύ ιδιαίτεροι, που είχαν μία –θα έλεγε κανείς– μία θαυμαστή προσέγγιση για το τι σημαίνει του να ζει κανείς και φυσικά ο Ζενέτος ήταν και θα έλεγα ότι... ένας άνθρωπος που θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί και πολύ μελλοντικός δηλαδή, για πολλά.. Οι σχεδιασμοί του και τα πρότζεκτ που είχε κάνει, δίνουν εικόνες από μέλλον κατά κύριο λόγο. Αυτούς τους δύο. Τώρα από το εξωτερικό, εντάξει, σίγουρα υπάρχουν πάρα πολλοί αρχιτέκτονες που έχουν βγάλει θαυμάσια πράγματα. Εμένα μ’ αρέσει, μ’ άρεσε, ας πούμε, και μ’ αρέσει ακόμη, δεν ξέρω βέβαια σε τι.. είναι το.. όλα τα.. μάλλον κομμάτια από τα πρότζεκτ της Zaha Hadid. Αυτό. Και σε καμία περίπτωση θα έλεγα ότι.. Μάλλον θα έλεγα δεν βρίσκω ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό έργο σ’ όλα αυτά τα οποία γίνονται στις χώρες του –κάποιο τρόπο– «του πλούτου». Δηλαδή στις χώρες του Κόλπου με όλα αυτά τα κολοσσιαία, «τερατώδη» κατασκευάσματα, τα οποία δεν νομίζω ότι προσθέτουν κάτι στην ανθρώπινη ταυτότητα, κατά κάποιο τρόπο.

Μίλησέ μου για την επαφή σου με τη φύση μέσα από τις συχνές εξορμήσεις που κάνεις με τη μηχανή.

Ναι. Όχι, είναι ένα πεδίο που.. Όπως είπα.. όχι, το ανακάλυψα. Ίσως επειδή είχα γεννηθεί και σ’ ένα χωριό που η αμεσότητα είναι μεγάλη με το φυσικό περιβάλλον και με τους ήχους του. Είναι κάτι που πάντοτε μου «κέντριζε» το ενδιαφέρον, δηλαδή η ζωή στην πόλη ήτανε.. είχε συγκεκριμένα όρια. Τώρα το πώς το βλέπω δηλαδή, εντάξει έχω γυρίσει σχεδόν όλη τη χώρα. Είναι κάτι που κάθε φορά με τρελαίνει. Και θα ’λεγα ότι με «τραβάει» τόσο πολύ, που τα καλοκαίρια γενικώς δεν πηγαίνω στη θάλασσα. Είναι ένα κομμάτι που δε μ’ ενδιαφέρει, δεν κατάλαβα ποτέ ότι αυτή η παραλία: «Α, τι ωραία που είναι, είναι καλύτερη από εκείνη». Εμένα οι παραλίες όλες ίδιες μού φαίνονται! Το αγαπημένο μου κομμάτι, ας πούμε, της Ελλάδος είναι όλο το ηπειρωτικό κομμάτι και δη ο κορμός της Ελλάδος: όλη η Πίνδος, όλη η ορεινή Πελοπόννησος και το κομμάτι της Βόρειας Ελλάδας που είναι όσο πιο μακριά από θάλασσα. Δηλαδή όλες αυτές οι δασώδεις περιοχές, όλα αυτά τα βουνά, το οδικό δίκτυο που υπάρχει εκεί, ο τρόπος ζωής των ανθρώπων εκεί, δηλαδή νομίζω ότι μου ταιριάζει καλύτερα αυτό το κομμάτι. Και εκεί πέρα βρίσκεις επίσης και πάρα πολλά «διαμάντια» από κατασκευές, από λύσεις που έδιναν οι άνθρωποι στην αρχαιότητα για να «υπερπηδήσουν» τα όποια εμπόδια επικοινωνίας: γεφύρια, δρόμους, καλντερίμια, πράγματα, το πώς ήταν χτισμένα τα χωριά τους κλπ.

Κάποιες ιδιαίτερες «γωνιές», τις οποίες έχεις εξερευνήσει;

Θα έλεγα, ότι φέτος συμπληρώνω ένα κομμάτι –αν καταφέρω και πάω– συμπληρώνω ένα κομμάτι μικρό των Αγράφων, που μου έχει μείνει από όλο τον ορεινό όγκο της Πίνδου. Δηλαδή αν συμπλήρωνα ένα χάρτη –συμπληρώνω μάλλον ένα χάρτη– ο οποίος έχει τις διαδρομές, όσες βέβαια μπορεί να τις επισκεφτεί ένα δίκυκλο, γιατί είναι και κάποιες που δεν μπορεί να πάει κανείς ούτε με δίκυκλο. Νομίζω ότι αν τις σημειώσω με κατακόκκινο στυλό, θα «κοκκινίσει» όλος ο χάρτης. Είναι τ’ αγαπημένο μου τμήμα, δηλαδή η περιοχή των Αγράφων μέχρι την Ήπειρο.

