Θα μας πείτε το όνομά σας;

Καλησπέρα. Είμαι ο Θεοχάρης Απόστολος, ιδιοκτήτης γραφείου τελετών, στην πόλη της Κατερίνης.

Είναι Δευτέρα, 10 Ιουλίου. Είμαι η Φτεργιώτη Ιωάννα, ερευνήτρια για το Istorima και είμαστε με τον κύριο Απόστολο Θεοχάρη, να μιλήσουμε για τη δουλειά σε ένα γραφείο τελετών. Κύριε Αποστόλη, θέλω να κάνουμε λίγο μια μικρή εισαγωγή για τα παιδικά σας χρόνια και πώς ήτανε να μεγαλώνει ένα παιδί μέσα σε ένα γραφείο τελετών ουσιαστικά.

Ναι, ωραία. Τα παιδικά μου χρόνια είναι μέσα στο γραφείο, είναι όλη η οικογένεια. Το γραφείο ήταν είκοσι τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο ανοιχτό, οπότε δεν έκλεινε ποτέ. Από τη στιγμή που γεννήθηκα και μεγάλωσα μέσα στο γραφείο, όπως και οι αδερφές μου επίσης. Έχω τρεις αδερφές. Λοιπόν, ήμασταν συνέχεια μέσα στο γραφείο, από το πρωί μέχρι το βράδυ, στην περιοχή… στην πόλη στης Κατερίνης όπως είπα, στην περιοχή Σιντριβάνι, στον Πλάτανο. Η ζωή μου ήτανε σχετικά καλή και δύσκολη. Δύσκολη θα το πω, γιατί είχαμε είκοσι τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο, δεν είχαμε Πάσχα, δεν είχαμε γιορτές, δεν είχαμε Χριστούγεννα, δεν είχαμε μέρα, δεν είχαμε νύχτα. Φυσικά ο πατέρας μου, αλλά κι εμείς τα παιδιά. Δεν είχαμε να πάμε σε κάποιες εκδηλώσεις, από άποψη ώρας, όταν υπήρχε δουλειά, που σχετικά πάντα υπήρχε δουλειά, γιατί στην πόλη της Κατερίνης, εκείνα τα χρόνια, υπήρχανε δύο γραφεία τελετών μέσα στον νομό Πιερίας. Οπότε καταλαβαίνετε, έπρεπε να εξυπηρετήσουμε, η οικογένεια μου, τον νομό. Αυτό.

Θυμάστε, ως παιδί, ποια ήταν η πρώτη φορά που είδατε ένα νεκρό;

Ναι. Προτού τον νεκρό, σχετικά άργησα να δω νεκρό, άργησα να δω. Όπως σας είπα, έχουμε μεγαλώσει από πολύ μικρή ηλικία που θυμάμαι τον εαυτό μου, δηλαδή τρία χρονών, που άρχισα να καταλαβαίνω ότι έχουμε το γραφείο και ποια είναι η δουλειά του… των γονέων μου τέλος πάντων, έβλεπα φέρετρα, έβλεπα… Νεκρό δεν έχω δει. Νεκρό άργησα λίγο να δω. Περίπου στα δέκα πες, στα δέκα, κάπου εκεί πέρα. Λοιπόν, εκεί έχω δει και τον πρώτο μου, ας πούμε, τέτοιο. Από μακριά βέβαια, ας πούμε. Δεν πλησίασα. Αυτό θυμάμαι σαν πρώτη εμπειρία, το οποίο δεν μου φάνηκε και τίποτα, έτσι, παράξενο γιατί υπήρχε μια, ας το πούμε, μια προετοιμασία, τα περασμένα χρόνια. Αυτό.

Μια εξοικείωση.

Εξοικείωση, ακριβώς. Ακριβώς.

Δεν σας σόκαρε δηλαδή;

Όχι, όχι! Απολύτως, απολύτως, απολύτως. Θέλω να πω, κιόλας επειδή είχα μεγαλύτερες αδερφές, ιδίως η μία μου η αδερφή, η οποία ήταν και πολύ δραστήρια η αδερφή μου, η Μαρία. Πρέπει να το πω αυτό. Αυτήνα θεωρούσα ότι ήτανε και… όχι η μεγάλη μου αδερφή, ο μεγάλος μου αδερφός κιόλας. Ανάμεσα κάτι στον πατέρα και στον αδελφό. Λοιπόν, η αδελφή μου, η αδελφή μου ήτανε ο μεγάλος μου ο αδελφός, μόνο που ήταν κορίτσι. Αυτό γιατί το λέω; Γιατί ήτανε κάπως παράξενο κοπέλα πάνω σε αυτό το αντικείμενο. Λοιπόν, η αδερφή μου είχε πρώτα αυτή μια εξοικείωση στο αντικείμενο αυτό. Λοιπόν, οπότε αυτήνα θα πω ότι με έβαλε σιγά-σιγά στο πνεύμα και στην εξοικείωση αυτή παρά ο πατέρας μου. Εντάξει; Αυτό.

Πώς πήρατε απόφαση να ακολουθήσετε αυτό το επάγγελμα; Είχατε κάποια άλλα όνειρα ίσως; Ή…

Όνειρα, όνειρα πολλά, αλλά λόγω της οικογένειας, κάποια στιγμή αφού τελείωσα ας πούμε το σχολείο, το στρατιωτικό και δεν μπήκα κάπου, σε ένα πανεπιστήμιο, κάπου τέλος πάντων. Αλλά και να πήγαινα σε ένα πανεπιστήμιο και να έπαιρνα κάποιο πτυχίο, πάλι αυτό το επάγγελμα θα ‘κανα, γιατί είναι οικογενειακή επιχείρηση κι επειδή έχω μεγαλώσει εκεί μέσα, δεν θα ήθελα να χαθεί. Είμαι δεύτερης γενιάς επαγγελματίας πάνω σε αυτό το αντικείμενο και μακάρι να ακολουθήσει… Ναι, ήταν μια φυσική εξέλιξη αυτό το πράγμα, δεν ήθελα να… Είμαι δεύτερης γενιάς επαγγελματίας, επιχειρηματίας. Δεν ξέρω αύριο μεθαύριο αν… Προς το παρόν είμαι ελεύθερος, δεν έχω οικογένεια δικιά μου. Μπορεί να ‘ρθει και η οικογένεια και να ακολουθήσει και τρίτη γενιά. Δεν το γνωρίζω αυτό το πράγμα. Θα το ήθελα πραγματικά. Αυτό.

Να πούμε λίγο, πώς θυμάστε από παλιά εσείς πώς γινόταν μια κηδεία; Από την αρχή-αρχή, απ’ τα πρώτα βήματα.

Η τελετή ε;

Η τελετή όλη, ναι.

Η τελετή. Αφού μας ειδοποιούσανε οι οικείοι για το πού βρισκότανε κάποια σωρό, άμα βρισκότανε σε κάποιο νοσοκομείο ή σε κάποιο ξενώνα, σε κάποιο ίδρυμα. Πήγαινε ο πατέρας μου μαζί με τους ανθρώπους, τους συνεργάτες που είχε, τους υπαλλήλους τέλος πάντων. Τακτοποιούσαν τη σωρό. Τη ντύνανε, την τοποθετούσανε στο φέρετρο, βάζανε τα λουλούδια. Λοιπόν, και το βράδυ ξημέρωνε η σωρός στο… στην οικία. Θέλω να πω ότι πάντα το φέρετρο, μέσα στο δωμάτιο που θα ήτανε, πάντα κοιτούσε στην… το πρόσωπο προς την Ανατολή. Λοιπόν, και κατά τη διάρκεια της νύχτας τέλος πάντων, διαβάζαν οι οικείοι κάποιο ψαλτήρι λέγεται, το οποίο μέχρι που να ‘ρθει η ώρα για να… της τελετής, για να ξεκινήσει η τελετή, έπρεπε να διαβάζουν αυτό το ψαλτήρι. Το οποίο γίνεται μέχρι στις μέρες μας. Αυτό. Μετά, αφού κλείνουνε κάποια ώρα που θα ‘πρεπε να μεταφερθεί η σωρός από την οικία στην εκκλησία, ερχόταν, πήγαινε ο πατέρας μου έπαιρνε τον ιερέα απ’ την εκκλησία, πήγαιναν στην οικία, παίρνανε τη σωρό. Τη σωρό τότε μπορούσαν να τη μεταφέρουνε κόσμος, συγγενείς ή φίλοι, στα χέρια, στους ώμους, όπως παίρνουν τον επιτάφιο. Ή μπορούσε και να τοποθετηθεί στη νεκροφόρα. Και περπατούσαν. Μπορεί να ήταν από το… η οικία από την εκκλησία, μπορεί να ‘ταν ένα χιλιόμετρο, δύο χιλιόμετρα. Περπατούσαν με τη σωρό στον ώμο. Πηγαίνανε στην εκκλησία, γινότανε η τελετή, τέλος πάντων. Ο ιερέας διάβαζε, διαβάζει πάντα -μέχρι και τώρα φυσικά-, το ευαγγέλιο, το «Κατά»… ένα κομμάτι από το «Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο». Λοιπόν, και κάποια άλλα περί τελετής, τέλος πάντων. Λοιπόν, μετά, όταν τελειώνει ο ιερέας, τελείωνε και τελειώνει ο ιερέας την ακολουθία, την τελετή, η οικογένεια κάθεται σε κάποιο μέρος του ναού, οι οποίοι, περνάει ο κόσμος, αποσπάται, είναι ο τελευταίος ασπασμός και της οικογένειας και των συγγενών και φίλων. Περνάνε απ’ τον νεκρό, χαιρετάνε και την οικογένεια, τους δίνουν τα συλλυπητήρια και όλοι μαζί μετά, πάλι αν θέλουνε, πηγαίνουνε τη σωρό στον ώμο ή στην νεκροφόρα και πηγαίνουν προς το κοιμητήριο. Λοιπόν, στο κοιμητήριο τοποθετείται η σωρός στο μνήμα, στον τάφο δίπλα. Πάλι ο ιερέας λέει αυτά που λέει, τις ευχές, τέλος πάντων, που διαβάζει. Αφού ρίχνει κρασί. Αυτό είναι στα έθιμα των ορθόδοξων, να ρίχνουνε κρασί και λάδι και χώμα. Έπειτα σκεπάζεται η σωρός με το σάβανο, κλείνει το καπάκι και τοποθετείται μέσα στον τάφο. Όπου και περνάν μετά και η οικογένεια και οι αυτοί που παρευρίσκονται στην τελετή. Λοιπόν, ρίχνουνε χώμα, πάνω στο… μέσα στον τάφο και φεύγουν για τον παραδοσιακό καφέ, τον καφέ της παρηγοριάς, που λένε. Αυτό. Έτσι είναι μια τελετή. Με δυο κουβέντες, έτσι γινόταν μια τελετή τότε. Μέχρι και τώρα, το ίδιο πράγμα συνέβαινε, προ κορονοϊού, γιατί ο κορονοϊός έχει αλλάξει αρκετά πράγματα. Οι άνθρωποι τότε που ξενυχτούσανε τη σωρό στην οικεία, μετά τον κορονοϊό, αφού έχουνε γίνει -πώς το λένε;- δεν… λόγω του κορονοϊού, δεν τους πηγαίναν τους ανθρώπους στα σπίτια. Λοιπόν, οπότε κατευθείαν απ’ το νοσοκομείο, στην εκκλησία και σε κάποιες περιπτώσεις, κατευθείαν στο μνήμα, κάποια… Ο παπάς διάβαζε και γινόταν κατευθείαν η τελετή. Αυτήν τη στιγμή, έχει αλλάξει αυτό που ο κόσμος ξημέρωνε στον νεκρό, στο σπίτι, και διαβάζανε και το ψαλτήρι και τον ξενυχτούσανε. Τώρα, κατά ένα [00:10:00]90% -πως το λένε;- κατά ένα 90% πηγαίνει κατευθείαν η σωρός στην εκκλησία. Αυτό είναι που μας άλλαξε ο κορονοϊός. Και δυστυχώς έχει μείνει κιόλας. Δυστυχώς.

Πριν αναλύσουμε λίγο και το πρωτόκολλο γενικά, σχετικά με τις κηδείες την περίοδο του κορονοϊού, θέλω να μου πείτε τη διαφορά που είχαν τα πρώτα χρόνια που θυμάστε εσείς οι κηδείες, με τη διαφορά που είχανε τα χρόνια πριν τον κορονοϊό, που είναι πρόσφατα. Από άποψη κόσμου, σεβασμού…

Ναι. Το μεγαλύτερο, όπως το είπες, είναι ο σεβασμός. Αυτό που θυμάμαι όταν ήμουνα μικρός, εδώ στην πόλη της Κατερίνης, η οδός Μεγάλου Αλεξάνδρου, η οποία είναι τώρα πεζόδρομος, θα μπορούσε να περνάει μια σωρός και όποιος υπήρχε δεξιά και αριστερά στον δρόμο της Μεγάλου Αλεξάνδρου, θα περνούσε η πομπή, η τελετή. Θα ήταν όλοι προσοχή. Οι εργάτες που ήταν στις οικοδομές θα σταματούσανε, θα βγάζαν τα καπέλα τους, θα σταματούσαν οι μπετονιέρες, τα εργαλεία τους. Θα περνούσε η σωρός, μέχρι και ο τελευταίος, θα κάναν τον σταυρό τους και μετά θα συνεχίζανε. Και ο κόσμος μαζευότανε, διακόσια, τριακόσια, τετρακόσια άτομα πήγαιναν… Δεν ήτανε… Συνήθης ήταν αυτό, να πηγαίνουν τόσα άτομα, τριακόσια άτομα, διακόσια, τριακόσια άτομα σε μία κηδεία. Θα μπορούσε να φτάσει και τα πεντακόσια και τα εξακόσια άτομα. Που τώρα, τα περισσότερα που μπορεί να ‘ναι, διακόσια φερ’ ειπείν με τα χίλια ζόρια, ένα στα πενήντα φερ’ ειπείν. Το μεγαλύτερο, η μεγαλύτερη διαφορά βλέπω είναι στον σεβασμό. Δεν υπάρχει σεβασμός και προς την… στην οικογένεια, αλλά και στον νεκρό. Στα αρχαία, στα αρχαία χρόνια οι πολέμιοι σταματούσανε για να θάψουνε τους νεκρούς. Οπότε, υπήρχε σεβασμός προς τον νεκρό. Επίσης, και αυτοί που κάνουνε, οι επαγγελματίες, όπως εμείς, αυτό το λειτούργημα, γιατί λειτούργημα είναι, θα ‘πρεπε και πρέπει να είναι ευπρεπώς ντυμένοι. Να σέβονται. Να σέβονται και να… Και τη σωρό και τους… και την οικογένεια. Αυτή είναι η διαφορά που υπήρχε παλιότερα, πώς γινόταν μια τελετή, με την τωρινή. Με την τωρινή, γιατί η τωρινή, βλέπεις μια κηδεία που μπορεί να γίνει, να ξημερώσει η σωρός σε ένα σπίτι, που δεν θα ‘χει παράδειγμα τα εκατό, τα διακόσια, τα τριακόσια, τα πεντακόσια άτομα. Μπορεί να ‘ναι πενήντα άτομα. Κι αφού ξεκινήσει από την εκκλησία, όπως και παλιά, πήγαιναν στον ναό. Πήγαιναν στο ναό. Ο κόσμος που βρίσκεται στον δρόμο, δεν έχει… Όπως παλιότερα σταματούσαν και κάναν τον σταυρό τους, περνούσε η σωρός, τώρα δεν υπάρχει αυτό. Περνάει η κηδεία και ο άλλος προσπερνάει την κηδεία ας πούμε, δεν σέβεται. Παλιότερα δεν υπήρχε αυτό το πράγμα. Αυτό τώρα υπάρχει. Αυτή είναι μια διαφορά, την οποία την παρατηρώ κι εγώ και ο υπόλοιπος κόσμος πολύ, πολύ έντονα. Και φυσικά, κατά τη διάρκεια του κορονοϊού -και είναι πολύ άσχημο πράγμα αυτό- που μέσα στον ναό, ήταν το πρωτόκολλο τέτοιο, που θα μπορούσε να είναι η σωρός μέσα στον ναό, να είναι μόνο πέντε συγγενικά πρόσωπα. Και είναι πολύ άσχημο αυτό, γιατί θα μπορούσε αυτός ο άνθρωπος που έχει αποβιώσει, να έχει παράδειγμα δεκαπέντε, δέκα-δεκαπέντε άτομα κοντινούς συγγενείς. Μιλάω για παιδιά ή για αδέρφια, για πρωτοβάθμια συγγένεια, και να μην μπαίνουν στον ναό πάνω από πέντε άνθρωποι. Να είναι έξω από την εκκλησία και στη χειρότερη να μην τους επιτρέπεται να ‘ρθουν καθόλου στην εκκλησία. Αυτό είναι… πραγματικά είναι πολύ άσχημο. Πολύ άσχημο, γιατί ο Έλληνας είναι με τα ήθη και τα έθιμα είναι δεμένος. Εκείνα τα χρόνια -θέλω κάτι να σημειώσω- εκείνα τα χρόνια, οι παππούδες μας και οι γιαγιάδες μας, όταν ερχόταν ας πούμε το… Πίστευαν ότι θα έρχεται η ώρα τους, τέλος πάντων, είχανε τα ρούχα τους, τα είχανε… προετοιμαζότανε γι’ αυτό το πράγμα. Πάλι πράγμα που στη σημερινή εποχή δεν υπάρχει αυτό. Αυτό.

Να πούμε λίγο τώρα, εφόσον αναφέραμε πάλι τον κορονοϊό, την περίοδο του κορονοϊού, θέλετε να πούμε λίγο το πρωτόκολλο, κι εκτός από τον κόσμο στην εκκλησία, τι άλλο ήταν διαφορετικό σε σχέση με την ταφή ή με την τελετή;

Ναι. Κατ’ αρχήν, όσον αφορά το… στην εκκλησία, δεν υπήρχε να πει ο πάτερ λιγότερα. Τα λόγια είναι αυτά που… Είτε προτού κορονοϊού, είτε στον κορονοϊό, είτε μετά στον κορονοϊό, ο πάτερ αυτά που έλεγε, αυτά λέει και αυτά θα λέει. Η διαφορά είναι στον κορονοϊό ότι η σωρός, όταν πηγαίναμε στο νοσοκομείο να παραλάβουμε μια σωρό από κορονοϊό. Εγώ προσωπικά δεν -κι όχι εγώ προσωπικά, οι συνάδελφοι και εγώ- δεν βλέπαμε τη σωρό, γιατί την παραλαμβάναμε μέσα σε σάκους, οι οποίοι οι γιατροί τη βάζανε μέσα σε σάκους. Από κει και πέρα, το πρωτόκολλο ήτανε να περάσει με κάποια ζελατίνα, αφού θα τη βάλουμε στο φέρετρο και δεν θα ντυθεί η σωρός. Τη βάζαμε μέσα στο φέρετρο, τυλίγαμε το φέρετρο με μια… με ένα σελοφάν τέλος πάντων, κι όπως είπα και πριν, πηγαίναμε στην εκκλησία, κάναμε το μυστήριο και η ταφή. Γινότανε η ταφή. Φυσικά, η ταφή… Η ταφή, όσοι είχανε… όσοι ήτανε με κορονοϊό, τα πιστοποιητικά θανάτου γράφανε «κορονοϊό» πάνω στο… στη διάγνωση, πήγαιναν σε συγκεκριμένο μέρος του κοιμητηρίου για τον ενταφιασμό. Αυτό.

Αυτό συνέβαινε… Φοβόντουσαν;-

Αυτό είναι… Η πολιτεία έχει πάρει αυτήν την -η ευρωπαϊκή ένωση ή η πολιτεία- έχει πάρει αυτήν την απόφαση, ότι όσοι έχουνε φύγει από τη ζωή κι έχουνε διαγνωσθεί ότι είχαν και κορονοϊό, πηγαίνανε σε… Το πρωτόκολλο έλεγε ότι θα πάνε να θαφτούνε στο κοιμητήριο, σε εκείνον τον χώρο του κοιμητηρίου, που πηγαίναν μόνον όσοι είχαν κορονοϊό. Όπως επίσης, και σε ένα… Κάποιος άμα διατηρούσε ένα οικογενειακό μνήμα και επιθυμία της οικογένειας είναι ο αδελφός, η αδελφή, η μάνα, ο πατέρας να θαφτούνε στο οικογενειακό το μνήμα, δεν μπορούσε να γίνει αυτό αν η νέα σωρός είχε κορονοϊό. Θα ‘πρεπε να πάει σε καινούργιο, σε παρθένο τάφο, για να γίνει ο ενταφιασμός. Αυτό είναι το πρωτόκολλο που έχει… μας είχε δώσει η πολιτεία, τέλος πάντων, ή η ευρωπαϊκή ένωση, δεν ξέρω και η παγκόσμια, δεν ξέρω αν συνέβαινε αυτό.

Θεωρείται ότι είχε βάση; Ότι έπρεπε να γίνει έτσι;

Το… Εν μέρει νομίζω ότι έχουνε κάποιο δίκιο, γιατί η λογική τους είναι ότι το σώμα από τα υγρά που -κατά τη διάρκεια του ενταφιασμού- και από τα υγρά που θα βγούνε από το σώμα του νεκρού, μπορεί να πάνε στον υδροφόρο ορίζοντα, οπότε κάποιο μικρόβιο, κάποιο -δεν ξέρω- ένα μικρόβιο μπορεί να συνεχίσει να ζει μέσα από αυτό και να μολύνει και να συνεχίσει να υπάρχει πανδημία και στο μέλλον. Αυτό είναι το σκεπτικό τους. Αλλά στην Αθήνα, φερ’ ειπείν, αυτοί που πηγαίναν να θαφτούν στις αρχές, που τα πράγματα ήταν πολύ πολύ σφιχτά ήτανε, ο τάφος που έμπαινε η σωρός με κορονοϊό ήτανε σε τσιμέντο μέσα, οπότε δεν μπορούσαν να φύγουνε, να φύγουνε τα υγρά ας πούμε, όταν ήταν τσιμενταρισμένο. Εδώ, σε εμάς, δεν είχε τέτοια ισχύ. Όπως επίσης, αυτό που είπα, ότι η σωρός… κάποιος που είχε οικογενειακό μνήμα, οικογενειακό μνήμα και ότι η νέα σωρός δεν μπορεί να μπει, δεν μπορεί να μπει στο μνήμα αυτό, στις γύρω-γύρω περιοχές, δηλαδή σε χωριά γύρω-γύρω, άμα είχες… αν είχες οικογενειακό μνήμα, μπορούσε να γίνει η ανακομιδή που λέμε, να βγει η παλιά σωρός και να μπει η καινούργια σωρός. Δηλαδή, εδώ υπάρχουνε δύο μέτρα και δύο σταθμά. Αυτό θέλω να πω. Δεν ξέρω γιατί συμβαίνει αυτό. Αυτό είναι από την πολιτεία, αυτό το θεωρώ ότι κάπου δεν το ‘χουνε σκεφτεί σωστά. Κάπου… Πάντως αυτό υπήρχε, αυτό το πράγμα.

Ωραία. Μιας που είπατε για εκταφή, να μιλήσουμε λίγο-

Ναι-

Για την εκταφή;

Ναι.

Αυτή γίνεται από τα γραφεία τελετών; Γίνεται από σας;

Όχι. Εδώ, στην πόλη μέσα, υπάρχουνε δημοτικοί υπάλληλοι που κάνουνε αυτήν την εργασία. Στα χωριά γύρω-γύρω, υπάρχουνε άνθρωποι που ασχολούνται μ’ αυτό το… μ’ αυτήν την εργασία τέλος πάντων και την [00:20:00]κάνουν αυτοί. Οι ιδιώτες την κάνουνε, πλην από τις πόλεις που την κάνουνε άνθρωποι του δήμου. Αυτό.

Την προηγούμενη φορά είχαμε μιλήσει και για την εμπειρία σου σε νεκροτομείο.

Ναι.

Θα ήθελες να πούμε δυο λόγια;

Ναι, βεβαίως.

Έχεις βρεθεί, ας πούμε, μπροστά σε νεκροψία;

Ναι, βεβαίως, βεβαίως. Τα παλιότερα χρόνια, τις νεκροψίες-νεκροτομές τις έφτιαχναν οι ιδιοκτήτες των γραφείου τελετών. Όπως επίσης, θυμάμαι ο μπαμπάς μου, όταν γινότανε κάποιο τροχαίο, πήγαινε ο πατέρας μου και έβγαζε από το τροχαίο τους ανθρώπους, ενώ τώρα τους βγάζουνε η πυροσβεστική. Η πυροσβεστική, οι τραυματιοφορείς, μεταφέρουν τις σωρούς αυτοί. Ενώ παλιότερα, πήγαινε ο μπαμπάς μου και οι συνάδελφοι και κάναν αυτήν τη δουλειά. Όπως επίσης, και τις νεκροψίες-νεκροτομές, τις έκανε ο μπαμπάς μου και οι συνάδελφοι. Οι άνθρωποι που είχαν τα γραφεία τελετών. Μαζί με… Φυσικά, ο ρόλος που είχε ο μπαμπάς μου δεν ήταν του γιατρού, ήταν του νεκροτόμου. Φυσικά ερχότανε ο γιατρός που ήταν εξουσιοδοτημένος από το κράτος και πήγαινε μαζί με τον πατέρα μου και κάνανε τη νεκροψία-νεκροτομή. Έτσι γινόταν παλιότερα. Στη σημερινή εποχή, υπάρχουνε τα νεκροτομία και οι ιατροδικαστικές υπηρεσίες, που πηγαίνουμε τη σωρό και γίνεται η νεκροψία-νεκροτομή. Λοιπόν, όσο αφορά, αν πότε θυμάμαι για τη νεκροψία-νεκροτομή. Ναι. Από τις πολλές φορές που μ’ έπαιρνε ο πατέρας μου μαζί, είχα την περιέργεια κιόλας, κάπου σιγά-σιγά, να βάλω το κεφάλι μου να δω από μια άκρη τι κάνει μέσα σε εκείνο το δωμάτιο. Λοιπόν, κι αυτό που είδα ήταν μια εικόνα τέλος πάντων, μια σωρό πάνω σε έναν πάγκο, η οποία ήταν σαν εγχείρηση, σαν εγχείρηση. Λοιπόν, θέλω λοιπόν να πω ότι όταν το είδα αυτό, δεν είναι και το πιο ευχάριστο, το πιο ευχάριστο πράγμα, γιατί ήμουνα μικρός κιόλας, αλλά δεν με σόκαρε και δεν με τρόμαξε αυτό. Μετά από κει, τα επόμενα χρόνια, άρχισα όλο και πιο… Και πιο να εξοικειώνομαι, να εξοικειώνομαι, όπου ήρθε και η πρώτη φορά που έπρεπε να πάει μια σωρός για νεκροψία-νεκροτομή. Εγώ είχα φτάσει στην ηλικία περίπου των 20-21. Λοιπόν, έλειπε ο πατέρας μου, ήταν σε κάποια δουλειά κι έπρεπε να… η σωρός που υπήρχε να γίνει νεκροψία-νεκροτομή. Οπότε πήγα, πήρα τον εξουσιοδοτημένο γιατρό που έκανε τη διάγνωση, τέλος πάντων, την τέτοιο, πήγα. Μου έλεγε: «Κάνε αυτό, κάνε αυτό, κάνε αυτό» και ήταν η πρώτη μου, αυτή ήταν η πρώτη μου εμπειρία με τη νεκροψία-νεκροτομή. Αυτό.