Ταξίδι που θα ήθελες να πραγματοποιήσεις στο εξωτερικό;

Θα ήθελα –βέβαια όσο περνάνε τα χρόνια απομακρύνεται η πιθανότητα αυτή– θα ήθελα να επισκεφτώ, δεν ξέρω αν ήταν σ’ ένα ταξίδι, αν ήταν σ’ ένα ταξίδι θα ήταν αρκετά μεγάλο. Να ξεκινήσω με μία παρέα, η οποία να έχει τις ίδιες απόψεις, να φύγουμε από την Ελλάδα, να καταλήξουμε στην Καμτσάτκα, στο τέρμα της... ουσιαστικά από Ανατολή, Σιβηρία, στη Γη των Ηφαιστείων, περνώντας απαραίτητα απ’ τη μαγική για μένα περιοχή των κρατών, που ήταν τμήματα σε εισαγωγικά του Δρόμου του Μεταξιού. Όπως επίσης ένα άλλο μέρος που θα ήθελα να περάσω από εκεί ας πούμε και να... δεν ξέρω τι[00:45:00] θα ήθελα να κάνω εκεί…. θα ήταν να πάω σ’ αυτό το... σ’ ένα Κοσμοδρόμιο, το οποίο είχαν οι Ρώσοι μέχρι – ουσιαστικά ακόμα το χρησιμοποιούν. Είναι στο Νότιο Καζακστάν, στο Κοσμοδρόμιο του Τιουρατάν, ουσιαστικά το Μπαϊκονούρ, όπως λέγεται. Εκεί υπάρχει, αποτυπωμένη πάνω σε ερείπια και σε παρατημένες εξέδρες και σε κατασκευές, όλη η ιστορία μίας προσπάθειας που κινείτο μεταξύ πραγματικότητας αλλά και με μεγάλα κομμάτια μύθου του ρώσικου διαστημικού προγράμματος. Θα ήθελα εκεί να πάω να το δω αυτό το πράγμα, θα ήθελα να πάω να το δω. Δεν ξέρω πώς θα μπορούσα να ξεναγηθώ εκεί. Δεν θα ήθελα να ξεναγηθώ από έναν ξεναγό από το Καζακστάν που να μου λέει: «Εδώ είναι εκεί», «εδώ είναι τα πράγματα εκεί και εκεί». Δηλαδή θα ήθελα με κάποιον άλλον τρόπο εκεί. Ίσως να έβρισκα έναν ντόπιο, να μείνω 2-3, 1 μήνα εκεί πέρα και να μου έλεγε διάφορα πράγματα. Δεν ξέρω. Αλλά αυτό θα ήταν ένα ταξίδι που θα ήθελα να κάνω. Και φυσικά σ’ όλες αυτές τις πόλεις: Σαμαρκάνδη, πόλεις του Τουρκμενιστάν, πόλεις του Τατζικιστάν, μ’ όλα αυτά τα ορεινά περάσματα των καραβανιών κλπ. Νομίζω ότι έτσι θα «έκλεινα», μ’ ένα τέτοιο ταξίδι. Δε μ’ ενδιαφέρει να πάω στη Νέα Υόρκη. Δε μ’ ενδιέφερε ποτέ να πάω στη Νέα Υόρκη. Κάποιες πόλεις της Ευρώπης πήγα. Ωραία, πάρα πολύ καλά, πολύ ωραίες είναι. Δε μ’ ενδιαφέρει όμως. Δε θα ήθελα να βγάλω φωτογραφίες με τον Πύργο του Άιφελ πίσω μου, γι’ αυτό δεν έφερα ποτέ καμία, δε μ’ ενδιέφερε, ούτε με το Λονδίνο, ούτε με τα ποτάμια της Ολλανδίας, ούτε με τίποτα. Ένα κομμάτι μόνο που με μάγεψε από τον κεντρικό τέτοιο... ήταν όταν έμεινα στη Λιέγη ένα μικρό διάστημα, που πήγαμε μία βόλτα, θα έλεγε κανείς, στο Δάσος της... Έλα θα το θυμηθώ, εν πάση περιπτώσει, σ’ ένα δάσος εκεί το οποίο ήτανε στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, των Αρδεννών, ναι, το θυμήθηκα! Ήταν πολύ σημαντικό για τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, για κάποιες μάχες που έδιναν εκεί, δηλαδή είναι κάποια τέτοια σημεία, τα οποία είναι τόσο πολύ που μ’ αρέσουν. Αυτό.

Επιλογικά πες μου αν έχεις αγαπημένες «γωνιές» στο Νομό Λακωνίας;

Αγαπημένες γωνιές. Ένα μέρος που μ’ αρέσει πάρα πολύ είναι στο πόδι της –στο πόδι όχι της Μάνης– της Νεάπολης, η περιοχή του Αρχάγγελου. Μ’ αρέσει το κομμάτι του Ταϋγέτου πάρα πολύ. Όπως μ’ αρέσουν και κάποια χωριά του Πάρνωνα, στο βόρειο κομμάτι του.

Χρήστο, σ’ ευχαριστώ θερμά για όσα αφηγήθηκες σήμερα!

Παρακαλώ!