Θα ήθελα λίγο να μας πεις και για το περιστατικό με την πίτσα-

Πίτσα;

Που είχαμε αναφέρει.

Πίτσα; Πίτσα;

Στο νεκροτομείο.

Ναι! Οι άνθρωποι που δουλεύουνε μέσα στα νεκροτομεία είναι λίγο πιο… Όχι λίγο, πολύ πιο εξοικειωμένοι και δεν δίνουν μου φαίνεται σημασία σε πράγματα που… Και θέλω να πω, κάποια φορά που είχα πάει στο… σε κάποιο νεκροτομείο και ήτανε η μέρα της γιορτής μου, έτυχε να ‘ναι η μέρα της γιορτής μου. Αφού τελειώσαμε, σχεδόν είχαμε τελειώσει, θεώρησα ότι πρέπει να κεράσω κάτι, ας πούμε, στην κυρία ιατροδικαστή, στους νεκροτόμους εκεί, όσοι παρευρισκόταν εκεί. Μας έφεραν, τέλος πάντων, αυτά που… Την πίτσα όπως είπες, την πίτσα. Λοιπόν, τη βάλαμε σε ένα τραπέζι πάνω, σε έναν χώρο, και πίσω απ’ αυτόν το χώρο που φαινόταν, ήταν διαμπερές ο χώρος, λοιπόν, υπήρχε κάποιο πτώμα ας πούμε που ήτανε ανοιγμένο. Λοιπόν, και οι άνθρωποι εκεί που εργαζότανε, οι ιατροδικασταί, οι νεκροτόμοι, τρώγανε και πίνανε κανονικά, ας πούμε, σαν να μη συνέβαινε τίποτα. Εντάξει, εγώ δεν μπορούσα να το κάνω αυτό το πράγμα. Αυτό. Αυτό.

Πότε μια κηδεία γίνεται με κλειστό το φέρετρο; Και αν θυμάσαι εσύ κάποιο περιστατικό που να σου έτυχε με κλειστό φέρετρο, που να σε έχει σοκάρει;

Ναι, αυτό δεν είναι… Το καπάκι, γιατί το καπάκι είναι… όταν λέμε κλειστό φέρετρο, καπάκι είναι. Και σε κάθε τελετή μπορεί να είναι επιθυμία της οικογένειας να μην ανοίξει το φέρετρο. Δεν είναι δηλαδή, όταν κάποιος έχει… Εγώ φερ’ ειπείν στην αδερφή μου και στον πατέρα μου, δεν ήθελα να ανοίξουνε το… να ανοίξω το φέρετρο. Ήταν επιθυμία δικιά μου. Υπάρχει όμως και κάποιες περιπτώσεις που ο άλλος μπορεί να είναι από ένα σοβαρό τροχαίο, από… μπορεί να ΄ναι, κάποιον να τον… Όπως και έχει τύχει, το τραίνο, τον πάτησε το τραίνο. Εκεί καταλαβαίνεται ότι δεν μπορεί να ανοίξει το καπάκι. Πρέπει να πάει με κλειστό φέρετρο, με το καπάκι κλειστό. Αυτό.

Μου είχες αναφέρει για ένα παιδί την προηγούμενη φορά. Το-

Πού;

Για ένα παιδί, για ένα τετραπληγικό παιδάκι.

Ναι, ένα κοριτσάκι.

Που σε είχε σοκάρει εκείνο.

Ναι. Ναι, ναι.

Θες να μας πεις δυο λόγια;

Ναι. Με είχαν πάρει κάποιο τηλέφωνο. Το πρώτο πράγμα που με ρώτησαν, πόσο είναι για το οικονομικό, να πάω στη Θεσσαλονίκη για κάποια σωρό, αφού δεν μου είχανε πει περί τίνος πρόκειται. Λοιπόν, μετά έμαθα ότι υπήρχε ένα κοριτσάκι τετραπληγικό. Φυσικά, δεν συζητάς τέτοια πράγματα. Δεν παίρνουμε χρήματα όταν υπάρχει κάποιο αβάπτιστο. Όχι τώρα, όλα τα χρόνια. Δεν παίρνουμε χρήματα για τέτοιες περιπτώσεις. Πήγα, παρέλαβα από τη Θεσσαλονίκη, από ένα νοσοκομείο το παιδί. Το παιδί ήταν… είχε τραχειοτομές, ήτανε μέσα σε εντατική ήτανε. Επειδή όταν ήτανε νεογέννητο είχε κάποιο ατύχημα. Δεν γεννήθηκε, έγινε στην πορεία αυτό που… έτσι όπως ήτανε. Όταν το είδα στο νοσοκομείο, μέσα στο ψυγείο, και είδα ότι είχε τραχειοτομές, είχε… Δεν ήταν και στην καλύτερη κατάσταση. Λες το παιδί και ήταν από ατύχημα. Έπρεπε… Αισθάνθηκα άσχημα. Δεν μπορούσα να το πάω έτσι όπως το έβλεπα εγώ, να το δει και η μάνα του. Η μάνα του, όταν πήγαμε, έπρεπε να κάνει την αναγνώριση. Και όταν είδα το παιδί σε τέτοια κατάσταση, δεν την άφησα ούτε εγώ ούτε η νοσοκόμα εκεί πέρα να κάνει την αναγνώριση. Λοιπόν, οπότε θα ‘πρεπε να… Κάτι να κάνω, να το δει η μάνα του όπως έπρεπε να το δει για τελευταία φορά. Πήρα το παιδί, το έραψα τις πληγές που είχε. Αισθανόμουν -σου είχα πει, το είχα ξαναπεί αυτό- ότι αισθανόμουνα ότι μόνο που το ακουμπούσα αυτό το παιδί, ότι το μόλυνα. Γιατί ήταν ένα παιδί που… Νεογέννητο, χωρίς να έχει γράψει το βιβλίο της ζωής, χωρίς να έχει γράψει σελίδα, τίποτα. Περνούσε ό,τι είχε περάσει, κι έτσι αισθανόμουνα. Στο τέλος το έντυσα, το έβαψα, έκανα αυτό που έπρεπε να κάνω. Εντάξει, εγώ έκανα τη δουλειά μου. Η μητέρα του δεν ήθελε να… Ήθελε να μπει το καπάκι πάνω, ενώ δεν είχαμε συμφωνήσει. Έτσι ήθελε να το δει τελευταία φορά. Τέλος πάντων, εγώ τη δουλειά μου την έκανα, το χρέος μου το έκανα, άσχετα τι αποφάσισε η μανούλα του. Αυτό. Αυτό. Αυτό θα το θυμάμαι, ένα περιστατικό έτσι, που θα το θυμάμαι σίγουρα.

Μήπως, λοιπόν, όσο εξοικειωμένος κι αν είναι κάποιος με τον θάνατο, υπάρχουνε στιγμές που…

Δεν υπάρχει -να σου πω κάτι- δεν υπάρχει το συνήθης, γιατί κι εμείς άνθρωποι είμαστε, συναισθήματα έχουμε. Κάτι μπορεί να δω ή να με τρομάξει ή να κλάψω. Δεν υπάρχουν Υπάρχουν πολλές φορές, κι εγώ και η συγχωρεμένη η αδερφή μου, που έχουμε κλάψει μαζί με την οικογένεια. Όταν σε μια οικογένεια υπάρχει αγάπη, κι αυτή η αγάπη δηλαδή… Μπορεί να έχει φύγει από τη ζωή ένας παππούς ή μια γιαγιά εκατό χρονών. Και βλέπεις ότι σε αυτήν την οικογένεια υπήρχε πολλή αγάπη, το εισπράττεις αυτό. Και όπως μπορεί να συγκινηθούν αυτοί ας πούμε, μπορεί να συγκινηθούμε κι εμείς, δεν… Αλλά πέρα απ’ αυτό, δεν υπάρχει συνήθεια. Ο γιατρός. Ο γιατρός όταν κάνει την ίδια εγχείρηση για εκατό φορές, καμία φορά δεν είναι η ίδια με την… απ’ τις εκατό. Η καθεμία είναι μοναδική περίπτωση, οπότε δεν υπάρχει συνήθεια, κατάλαβες. Αυτό.

Αναφέρεις την αδερφή σου πολύ συχνά-

Ναι.

Τον πατέρα σου. Πώς ήταν για σένα, που είσαι μέσα σε αυτό το επάγγελμα, να τους χάνεις; Πώς το βίωσες; Ποια ήταν τα συναισθήματα;

[00:30:00]Κοίταξε, είναι δύσκολο, γιατί εκτός ότι από -για την αδερφή μου θα μιλήσω πρώτα- εκτός από αδέρφια, ήμασταν και συνεργάτες. Κι όπως είπα και στην αρχή, ήτανε όχι αδερφή μου, η μεγάλη μου αδερφή, ο μεγάλος αδερφός, ο μεγάλος μου πατέρας. Με φρόντιζε. Εκείνη δηλαδή, και κάτι που έπρεπε να κάνω εγώ, για να μην το κάνω εγώ, πήγαινε αυτή για να μην τρομάξω, αν πίστευε ότι θα τρομάξω σε κάτι. Λοιπόν, οπότε με προστάτευε η αδερφή μου. Λοιπόν, δεν έχω… για το… Όπως έγινε και έχασα, όχι τον πατέρα μου. Τον πατέρα μου ήταν διαφορετικό. Ο πατέρας μου ήτανε κάποιας ηλικίας, ένας άνθρωπος, ένας παππούς, λοιπόν, η οποία ήρθε η ώρα του και όντως έφυγε πλήρης ημερών που λένε, με αγάπη, ήμασταν όλη η οικογένεια δίπλα, τα εγγόνια του. Αλλά στην αδερφή μου ήταν τελείως διαφορετικά, γιατί μέσα σε… Πήρα την αδερφή μου να πάμε στον γιατρό. Απ’ τον γιατρό ήρθε την πήρε ασθενοφόρο και σε σαράντα οχτώ ώρες την έχασα. Δεν κατάλαβα τι… από πού μου ήρθε. Αυτό. Μου ήτανε δύσκολο ας πούμε να… Όχι στην αρχή, τώρα. Τώρα, γιατί θεωρείς ότι κάπου, όταν χάνεις έναν άνθρωπο και είσαι πολύ κοντά, νομίζεις ότι πήγε ένα ταξίδι, ότι θα γυρίσει και όσο περνάει ο χρόνος, βλέπεις ότι δεν συμβαίνει αυτό και αρχίζεις να το αποδέχεσαι. Αυτό είναι. Ήτανε… Με την αδερφή μου, όπως είπα, δεν ήταν τόσο το… ότι έφυγε από τη ζωή, γιατί τα είχαμε συζητήσει κιόλας, λόγω της δουλειάς, σαν αδέρφια και σαν συνεργάτες ας πούμε που ήμασταν. Είχαμε πει ότι άμα έφευγα εγώ απ’ τη ζωή τι θα ήθελα, πώς θα ήθελα να γίνει η τελετή μου και πώς θα ήθελε να γίνει η τελετή. Τα είχαμε συζητήσει ας πούμε. Όχι καθίσαμε να τα συζητήσουμε, απλά: «Ξέρεις τι; Εμένα μου αρέσει αυτό» ή «Δεν θα μου άρεζε εμένα αυτό». Από αυτή την άποψη, ας πούμε. Το δύσκολο ήτανε όπως έγινε, δηλαδή τόσο γρήγορα που γίναν τα πράγματα. Εγώ με την αδερφή μου περάσαμε μέσα από τον κορονοϊό, δεν μας άγγιξε τίποτα, τίποτα. Και έφυγε από άλλο πράγμα, καμία σχέση με τον κορονοϊό. Ναι, αυτό.

Θα ήθελα λίγο να μιλήσουμε για την προετοιμασία του νεκρού.

Ναι.

Για το μακιγιάζ, για τα ρούχα.

Ναι.

Τι ακριβώς κάνετε-

Ναι.

Για να την προετοιμάσετε έναν για ταφή;

Θα πάρουμε τη σωρό, φερ’ ειπείν, αν θα είναι σε κάποιο νοσοκομείο. Θα παραλάβουμε τη σωρό. Μπορείς να την προετοιμάσεις και στο νοσοκομείο, αλλά θα προτιμούσα και προτιμάω να την πάω στον δικό μου χώρο. Να πλένω το σώμα, να πλένω το σώμα, να το βάλω τα αρωματικά, τις πούδρες, να το χτενίσω, να του βάλω τα ρούχα, τα ρούχα που μου δίνει η οικογένεια ή τα αγαπημένα ρούχα του συγχωρεμένου ή της συγχωρεμένης. Λοιπόν, και να τοποθετήσω στο φέρετρο και να πάμε για τα περαιτέρω. Αυτό.

Για το μακιγιάζ; Μου είχες πει ότι παίρνεις ακριβά καλλυντικά.

Ναι, αυτό είναι…

Παίζει σημαντικό ρόλο;

Ναι, παίζει. Τα προϊόντα, τα καλά προϊόντα, παίζουνε ρόλο. Αυτό… Γύρω στο 2005; ’06; Ερχότανε κάποιοι καθηγητές, γιατί αυτό το επάγγελμα κι αυτή τη στιγμή που μιλάμε, στην Κύπρο υπάρχει σχολή που πηγαίνεις και σπουδάζεις την… το επάγγελμα του ταριχευτή ή λειτουργού κηδειών λέγεται. Λοιπόν, ερχότανε κάποιοι άνθρωποι από την Αγγλία, οι οποίοι εργαζότανε στις αντίστοιχες σχολές της Αγγλίας και μας δείχνανε κάποια σεμινάρια ας πούμε, διήμερα, τριήμερα. Λοιπόν, και μας έδειχναν πώς πρέπει παράδειγμα, γιατί εμείς τι φτιάχναμε; Βάζαμε, παράδειγμα, να κλείσουμε ένα στόμα κάποιου -παράδειγμα το λέω- παίρναμε μία κόλλα, βάζαμε την κόλλα, κλείναμε το στόμα και τελείωνε. Ναι αλλά αυτό δεν ήτανε καλαίσθητο. Λοιπόν, οπότε αυτοί μας δείχνανε πώς θα ράψουμε το στόμα, χωρίς να φαίνονται αυτά. Λοιπόν, να έχουμε ένα σωστό αποτέλεσμα. Κι όχι μόνο. Πώς θα τοποθετούμε, αφού υπάρχουν και ειδικά προϊόντα για τον νεκρό, έτσι; Υπάρχουν άπειρα προϊόντα για τον νεκρό. Γιατί τα κύτταρα, είναι σε νεκρά κύτταρα, δεν έχει να κάνει... Εντάξει, μπορεί να παίρνω εγώ κάποια προϊόντα που είναι για τις γυναίκες, για τέτοιο, αλλά όλα τα προϊόντα μου δεν είναι… είναι συγκεκριμένα για τους νεκρούς. Λοιπόν, πρέπει να δεις τα υλικά. Τι θα χρησιμοποιήσεις άμα ένας άνθρωπος είναι αρρενωπός, είναι πιο μαυριδερός. Τα αντίστοιχα υλικά ας πούμε, για να έχεις ένα σωστό αποτέλεσμα, αφού έχεις και μια φωτογραφία, να δεις πώς ήταν ο άνθρωπος αυτός, έτσι; Και να πλησιάσεις όσο μπορείς στη φωτογραφία. Και να τον χτενίσεις φυσικά και να τον πας όσο πιο κοντά ήταν στη φωτογραφία. Έχεις μια φωτογραφία, όσο πιο κοντά γίνεται και στο αποτέλεσμα της φωτογραφίας, για να τον δει η οικογένεια τελευταία φορά. Το σημαντικό είναι -και σε αυτό δίνω πολύ μεγάλη βάση- ότι -κι έχω επιμένει πάρα πολύ σ’ αυτό-, στην τελευταία εικόνα και στον καλλωπισμό του νεκρού. Δεν μπορείς έναν άνθρωπο να τον πάρεις, να τον ρίξεις μέσα σε έναν φέρετρο. Λοιπόν, και το καπάκι κλειστό να είναι, πάλι τη δουλειά σου πρέπει να έχεις κάνει. Δεν σημαίνει επειδή είναι το καπάκι κλειστό και δεν θα τον δούνε, εσύ δεν πρέπει να έχεις κάνει το… τη δουλειά σου, τον κόπο. Εγώ μπορεί να καθίσω δύο, τρεις ώρες, τέσσερις ώρες να κάνω αυτό, αυτό που νομίζω ότι μπορεί να έχω κάνει πέντε λεπτά εγώ ας πούμε, κι έχω κάνει δύο-τρεις ώρες για να φέρω αυτό το αποτέλεσμα. Εγώ πρέπει να κάνω τη δουλειά μου και το καπάκι να είναι είτε ανοιχτό είτε κλειστό, το ίδιο πράγμα. Αυτό που είναι σημαντικό για εμένα προσωπικά, αλλά θεωρώ και σε κάθε συνάδελφο, είναι η τελευταία εικόνα του ανθρώπου. Όπως μ’ έχει τύχει κιόλας από έναν φίλο μου ο γιος είχε -17 χρονών- είχε κάποιο ατύχημα και ο οποίος είχα κάποιο τραύμα στο κεφάλι και δεν μπορούσα να τον παρουσιάσω στη μαμά του έτσι όπως ήτανε. Αυτό που έκαναν ήτανε να κλείσω τις πληγές στο πρόσωπο του με τα υλικά αυτά που υπάρχουνε για το αντικείμενο μας και να τον πάω να τον δει και να τον φιλήσει η μητέρα του τελευταία φορά. Γιατί είναι δύσκολο να πας σε μια μάνα το παιδί της, από έναν αιφνίδιο θάνατο, έναν γρήγορο θάνατο και να πεις: «Είναι εδώ, μέσα στο φέρετρο, αλλά δεν μπορείς να τον δεις». Αυτό είναι πολύ σημαντικό! Εμένα η δουλειά μου είναι, όπως κι αν είναι, να μπορέσω να κάνω, να τον δει η μητέρα του. Και θέλω να πω το εξής. Στο Ισραήλ υπάρχει ιατρική, επίσημη ιατρική, η οποία είναι συναρμολόγηση πτωμάτων. Δηλαδή εκεί πέρα καταλαβαίνετε, από βομβιστικές ενέργειες που άλλος μπορεί να είναι χίλια δυο κομμάτια να έχει, αυτοί κάθονται, τους συναρμολογούνε και τους κάνουνε όπως ήτανε προτού γίνει η έκρηξη τέλος πάντων. Αλλά σήμερα, θέλω να πω σήμερα, στην Κίνα υπάρχουν εκτυπωτές, 3D εκτυπωτές, η οποία παίρνουν μια φωτογραφία και ο εκτυπωτής κάνει τη σωρό όπως είναι στη φωτογραφία. Αυτό υπάρχει, δεν είναι κάτι που είναι στη φαντασίωση μου. Υπάρχει και περπατάει στην Κίνα. Τώρα δεν ξέρω αν θα ‘ρθει ποτέ εδώ και σε πόσα χρόνια θα ‘ρθει, πάντως αυτά τα πράγματα συμβαίνουνε. Τα επαγγέλματα έχουν εξελιχθεί. Όλα τα επαγγέλματα, παντού. Εμείς θεωρούμαστε επάγγελμα παραϊατρικό, λειτούργημα παραϊατρικό, έτσι; Αυτό.

Μιας και μιλήσαμε για την τεχνολογία και το φέραμε στο προσκήνιο.

Ναι.

Θέλω να μου πείτε πώς γινόταν η επικοινωνία παλαιότερα, για τους ασυρμάτους-

Ναι.

Κι όλα αυτά.

Ναι Εκείνα τα χρόνια υπήρχε ένα-δύο τηλέφωνα. Στη γειτονιά μας παράδειγμα, υπήρχανε πέντε τηλέφωνα σε όλη τη γειτονιά και απ’ τα πέντε, τα δύο-τρία τηλέφωνα τα είχαμε εμείς στο γραφείο, σταθερά φυσικά, έτσι; Λοιπόν, δεν υπήρχανε τηλέφωνα. Εμείς είχαμε στο γραφείο τα τηλέφωνα, γιατί είναι κομμάτι, το μεγαλύτερο εργαλείο στο επάγγελμα μας ήτανε το τηλέφωνο. Και φυσικά, ο πατέρας μου είχε την… κι όχι μόνο ο πατέρας μου, κι άλλοι συνάδελφοι, τους ασυρμάτους. Το κεντρικό στο γραφείο και φυσικά σε κάθε αυτοκίνητο που είχε, είχε κι από έναν ασύρματο. Τους οποίους ασυρμάτους, από πολύ [00:40:00]μικρή ηλικία, μάθαμε, πρώτα οι αδερφές μου γιατί ήτανε λίγο μεγαλύτερες, να τους χειρίζονται. Είχαμε το δικό μας κανάλι. Έτσι, όταν ο πατέρας μου ήτανε κάπου μακριά, σε μια δουλειά, κι έπρεπε να τον βρούμε, επικοινωνούσαμε με τους ασυρμάτους. Αυτό γινότανε τη δεκαετία του ’80, γινόταν αυτό. Μετά, σιγά-σιγά, τη δεκαετία του ’90, τη δεκαετία του ’90 εξελιχθήκαν λίγο τα πράγματα. Βγήκανε τηλεειδοποιήσεις. Υπήρχανε κάτι, όπως είναι τα κινητά τώρα, αλλά δεν μπορούσες να μιλήσεις. Είχες έναν αριθμό, τον οποίο όταν σου παίρναν τηλέφωνο σ’ αυτόν τον αριθμό, χτυπούσε κι έπρεπε να επικοινωνήσεις εσύ με το γραφείο, τέλος πάντων, ή με το σπίτι σου. Αυτό. Έτσι γίνονταν οι επικοινωνίες τότε. Ναι.

Ποια άλλη αλλαγή έχει γίνει; Πώς έχει εξελιχθεί, ή πώς έχει επηρεάσει η τεχνολογία, εκτός από το κομμάτι της επικοινωνίας, το επάγγελμά σας στο πέρασμα των χρόνων;

Κοίταξε, τώρα μπορεί μια τελετή… Αυτό συνέβαινε και στον κορονοϊό. Κάποιοι που δεν μπορούσαν να ‘ρθούνε στην εκκλησία, ή άλλος παράδειγμα που ήτανε στην Αμερική και λόγω απαγορευτικού δεν μπορούσε να ‘ρθει εδώ πέρα, στην κηδεία του ανθρώπου, του συγγενή τέλος πάντων, το ίντερνετ. Θα μπορούσε, παράδειγμα, με το ίντερνετ, σε απευθείας σύνδεση, να παρακολουθεί την τελετή και στο… την νεκρώσιμη στο τέτοιο, όπως και έχει τύχει. Σε κάποιες περιπτώσεις, ήθελαν να παρακολουθήσει η οικογένεια, να παρακολουθήσουνε και την νεκρώσιμη ακολουθία και την ταφή, εντάξει; Και γινόταν και γίνεται.

Ωραία. Κύριε Αποστόλη, πριν αναφέρατε ότι ρίχνουμε εκτός απ’ το χώμα, κρασί και λάδι στο μνήμα.

Ναι.

Έχει κάποιο συμβολισμό αυτό; Θα θέλατε να μας πείτε;

Ναι. Όλα τα χρόνια ήτανε το κρασί και χώμα. Το λάδι έχει προστεθεί τώρα τελευταία, το λάδι. Μπορείς μέσα στο κρασί να βάλεις το λάδι. Έτσι μας έχουνε, από την εκκλησία μας το έχουνε προτείνει αυτό. Λοιπόν, οπότε το χώμα, το χώμα είναι ο συμβολισμός. Είναι ότι απ’ το χώμα είσαι και στο χώμα πας. Το κρασί είναι από το αίμα του Χριστού και το λάδι είναι κάτι το ελληνικό και συμβολίζει την Ελλάδα νομίζω και την αιωνιότητα. Αυτό προστέθηκε, το λάδι, τελευταία. Αλλά το κρασί και το χώμα είναι όλα τα χρόνια. Επίσης αυτό που γνωρίζω είναι ότι στους καθολικούς ρίχνουνε αγιασμό. Τους ραντίζουνε με αγιασμό κατά την ταφή. Όπως εμείς χρησιμοποιούμε το κρασί, εκείνοι χρησιμοποιούν τον αγιασμό. Οι καθολικοί λέω, ναι;

Ωραία.

Αυτό.

Τα λουλούδια; Οι σταυροί-

Τα λουλούδια-

Τα στεφάνια;

Τα λουλούδια… Έχουμε τα λουλούδια, τα στεφάνια, έχουμε τον στολισμό της εκκλησίας, έχουμε και τον στολισμό του φερέτρου. Σε μια κηδεία μπορούμε, επιθυμία της οικογένειας είναι και δικαίωμα της, να στολίσει την εκκλησία με κάποιες ανθοστήλες, τα στεφάνια πάλι προαιρετικά, όποιος θέλει. Ή κάποιος που δεν μπορεί να παραβρεθεί σε κάποια τελετή, είναι σαν εκπρόσωπος το στεφάνι. Τον εκπροσωπεί δηλαδή το στεφάνι. Και τα λουλούδια πάνω στον νεκρό, πάλι είναι κατά επιλογή του… της οικογένειας, τι λουλούδια θέλουν να μπούνε πάνω στο νεκρό. Μπορεί ο συγχωρεμένος να αγαπούσε τα τριαντάφυλλα ή δεν ξέρω τι και αυτήν την επιθυμία του, η οικογένεια να την κάνει πραγματικότητα.

Συνήθως τι λουλούδια χρησιμοποιούνται περισσότερο;

Μπορεί να γίνει τριαντάφυλλα, μια ποικιλία από… Ανάλογα και την εποχή βέβαια. Υπάρχουν τα καλοκαιρινά λουλούδια και τα χειμερινά λουλούδια. Θα μπορούσε να μπούνε, μιλάμε τώρα για το φέρετρο έτσι; Πάνω στο νεκρό. Θα μπορούσε να μπούνε τριαντάφυλλα λευκά, κόκκινα. Διάφορα. Γίνεται ένας συνδυασμός λουλουδιών. Εκτός πάλι, φυσικά, αν ήθελαν συγκεκριμένο λουλούδι η οικογένεια ή μπορούσε… Ή αν ο συγχωρεμένος αγαπούσε συγκεκριμένα κάποιο λουλούδι και η οικογένεια του ήθελε να του βάλουν αυτό το λουλούδι που αγαπούσε, αυτό θέλω να πω.

Κάτι ακόμα που ήθελα να σας ρωτήσω είναι για τον χρόνο που έμενε, τουλάχιστον προ κορονοϊού, ο νεκρός στο σπίτι.

Ναι.

Το ότι τον ξενυχτούσαμε, τουλάχιστον για ένα βράδυ.

Ναι, ναι, ναι.

Αυτό συμβαίνει για κάποιον συγκεκριμένο λόγο; Είναι παράδοση;

Ναι, ναι.

Πώς ξεκίνησε;

Αυτό επειδή και ο νόμος το έλεγε, μέχρι παλιότερα ήταν είκοσι τέσσερις ώρες. Έπρεπε ο νεκρός, από τη στιγμή που θα έπαιρνε το απεβιωτήριο, είκοσι τέσσερις ώρες έπρεπε να τον κρατήσει η οικογένεια τον άνθρωπο και μετά να γίνει η τελετή, για λόγους… μήπως ο άνθρωπος ξαναγυρίσει πίσω. Επειδή τα μηχανήματα εκείνη την εποχή, δεν υπήρχανε… δεν ήταν τόσο σύγχρονα όπως είναι τώρα, κι επειδή έχουνε γίνει περιπτώσεις που μετά από… και από δέκα ώρες, και από είκοσι ώρες, μπορεί να τύχει ας πούμε -έχει τύχει μάλλον- μπορεί ο άνθρωπος να ξαναγυρίσει πίσω. Λέγοντας αυτό… Να ξαναγυρίσει… Μπορεί, παράδειγμα, κάποιος να έχει δείξει το μηχάνημα παύλα στο νοσοκομείο, αλλά η καρδιά του ανθρώπου να μην έχει σταματήσει, να είναι πιο κάτω, να δουλεύει πιο κάτω από τους παλμούς του μηχανήματος η καρδιά του και να ξαναπάρει μπροστά. Μετά από πέντε ώρες; Από δέκα ώρες; Από είκοσι ώρες; Γι’ αυτόν τον λόγο τούς κρατούσαν τους ανθρώπους είκοσι τέσσερις ώρες, τους ξενυχτούσανε στα σπίτια και γινόταν η κηδεία. Τώρα είναι το δωδεκάωρο, αλλά και το δωδεκάωρο έχει ξεπεραστεί. Λοιπόν, γιατί στον κορονοϊό γινόταν οι κηδείες και μέσα ας πούμε… Στον κορονοϊό ήτανε τελείως διαφορετικό το όλο… η όλη κατάσταση. Δηλαδή, έβλεπα άμα στο νοσοκομείο… δέκα πτώματα που… Στον νεκροθάλαμο, δέκα σωρούς που σε διαφορετική περίπτωση μπορεί να περάσει, παράδειγμα, δέκα μέρες, δεκαπέντε μέρες, και να μην υπάρχει ένας νεκρός. Όχι να είναι δέκα την ίδια στιγμή. Αυτό γινότανε στο νοσοκομείο. Όπως, επίσης, θα μπορούσαν να υπάρχουν έξι-εφτά κηδείες στα μνήματα, έξι-εφτά νεκροφόρες, η μία πίσω απ’ την άλλη, στα κοιμητήρια, έτσι; Πρωτοφανή πράγματα αυτά. Καινούργια. Πρωτοφανή και καινούργια. Αυτό.

Θα θέλατε να πούμε δυο λόγια για το χειρότερο… για τη χειρότερη σωρό την οποία εσείς προετοιμάσατε;

Ναι.

Σε χειρότερη κατάσταση δηλαδή. Ποια ήτανε;

Την προετοίμασα είναι σχετικό. Θα σας πω. Έχει τύχει κάποιον να τον έχει παρασύρει το τραίνο. Πέρασε όλο το τραίνο από πάνω του, τον σκόρπισε τον άνθρωπο, όπως φαντάζεσαι, έγινε… διαμελίστηκε ο άνθρωπος. Λοιπόν, το μεγαλύτερο κομμάτι που ήτανε το στήθος του, αυτό το… Για να καταλάβεις από έναν άνθρωπο τι είχε μείνει. Μόνο το στήθος του. Όλα τα άλλα είχανε διαμελιστεί. Στην κυριολεξία είχε διαμελιστεί. Την οποία σωρό τη συλλέξαμε μέσα σε σακούλες, σε σάκους και πήγε στον κύριο ιατροδικαστή, τέλος πάντων, για τα περαιτέρω. Αυτό ήτανε ένα από τα πιο έτσι έντονα. Φυσικά υπάρχουνε κι άλλα πράγματα. Υπάρχουνε, από αυτοκτονίες. Θέλω να προσθέσω ότι στις αυτοκτονίες, όταν κάποιος είναι αυτόχειρας, η εκκλησία δεν διαβάζει, δεν… τον αυτόχειρα. Αν κάποιος έχει αυτοκτονήσει, η εκκλησία, γιατί το λέει η θρησκεία μας αυτό, ότι δεν πρέπει ο άνθρωπος να αυτοκτονεί, και η εκκλησία δεν τον διαβάζει τον αυτόχειρα. Καταλάβατε; Αυτό ήθελα να προσθέσω.

Σας έχει τύχει εσάς περίπτωση αυτόχειρα;

Ναι πάμπολλες. Πάμπολλες. Κι επειδή, όπως καταλαβαίνετε, δεν μπορεί να πάει ένας άνθρωπος χωρίς μια ευχή ή μια προσευχή, χωρίς μια ευχή, τέλος πάντων, οι… Συντάσσουν οι ιατροδικαστές το χαρτί, έτσι ώστε να μην αποδεικνύει ότι είναι ο αυτόχειρας. Δηλαδή, παράδειγμα, κάποιος έχει α[00:50:00]ς πούμε αυτοκτονήσει με κάποιο όπλο. Ωραία. Το ‘κανε ο ίδιος; Είναι αυτόχειρας ή μπήκαν στο σπίτι του και τον σκοτώσανε; Είναι πενήντα-πενήντα. Οπότε, σ’ αυτήν την περίπτωση, πηγαίνουνε όλοι στην εκκλησία και τους διαβάζει ο ιερέας. Κατανοητό ε;

Ναι.

Okay.

Διαφορετική περίπτωση σάς έχει τύχει;

Για να…

Που να μην… Να έχει αρνηθεί η εκκλησία, να διαβάσει έναν άνθρωπο;

Ναι και μετά από πολύ κόπο, μετά από πολύ κόπο και παρακάλια, ο ιερέας ήρθε τέλος πάντων και τον… Γιατί ήτανε, ήτανε… Δεν είναι σωστό να μην ο άνθρωπος, να μην… Με μια προσευχή, με μια ευχή του ιερέα τέλος πάντων να γίνει η ταφή. Αυτό θέλω να πω.

Μιας που μιλάμε για διαφορετικές ταφές, τι γίνεται με όσους θάβονται με τιμές; Υπάρχει κάποιο πρωτόκολλο;

Ναι, έχει διάφορες τελετές, έχει… Όπως είναι, φερ’ ειπείν, οι… Μπορεί να είναι κάποιος πολιτικός, στρατιωτικός, που η πολιτεία μπορεί να γίνει με τιμές. Παράδειγμα, ας πούμε, όπως έχουμε τους αεροπόρους μας, που έχουμε, και έχουμε και στην πόλη μας φυσικά. Γιατί στην πόλη μας έμενε πιλότος που έχει χάσει τη ζωή του και η τελετή του έγινε με τιμές. Θάφτηκε με τιμές ήρωα. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις, η αεροπορία έστειλε το άγημα, την μπάντα, αποδώσανε τις τιμές στον νεκρό και αυτή είναι η τελετή. Έχει πολιτική κηδεία. Πολιτική κηδεία, δεν πηγαίνεις σε ναό. Δηλαδή, γίνεται μια ομιλία και μετά πηγαίνει, ακολουθεί η ταφή. Υπάρχουνε μετά οι μάρτυρες του Ιεχωβά, οι οποίοι πάλι υπάρχει κάποιος ομιλητής, που γίνεται μια ομιλία στο μνήμα κι ακολουθάει η ταφή. Στους μάρτυρες του Ιεχωβά φυσικά, τα φέρετρα, η διαφορά στο φέρετρο είναι ότι δεν υπάρχουν σταυροί. Το φέρετρο του μάρτυρα του Ιεχωβά είναι ότι δεν υπάρχουν σταυροί. Υπάρχουνε μετά οι καθολικοί. Οι καθολικοί είναι όπως είναι οι ορθόδοξοι. Σχεδόν τα ίδια πράγματα με τους ορθόδοξους έχουνε, μόνο που αντί για κρασί και για χώμα, αυτοί έχουνε τον αγιασμό, τον αγιασμό. Αυτό. Υπάρχουν, ανάλογα… Υπάρχουνε μετά οι μουσουλμάνοι. Οι μουσουλμάνοι, όπως και στην πόλη μας εδώ πέρα, Υπάρχουνε άνθρωποι που είναι μουσουλμάνοι. Κάποιος έρχεται το… Γιατί δεν έχουμε εδώ πέρα, στην πόλη μας, ανθρώπους ιερείς που… για το κοράνι. Και υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που τους εξουσιοδοτούνε κάποιοι τέλος πάντων, και έρχονται διαβάζουν ένα απόσπασμα από το κοράνι και γίνεται η ταφή. Σπάνιο αυτό, αλλά μου έχει τύχει. Μου έχει τύχει.

Κι όλοι θάβονται στο…

Στο κοιμητήριο, στο δημοτικό κοιμητήριο. Ναι. Υπάρχει όμως, για… Εδώ στα Γιαννιτσά ξέρω ότι υπάρχει ένα κοιμητήριο για… Πώς το λένε; Για… Στα Γιαννιτσά εδώ έχει κοιμητήριο, όχι καθολικών.

Ευαγγελικών;

Όχι ευαγγελικών. Ευαγγελικών είναι άλλων. Πώς το λένε; Τώρα τώρα το είπα.

Καθολικών;

Όχι καθολικών. Μωαμεθανών; Πώς το λένε;

Μουσουλμάνων.

Μουσουλμάνων! Μπράβο! Μπράβο! Μπράβο! Αυτό. Αυτά.

Ποιοι δεν θάβονται στα κοιμητήρια; Στα μνήματα;

Τι εννοείς;

Ας πούμε, νομίζω είχαμε πει την προηγούμενη φορά για τους ευαγγελικούς, που έχουνε δικά τους μνήματα.

Ναι-

Σωστά;

Ναι, ναι, ναι. Ναι, κατάλαβα πως το λες. Οι ευαγγελικοί έχουνε δικό τους κοιμητήριο, που πηγαίνουνε στον δικό τους χώρο τέλος πάντων. Έχουν το δικό τους κοιμητήριο, αυτό είναι. Δεν είναι κάτι. Ότι έχουν κάποια διαφορά, τέλος πάντων, ας πούμε. Αυτό είναι. Οι υπόλοιποι, όλοι οι αλλόθρησκοι, τέτοιο, πηγαίνουν στο δημοτικό το κοιμητήριο της πόλης. Αυτό.

Τι γίνεται με τους ανθρώπους που δεν έχουν οικογένεια, ώστε να τους ετοιμάσει μια κηδεία;

Για τι εννοείς; Το οικονομικό εννοείς; Τι εννοείς;

Όχι μόνο στο οικονομικό, και όλες τις διαδικασίες, ποιος τις κάνει; Πώς γίνονται; Ποιος ειδοποιεί, ας πούμε, ένα γραφείο τελετών, για έναν άνθρωπο ο οποίος δεν έχει οικογένεια.

Συγγενείς ε; Θα υπάρχει κάποιος γείτονας. Κάποιος θα ενδιαφέρεται και γι’ αυτόνα. Έστω ένας γείτονας, ένας γνωστός. Κάποιος θα υπάρχει. Κάποιος, κάποιος. Πάντα κάποιος υπάρχει, κάτι να… Να ειδοποιήσει τέλος πάντων, ένα γραφείο και να γίνει, αυτά που πρέπει να γίνουν τέλος πάντων, η τελετή. Θέλω να πω ότι υπάρχουν άνθρωποι που δεν είναι… οικονομικά, όντως δεν έχουνε την οικονομική κατάσταση για να πληρώσουν, να γίνει τέλος πάντων η τελετή. Σ’ αυτό υπάρχουνε τα ταμεία του κράτους. Δηλαδή, αυτοί που είναι οι ασφαλιζόμενοι, τα ταμεία δίνουν κάποια έξοδα κηδείας για την τελετή του ασφαλιζόμενου. Αν κάποιος δεν έχει ούτε χρήματα ούτε και ασφαλιζόμενος, για να μπορεί να πάρει αυτά τα χρήματα, το βοήθημα, τέλος πάντων, για την κηδεία, λοιπόν, τότε πρέπει να κάνουμε ένα…μια αγαθοεργία εμείς. Όποιος συνάδελφος θέλει ή εγώ. Όπως και έχει γίνει. Χρόνια ας πούμε μας έχει τύχει αυτό. Ναι

Σας έχει τύχει -ή μάλλον γίνεται- για οποιονδήποτε λόγο ταφή εκτός κοιμητηρίων; Σε μια αυλή; Σε ένα σπίτι;

Όχι, όχι, όχι, όχι! Όχι! Αυτό είναι κατηγορηματικά όχι! Δεν μπορεί κάποιος να πάει να βάλει τον άνθρωπο να κάνει ταφή σε ιδιωτικό χώρο. Αυτό μπορεί να συμβεί μόνο στην τέφρα. Δηλαδή, κάποια σωρό που έχει αποτεφρωθεί, μπορεί να πάρει την τεφροδόχο και να τη βάλει μέσα στο σπίτι του, στο δωμάτιο του. Ή μπορεί να πάει να τη σκορπίσει στη θάλασσα, στο βουνό, όπου θέλει. Αλλά όχι το σώμα. Όχι το σώμα να πάει να το θάψει σε ιδιωτικό χώρο. Αυτό απαγορεύεται. Ναι.

Για λόγους υγιεινής ας πούμε, γίνεται αυτό;

Φανταστείτε τώρα ότι ο καθένας ήθελε… Κι εγώ τον δικό μου τον άνθρωπο θα τον ήθελα στο οικόπεδο μου να τον τέτοιο. Φαντάζεσαι τι μπορούσε να γίνει; Ακριβώς γι’ αυτό.

Και μιας που είπαμε για την αποτέφρωση.

Ναι.

Πείτε μας λίγα πράγματα για τη διαδικασία.

Ναι, η αποτέφρωση υπάρχει, κατ’ αρχήν, τα τελευταία χρόνια υπάρχει αποτεφρωτήριο στην Ελλάδα. Προτού την Ελλάδα, αναγκαζόμασταν πηγαίναμε στη Βουλγαρία, που ήτανε πιο κοντά. Πιο κοντινή χώρα που είχε αποτεφρωτήριο ήταν η Βουλγαρία. Τώρα υπάρχει αποτεφρωτήριο εδώ στην Ελλάδα. Η αποτέφρωση, η διαδικασία είναι ότι αφού η σωρός θα πρέπει να ελεγχθεί η σωρός αν φέρει βηματοδότη πάνω, γιατί είναι σημαντικό αυτό. Αν έχει βηματοδότη η σωρός, πρέπει να αφαιρεθεί ο βηματοδότης, την οποία δουλειά την κάνει ο ιατροδικαστής. Λοιπόν, γιατί υπάρχει κίνδυνος, λόγω του βηματοδότη, έκρηξης μέσα στον κλίβανο, στο… την ώρα της αποτέφρωσης, γι’ αυτό πρέπει να αφαιρεθεί ο βηματοδότης. Από κει και πέρα, αφού πάρουμε τη σωρό, την… Πάρουμε τα χαρτιά, ετοιμάσουμε τα χαρτιά, ότι ο συγκεκριμένος ο αποθανών ήθελε! Ήθελε! Επιθυμία του ήτανε ότι μετά τον θάνατο του θα γίνει αποτέφρωση και όχι ταφή. Ή σε διαφορετική περίπτωση, αυτό μας το πιστοποιεί η οικογένεια ή ο εκλιπών, αφού είχε αφήσει κάποιο χαρτάκι ας πούμε, υπεύθυνη δήλωση, ότι η επιθυμία του ήταν αυτή. Κάνουμε τα διαδικαστικά, συνεννοούμαστε με το… κλείνουμε το ραντεβού, πότε θα γίνει η αποτέφρωση στο αποτεφρωτήριο. Πηγαίνουμε στο αποτεφρωτήριο, στη Ριτσώνα που είναι, στη Χαλκίδα. Την ώρα… Η διαδικασία κρατάει δύο ώρες, δύο ώρες. Και περίπου η τέφρα που βγαίνει, είναι γύρω στο μισό κιλό περίπου. Αυτό παραδίδεται. Λοιπόν, κλείνεται μέσα στην τεφροδόχο, μέσα στην τεφροδόχο και παραδίδεται μετά από δύο ώρες στην οικογένεια. Αν θέλει να παραβρεθεί η οικογένεια στο αποτεφρωτήριο. Στο αποτεφρωτήριο μπορεί να γίνει και μυστήριο της εκκλησίας. Εκεί μπορεί να διαβαστεί ο νεκρός και μετά να πάει για αποτέφρωση κατευθείαν. Στο αποτεφρωτήριο είναι ο ιερέας βρίσκεται στο αποτεφρωτήριο μέσα, κάνει τη διαδικασία της τελετής και μετά πηγαίνει στον κλίβανο, τέλος πάντων. Αυτό. Αυτό.

Η ταρίχευση;

Η ταρίχευση είναι… Ταρίχευση, όταν έναν άνθρωπο πρέπει να τον στείλουμε στο εξωτερικό και αυτοί που είναι σε… Δεν είναι σε χώρες Σένγκεν, αυτοί πρέπει να ταριχευθούνε. Ή και σε αποτέφρωση εκτός Ελλάδος, πρέπει η σωρός να ταριχευθεί. Η ταρίχευση τι είναι; Η ταρίχευση γίνεται με ειδικά, με ειδικό [01:00:00]μηχάνημα, το οποίο θα περάσει στο σώμα κάποια υγρά, τα οποία θα μπορέσουν να σκοτώσουνε όλα αυτά τα… τους οργανισμούς που φθείρουν το σώμα. Θα τα σκοτώσει αυτά και το σώμα θα διατηρείται, χωρίς να αλλοιωθεί. Αυτό. Αυτή είναι η αποτέφρωση. Στο εξωτερικό, στην Αγγλία, στην Αμερική, σε όλες τις σωρούς, ανεξαρτήτου ταφής ή αποτέφρωσης, ταφής ή αποτέφρωσης, σε όλους γίνεται ταρίχευση. Εμείς, εδώ πέρα, είμαστε διαφορετικά. Εμείς εδώ, ταρίχευση γίνεται μόνο όταν κάποια σωρό θα πάει για αποτέφρωση στο εξωτερικό ή κάποια… Ναι σε κάποια σωρό ή θα πάει για αποτέφρωση ή θα μεταφερθεί στο εξωτερικό. Τότε γίνεται η ταρίχευση. Αυτό θέλω να πω.

Σας έχει τύχει ποτέ εσάς…

Φυσικά, ναι. Φυσικά, ναι. Κάνουμε τη διαδικασία αυτή, για να μπορέσει η σωρός να ταξιδεύσει. Τώρα, όπως καταλαβαίνετε, ιδίως το καλοκαίρι, που έρχεται κόσμος από διάφορες χώρες, υπάρχουνε πνιγμοί, υπάρχουνε ατυχήματα. Αυτοί οι άνθρωποι, για να γυρίσουνε πίσω, στις χώρες τους, πρέπει να ταριχευτούνε, λοιπόν, για να μπορέσουν να ταξιδέψουν. Αυτό γίνεται για τη μετάδοση κάποιας… κάποιου μικροβίου. Πώς να το πω τώρα; Καταλαβαίνετε. Γιατί μπαίνει σε αεροπλάνο η σωρός, να ταξιδέψει στη χώρα. Καταλαβαίνετε; Γι’ αυτόν τον λόγο γίνεται η ταρίχευση.

Αυτήν τη διαδικασία, όπως και το να έρθει ένα πτώμα απ’ το εξωτερικό στην Ελλάδα-

Ναι.

Την αναλαμβάνουν τα γραφεία τελετών;

Σε συνεργασία με… Στο εξωτερικό είναι λίγο διαφορετικά. Τώρα θα σας πω τι γίνεται μ’ αυτό. Μέχρι τώρα, αυτήν τη στιγμή, αυτό το… η σφραγίδα, εμείς για να πάρουμε την σφραγίδα της ταρίχευσης, την παίρνουμε από την ιατροδικαστική υπηρεσία, η οποία είναι εξουσιοδοτημένη για να κάνει ταρίχευση. Από δω και πέρα, επειδή υπάρχει κάποια σχολή η οποία δουλεύει… Υπάρχει στην Κύπρο. Η οποία σχολή είναι για το επάγγελμα μας και είναι για το επάγγελμα του ταριχευτή, λειτουργού-ταριχευτή κηδειών. Γίνονται κάποιες σπουδές στην Κύπρο, σ’ αυτό το σχολείο τέλος πάντων, για τρία-τέσσερα χρόνια -άμα θυμάμαι καλά- για τέσσερα χρόνια είναι, η οποία μαθαίνουν και τη διαδικασία της ταρίχευσης. Τα επόμενα χρόνια, πιστεύω ότι θα γίνεται άνθρωπος που θα έχει το χαρτί αυτό από τη σχολή, θα μπορεί και μόνος του να κάνει ταριχεύσεις, πλην από την ιατροδικαστική υπηρεσία του κράτους. Στο εξωτερικό, την ταρίχευση μπορεί να την κάνει ιδιώτης, ιδιώτης… Πώς… Ιδιώτης ιατροδικαστής. Κι εδώ πέρα, κι εδώ μπορεί κάποιος ιατροδικαστής ιδιώτης να κάνει την ταρίχευση. Το θέμα είναι η σφραγίδα, που του κράτους έχει μεγάλη, μεγαλύτερη βαρύτητα από κάποιου ιδιώτη, αυτό θέλω να πω. Τα επόμενα χρόνια όμως, όταν θα ανοίξουνε λίγο τα πράγματα, δηλαδή οι άνθρωποι που έχουνε σπουδάσει αυτό το αντικείμενο, θα έχουν πάρει περισσότερες αρμοδιότητες κι εξουσιοδοτήσεις, να μπορούν να κάνουνε την διαδικασία αυτή, που την κάνει μόνο το κράτος, τέλος πάντων, εδώ πέρα, θα την κάνουνε και οι… και τα παιδιά που τελειώνουν αυτήν τη σχολή. Αυτό θέλω να πω. Ναι.

Να πούμε λίγο για τα δημοτικά κοιμητήρια;

Ναι.

Είχαμε μιλήσει και την προηγούμενη φορά και είχαμε πει για προβλήματα που μπορεί να προκύπτουνε.

Ναι.

Θυμάμαι χαρακτηριστικά μου είχατε πει για νερά στάσιμα που είχανε μείνει-

Ναι.

Μετά από έντονη νεροποντή.

Ναι, ναι.

Τι προβλήματα υπάρχουνε; Εσείς που…

Στα κοιμητήρια, ναι.

Ναι.

Υπάρχει… Προσωπικά, θεωρώ ότι ένα κοιμητήριο για να γίνει, δεν είναι ότι πήραμε ένα χωράφι, πήραμε ένα χωράφι δέκα στρέμματα ή πενήντα στρέμματα και το τσιμεντώσαμε, κάναμε δηλαδή δύο επί ένα και το κάναμε κοιμητήριο. Πρέπει να υπάρχει μια… Τα νερά, τα βρόχινα τα νερά, από κάπου θα πρέπει να υπάρχουνε υπόνομοι, να υπάρχουνε αγωγοί, να πάνε τα νερά αυτά κάπου. Δυστυχώς, άμα δεν υπάρχει μελέτη ή υπάρχει κακομελέτη, το αποτέλεσμα είναι αυτό, που έχουμε εδώ, στο δικό μας το κοιμητήριο, που έχει αναβληθεί κηδεία, λόγω των βρόχινων των νερών. Λοιπόν, δεν μπορούσε να περάσει η σωρός, η οικογένεια, η νεκροφόρα, να περάσουν να κάνουν την ταφή, από τα νερά που υπήρχανε. Λοιπόν, αυτά είναι προχειρότητες. Άμα δεν γίνει μελέτη… Δηλαδή εμείς… Στο εξωτερικό τα μνήματα, επειδή δεν έχουν τίποτα να μας δείξουν στο εξωτερικό. Εμείς έχουμε τα μουσεία εδώ πέρα και δείχνουμε τα μουσεία. Στο εξωτερικό δεν έχουνε μουσεία και μας δείχνουνε τα μνήματα, αλλά τα μνήματα τους είναι σε άψογη κατάσταση. Με το πράσινο, μ’ αυτό. Με έναν πάρα πάρα πολύ καλό, και γαλήνιο θα ‘λεγα, χώρο. Τα μνήματα που υπάρχουν σε πολλές, όχι παντού, αλλά στις περισσότερες χώρες του κόσμου. Εδώ πέρα, δυστυχώς, λίγο η προχειρότητα και λίγο τα έθιμα, τα δικά μας έθιμα, γιατί εμείς τους ανθρώπους τους έχουμε σε μάρμαρα. Βάζουμε τα μάρμαρα. Στο εξωτερικό δεν έχει μάρμαρα. Μπορεί να έχουνε έναν σταυρό μαρμάρινο και το -όπως έχετε δει- το πράσινο, το γρασίδι τέλος πάντων. Εδώ έχουμε το μάρμαρο, έχουμε τις κακοτεχνίες όπως είπαμε, και το αποτέλεσμα γενικότερα αυτό είναι, λοιπόν, να μην έχουμε σωστά κοιμητήρια. Ας ελπίσουμε ότι το επόμενο κοιμητήριο που θα γίνει, ή το υπάρχον όταν θα το μεγαλώσουν τέλος πάντων, θα γίνει με μια καλή μελέτη, η οποία θα είναι και πιο ανθρώπινη. Αυτό.

Θυμάμαι μου ‘χατε πει και για περιστατικό σε σχέση με το οστεοφυλάκιο.

Ναι. Ναι, είναι γεγονός αυτό. Το οστεοφυλάκιο εδώ πέρα, που ‘ναι στα δημοτικά κοιμητήρια, είναι υπόγειο. Είναι υπόγειο. Λοιπόν, είναι υπόγειο και από… Όπως έχει βρέξει και έχει βρέξει πολύ δυνατά, δεν υπάρχουνε αγωγοί να φεύγουνε αυτά τα νερά. Έχουνε μπει τα νερά, έχει πλημμυρίσει, και κατεβήκανε κάτω στο υπόγειο, εκεί που ήτανε… που είναι τα οστά. Με αποτέλεσμα, τα οστά να έχουνε -από το νερό- να έχουνε σηκωθεί και να έχουν φύγει απ’ το υπόγειο και να έχουν βγει στον δρόμο. Αυτό δεν είναι… Δεν είναι καλαίσθητο. Δεν έχει σχέση με τον σεβασμό. Πολλά πράγματα. Δηλαδή αυτοί, αυτός που το σχεδίασε, που το σκέφτηκε αυτό το πράγμα, είναι περήφανος γι’ αυτό το πράγμα; Θα τον άρεσε να είναι ένας συγγενής του; Ή βλέπω το άλλο. Το άλλο τι; Το άλλο βλέπω ότι γάτες να πηγαίνουνε στο υπόγειο και να γεννάνε μέσα στα… πάνω στα κουτιά των οστών. Πρέπει λίγο να προσέχουμε. Δηλαδή, ο μπαμπάς μου έλεγε ότι: «Μια εκκλησία, ένα σχολείο κι ένα κοιμητήριο κάνουν ένα χωριό». Από εκεί ξεκινά ένα χωριό. Ας ελπίσουμε και… Αν θέλουμε να κάνουμε το χωριό μας. Αν θέλουμε να ‘χουμε και σχολείο, να ‘χουμε και την εκκλησία, να ‘χουμε κι ένα σωστό κοιμητήριο, που δεν έχουμε. Αυτό.

Θέλω λίγο να μου πείτε για τα μνήματα, έτσι τα πιο εντυπωσιακά. Είχαμε αναφερθεί την προηγούμενη φορά στην προσυνέντευξη, για τις κηδείες των Ρώσων. Ότι-

Των ποντίων, των ποντίων, ναι.

Ότι δίνουνε πολύ μεγάλη βαρύτητα-

Ναι-

Ότι είναι κάτι-

Ναι-

Πολύ σημαντικό.

Ναι, ναι.

Θέλετε λίγο να πούμε δυο-τρία πράγματα;

Ναι, ναι. Οι Πόντιοι, οι Πόντιοι είναι… Βλέπουνε λίγο πιο, αρκετά μάλλον πιο σοβαρά τους ανθρώπους που χάνουνε και το αντιμετωπίζουνε γενικότερα, το αντιμετωπίζουνε διαφορετικά. Σε μια κηδεία, σε έναν γάμο, ο ένας στηρίζει τον άλλον. Δηλαδή, θα μπορούσε, παράδειγμα, κάποιος συγγενής που έχει πεθάνει στην Κατερίνη και υπάρχουν συγγενείς στην Αθήνα, να ‘ρθουνε από την Αθήνα, μόνο και μόνο για μια ώρα; Για μια ώρα στην κηδεία και να ‘ρθουν και να φύγουν. Όπως επίσης, συμμετέχουνε οι συγγενείς και οι γνωστοί οικονομικά στην οικογένεια του εκλιπόντος. Γι’ αυτό κιόλας, αν θα… Καμιά φορά θα δείτε ότι υπάρχουνε δεξιώσεις, υπάρχουν δεξιώσεις οι οποίες μπορεί να έχει, παράδειγμα, εκατόν πενήντα άτομα σε μια δεξίωση και διακόσια άτομα, και όλοι αυτοί να τρώνε θαλασσινά και ο καθένας να κερνάνε κι από ένα μπουκάλι βότκα, αναλόγως του καιρού. Μπορεί να είναι καλοκαίρι, αυτοί έχουνε και στις βότκες, έχουνε και τα τραπεζώματα, αλλά έχουνε το ρεφενέ που έχουνε για την κηδεία. Ένα αυτό. Και το δεύτερο είναι ότι, οι… Τα μνήματα που κάνουνε, δεν ξέρω για ποιον λόγο, [01:10:00]προτιμούνε κι έχουνε τον γρανίτη και τη απεικόνιση του προσώπου του εκλιπόντος, επάνω στο… την εικόνα του σκαλισμένη πάνω στον γρανίτη. Κάνουνε… Κάνουνε… Πέρυσι στη Θεσσαλονίκη, είδα ένα κοιμητήριο, το όποιο είναι έτσι των ποντίων και το οποίο είναι σε… Αν θα δείτε, δηλαδή, τη μια κατάσταση, το δημοτικό, δικό μας κοιμητήριο, ή και της Θεσσαλονίκης το κοιμητήριο, με των ποντίων που βρίσκεται έξω από τη Θεσσαλονίκη, είναι η μέρα με τη νύχτα, θα καταλάβατε. Αλλά παίρνουνε πιο σοβαρά και είναι και πιο δεμένοι από εμάς. Δηλαδή, παλιότερα ήμασταν εμείς εδώ πέρα, οι πατριώτες μας, οι Κατερινιώτες, ή οι Θεσσαλονικείς, οι Λαρισαίοι όλοι, σε έναν θάνατο, ήμασταν πιο δεμένοι. Δηλαδή, ο θάνατος μας ένωνε. Πηγαίναμε… Και ο γάμος και τα βαφτίσια, όλα. Αλλά στον θάνατο πιο πολύ. Σαν συμπαράσταση, ερχότανε ο κόσμος. Τώρα δεν είναι έτσι. Οι Ρώσοι το έχουνε αυτό. Πηγαίνουνε. Μπορεί κι αυτοί λίγο να φθείρεται, αλλά το έχουν. Ακόμη το έχουνε. Και είναι σίγουρα πιο σοβαροί, πιο σοβαροί από μας. Αυτό.

Ποια είναι η κηδεία -ή αν υπάρχει κηδεία- την οποία θυμόσαστε εσείς πολύ πιο έντονα από πολλές περισσότερες και για ποιον λόγο; Που να σας έκανε εντύπωση, μεγάλη εντύπωση, ή να μην είχατε ξαναδεί κάτι παρόμοιο. Υπάρχει;

Ναι.

Το έχετε ζήσει.

Ναι. Ήτανε… Ένας συνάδελφος απ’ τη Θεσσαλονίκη με είχε πάρει τηλέφωνο, όταν πρωτοπήραμε το αυτοκίνητο. Ήτανε το καινούργιο μου το αυτοκίνητο, την καινούργια μου τη νεκροφόρα τέλος πάντων. Την είχα κάνει εισαγωγή. Την είχαμε πάρει απ’ την Ιταλία. Ήτανε το δεύτερο αυτοκίνητο στην Ελλάδα και ο συνάδελφος το ήξερε και με πήρε τηλέφωνο να πάω, να τον εξυπηρετήσω. Και όντως πήγα. Δεν ήξερα περί τίνος πρόκειται. Όταν όμως πήγα και είδα σε μια πλούσια περιοχή της Θεσσαλονίκης, από τη μια μεριά του δρόμου κι από την άλλη μεριά του δρόμου, για καμιά εκατό μέτρα, έβλεπα γεμάτος λουλούδια, στεφάνια, με έκανε την περιέργεια. Τι γίνεται εδώ πέρα; Και μετά ήταν κι ο κόσμος. Ήτανε κόσμος μεγαλόσωμοι, μπρατσωμένοι, σωματώδεις τύποι υπήρχανε. Και μετά έμαθα ότι ο συγκεκριμένος, ήτανε μαφιόζος; Κάτι τέτοιο τέλος πάντων. Αυτό. Αυτό. Αυτό μ’ έκανε εντύπωση. Αυτό.

Φοβηθήκατε καθόλου;

Για τι πράγμα;

Που ήσασταν μέσα σε… Όταν συνειδητοποιήσατε ότι πρόκειται…

Δεν φοβάμαι. Μόνο τον Θεό φοβάμαι.

Κύριε Θεοχάρη, θέλετε να μιλήσουμε λίγο και για πιο διαδικαστικά πράγματα; Για τα οικονομικά; Σε ποιο ταμείο ανήκετε; Πώς ακριβώς πληρώνεστε; Είπατε πριν για τα ταμεία.

Ναι. Κατ’ αρχήν, είμαι ελεύθερος επαγγελματίας και το… Όπως όλοι οι ελεύθεροι επαγγελματίες, ανήκουμε στο Τ.Ε.Β.Ε. Υπάρχουνε ταμεία, όπως είναι το Τ.Ε.Β.Ε., ο Ο.Γ.Α., κι άλλα ταμεία, που καλύπτουνε κάποιο ποσό για την κηδεία. Για έξοδα κηδείας, δίνουνε κάποια… Ένα ποσό, βοήθημα, για κάποιον που είναι ασφαλιζόμενος, για έξοδα κηδείας. Σ’ αυτά τα χρήματα, αυτό που θέλω να πω είναι ότι όντως τα χρόνια είναι δύσκολα και πολύς κόσμος βασίζεται πάνω σ’ αυτά τα χρήματα των εξόδων κηδείας, που δίνουν τα ταμεία. Αν δεν υπήρχε κι αυτό το βοήθημα, θα ‘ταν πολύ πιο ζόρικα τα πράγματα απ’ ό,τι είναι τώρα. Η Γερμανία, έδινε έξοδα. Κι άλλες χώρες, δίναν έξοδα κηδείας, όπως δίνει αυτή τη στιγμή η Ελλάδα, έχει χρόνια που τα σταμάτησε. Η Ελλάδα ακόμη τα συνεχίζει. Κι εύχομαι να τα συνεχίσει.

Πώς λειτουργεί δηλαδή αυτό; Τι ποσό-

Θα-

Δίνει το κράτος;

Τα ταμεία ξεκινάνε, αναλόγως το ταμείο που είναι. Υπάρχει ο Ο.Γ.Α. παράδειγμα, που δίνει γύρω στα 800. Το Ο.Γ.Α., το Ι.Κ.Α. και το Τ.Ε.Β.Ε., δίνουν στο… Κυμαίνονται από τα 800 μέχρι τα 1000 και το δημόσιο γύρω στα 1000 ευρώ δίνουνε, σαν έξοδα κηδείας. Για έξοδα κηδείας. Πως το λένε; Ο κόσμος, ο κόσμος ελπίζει σ’ αυτά τα χρήματα, γιατί όπως είπα, ότι άμα θα σταματήσουνε θα είναι πολύ πιο ζόρικα τα πράγματα. Γιατί όντως είναι… τα χρόνια μας είναι αρκετά δύσκολα. Αυτό. Ο κόσμος τα υπολογίζει αυτά τα έξοδα, γιατί τα ήθη και τα έθιμα στη σημερινή εποχή κοστίζουνε. Και τα χρήματα αυτά που δίνει το ταμείο, τα δημόσια ταμεία, δεν μπορεί να καλύψουνε το κόστος μιας κηδείας με τα ήθη και τα έθιμα που έχουμε εμείς. Αυτό είναι.

Σας έχει τύχει κάποιο περιστατικό, κάποιος να… Παρόλο που έχει πληρωθεί απ’ το ταμείο, να αρνηθεί να σας δώσει τα χρήματα; Ή εσείς τα παίρνετε απευθείας από-

Όχι. Εμείς-

Το ταμείο;

Εμείς πρέπει να πληρωθώ… Αυτό γινόταν παλιότερα. Η κατάσταση παλιότερα ήταν διαφορετική. Δηλαδή τώρα… υπήρχε το χειρόγραφο το τιμολόγιο. Κάποιος θα μπορούσε, που θα θέλαμε να βοηθήσουμε κιόλας. Του δίναμε το τιμολόγιο, ενώ δεν έπρεπε να του δώσουμε το τιμολόγιο. Για να τον βοηθήσουμε, γιατί δεν υπήρχαν… Δεν είχε να μας πληρώσει. Τον δίναμε το τιμολόγιο για να πάρει τα έξοδα κηδείας, αφού μας έφτιαχνε και μια υπεύθυνη δήλωση, ότι όταν θα πάρει τα χρήματα θα μας τα φέρει… Έπαιρνε τα χρήματα, έσκιζε την υπεύθυνη δήλωση και δεν πληρωνόμασταν. Τώρα επειδή τα πράγματα έχουνε γίνει ηλεκτρονικά… Κόβεται ένα… Πρέπει το γραφείο να πληρωθεί, να κόψει το τιμολόγιο, να το ανεβάσει στον Ε.Φ.Κ.Α. και να… Στη συνέχεια, τα χρήματα που έδωσε στο γραφείο, να τα πάρει από το ταμείο, τέλος πάντων. Ένα ποσό θα πάρει από το ταμείο, το οποίο μπορεί να είναι από 750 μέχρι 1000 ευρώ, ανάλογα το ταμείο. Έχει κάποια ταμεία που δίνουν παραπάνω χρήματα, μέχρι δύο-δυόμισι χιλιάδες, κάτι τέτοιο. Είναι λίγα αυτά βέβαια. Αυτό.

Ανήκετε και στην Ένωση Λειτουργών Κηδειών και Ταριχευτών Ελλάδος.

Ναι.

Σωστά;

Ναι. Ναι, ναι. Αποφασίσαμε το 2004, μετά από συζήτηση μαζί με την αδελφή μου, ότι θα ‘πρεπε να μην είμαστε μόνοι μας. Να έχουμε επικοινωνία και ένωση με συναδέλφους, με σωστούς και σοβαρούς επαγγελματίες. Γιατί εδώ θέλω να σταθώ, ότι τα γραφεία, όπως και η οικογένειά μου και άλλες οικογένειες στην πόλη μας που έχουνε γραφείο και είναι σωστοί και σοβαροί άνθρωποι. Εκείνο το διάστημα, μετά από τους… Τα παλιά τα γραφεία, που υπήρχαν εδώ στην πόλη μας, βγήκανε και κάποιοι νέοι συνάδελφοι, οι οποίοι λειτουργούσανε σαν αρπαχτικά. Αρπαχτικά λέγοντας, δεν υπήρχε κανένας σεβασμός ούτε προς τον νεκρό καλά-καλά, αλλά ούτε και προς την… και στην οικογένεια. Και το λέω αυτό γιατί τότε παρουσιάστηκε ένα φαινόμενο, που στα νοσοκομεία άρχισε η μίζα. Λοιπόν, η μίζα. Η μίζα ήτανε, πέθαινε κάποιος στο νοσοκομείο, έπαιρνε ο νοσοκόμος τηλέφωνο αυτό το γραφείο που τον έδινε τα πιο πολλά και καλούσε το γραφείο στο νοσοκομείο. Κι ένας λόγος που άνθρωποι, λόγω του επαγγέλματος, μας λέγανε «κοράκια» ήταν από κει. Δεν μπορούσε να… κάποιος προτού ξεψυχήσει, το γραφείο να ‘ταν στο νοσοκομείο. Είναι άσχημο πράγμα. Ό,τι δουλειά και να κάνουμε, δεν μπορεί κανένας να… Την αξιοπρέπεια και το… την τιμιότητα, να τον ξεφτιλίζει ο άλλος, με προσφωνήματα «κοράκι», οτιδήποτε άλλο, οτιδήποτε άλλο. Λοιπόν, αυτοί οι άνθρωποι, οι κακοί κατ’ εμένα επαγγελματίες, κάνανε κακό στο επάγγελμα. Δεκτό, όποιος θέλει να κάνει ένα τέτοιο γραφείο, μια τέτοια επιχείρηση, αλλά όχι να δουλέψει σαν αρπαχτικό. Να ‘ναι σωστός, σοβαρός και με αγώνα. Όχι να δουλεύει σαν πειρατής. Να ανοίγει ένα γραφείο, να μην έχει δικές του, δικά του αυτοκίνητα, δικιά του νεκροφόρα, να μην έχει δικά του τιμολόγια και να είναι μια κατάσταση παράξενη και να πήγαινε τότε στο νοσοκομείο, όπως με τις μίζες. Να δίνει στα νοσοκομεία μίζες και να παίρνει. Και στην αστυνομία επίσης. Και όχι μόνο. Και ούτω καθεξής. Λοιπόν, αυτά είναι άσχημα πράγματα. Δεν θα ‘πρεπε να συμβαίνουνε. Γιατί αυτός που την πληρώνει πάντα είναι ο πελάτης. Λοιπόν, και μας στέλνουν το επάγγελμα, το στέλνουνε πίσω. Όπως και το κάνανε. Το κάνανε αυτό. Λόγω αυτηνής της κατάστασης που υπήρχε. Όπως είπα, το [01:20:00]2004 αποφασίσαμε με την αδερφή μου, να γραφτούμε στη… συγκεκριμένα στο σωματείο που έχει έδρα τον Βόλο. Είναι Θεσσαλίας, Κεντρικής Μακεδονίας και Νήσων. Υπάρχει, είναι σημαντικό αυτό. Γιατί υπάρχουνε… Υπάρχει βοήθεια, υπάρχει, μες στο σωματείο δικηγόρος, υπάρχουνε άνθρωποι, συνάδελφοι που μπορεί να σε βοηθήσουν. Δεν είσαι μόνος σου. Έχεις συναδέλφους που μπορεί να σε υποστηρίξουνε σε οτιδήποτε. Όπως εγώ όταν πήραμε την πρώτη επένδυση που κάναμε, όταν ήμουν σε ηλικία 25 χρονών και έπρεπε να πάω να πάρω την πρώτη επένδυση που έκανα, που ήταν το αυτοκίνητο, και ήταν πολύ… ήταν για μένα πολύ, γιατί ήτανε όσο ένα διαμέρισμα. Λοιπόν, από ανθρώπους από το σωματείο μέσα που είχα γνωρίσει, με έδωσε και τις συμβουλές και την… Και για το διαδικαστικό το θέμα, τι θα κάνω, τι δεν θα κάνω, να μπορέσω, τέλος πάντων, να πάρω το αυτοκίνητο, το εργαλείο μου, να το φέρω από το εξωτερικό, να το φέρω στην Ελλάδα, να μπορώ να το δουλέψω. Δυστυχώς το -πάλι το κράτος εδώ πέρα- το τραγελαφικό ποιο είναι; Εγώ έχω φέρει το δεύτερο αυτοκίνητο. Αυτός που ‘φερε το πρώτο, όταν το ‘φερε, μου ‘δωσε τα χαρτιά και τη διαδικασία, τι θα κάνω, αφού εκτελωνίσω το αυτοκίνητο. Και όντως, όταν παρήγγειλα το αυτοκίνητο, μετά από δύο μήνες το έφερα και πήρα τα χαρτιά, να κάνω τις διαδικασίες, να το εκτελωνίσω και να πάρω τις πινακίδες. Όταν ήρθα… Όταν πήγα μάλλον στις υπηρεσίες, να κάνω τις διαδικασίες, μου είπανε: «Δεν μπορείς να πάρεις πινακίδες, για τον λόγο ότι πριν δέκα μέρες άλλαξε ο νόμος» και δεν μπορώ να πάρω πινακίδες. Λοιπόν, και τους ρώτησα τι πρέπει να κάνω τώρα. Αντί να με δώσουν ένα κουράγιο, που ένα παιδί 25 χρονών, λοιπόν, που σηκώνεται και πάει σε μια άλλη χώρα, να κάνει… Εγώ θα χαιρόμουν βασικά αν την έκανα την επένδυση στην Ελλάδα, γιατί για εμένα επένδυση είναι. Λοιπόν, δεν μπορούσε να… Δεν έχει στην Ελλάδα τέτοια εργοστάσια. Είχε στη Γερμανία, στην Ιταλία. Εγώ επέλεξα την Ιταλία, λοιπόν. Κι αντί να με βοηθήσει το κράτος, ίσα-ίσα, μας φέρνει σε… Εμπόδια. Εμπόδια λέγοντας ότι θα ‘πρεπε να πάρω τις πινακίδες και αυτοί μου είπανε ότι, άλλαξε ο νόμος και ότι δεν μπορώ να πάρω πινακίδες. Όταν έχω δώσει ένα ποσό της τάξης των 130.000 ευρώ, λοιπόν, και δεν μπορώ να πάρω πινακίδες, με συγχωρείς, είναι τρελό αυτό το πράγμα. Στην πορεία και πινακίδες πήρα. Λοιπόν, και πινακίδες πήρα με τον έναν ή άλλον τρόπο, κι έκανα τη δουλειά μου. Απλά αυτά τα πράγματα δεν θα ‘πρεπε να συμβαίνουν. Θα ‘πρεπε να δίνουνε κίνητρα, ο κόσμος πάει μπροστά. Δεν θα ‘πρεπε να γίνουμε η παλιατζούρα της Ευρώπης. Η Αλβανία, η Βουλγαρία, μπορώ να πω ότι, πάνε και καλύτερα απ’ την Ελλάδα. Η Ελλάδα αντί να πάει μπροστά, πάει πίσω. Τουλάχιστον εγώ μιλάω για το δικό μου το αντικείμενο. Βέβαια, υπάρχουν άνθρωποι, συνάδελφοι που προσπαθούνε και, και, και. Αλλά είναι λίγοι αυτοί που προσπαθούνε σοβαρά. Και ότι… Μετά κόπων και βασάνων κι αυτοί όμως κρατάνε τα μαγαζιά τους, έτσι όπως τα κρατάνε. Αυτό τέτοιο, αυτό. Θα ‘πρεπε να υπάρχει και μια αντιμετώπιση, γενικότερα από το κράτος, διαφορετική. Γενικότερα, το φακελάκι λειτουργεί και στο δικό μας το επάγγελμα, από την άποψη, εγώ για να πάρω τις πινακίδες που θα ήθελε για το αυτοκίνητο, έδωσα φακελάκι για να πάρω τέτοιο. Που δεν θα ‘πρεπε δυστυχώς. Αυτό, τι να κάνουμε;

Είπατε πριν… Είπατε για την αντιμετώπιση απ’ το κράτος. Θέλω να πάμε λίγο και στην αντιμετώπιση των καθημερινών ανθρώπων. Είπατε πριν για τον χαρακτηρισμό, ας πούμε, «κοράκι».

Ναι.

Είναι… είστε… Είναι ένα επάγγελμα ταμπού, το να έχει κάποιος γραφείο τελετών;

Εξαρτάται πώς το βλέπεις.

Δηλαδή, έχετε ακούσει κάποια περίεργη ερώτηση από κάποιον; Κάποιον…

Πολλά υπάρχουν. Υπάρχουν άνθρωποι που… σκεπτόμενοι, άνθρωποι που δεν σκέφτονται. Άνθρωποι που ξέρουνε, άνθρωποι που δεν ξέρουνε. Άνθρωποι που τους κόβει, άνθρωποι που δεν τους κόβει. Έχει διάφορους ανθρώπους κι έχουμε ακούσει και διάφορα. Σε μια κατάσταση, παράδειγμα, επειδή το επάγγελμα έχει να κάνει σε σχέση με τη θλίψη, έχω ακούσει διάφορα. Έχει, μάλλον, έχουν ξεσπάσει άνθρωποι απέναντί μου, χωρίς εγώ να φταίω για κάτι. Δεν φταίω εγώ που ο άνθρωπος έχει απεβιώσει. Οι συγγενείς ξεσπούσανε, άνθρωποι ξεσπούσαν σε εμένα. Δεν ήμουνα εγώ ο σωστός άνθρωπος για να ξεσπάσει ο συγγενής, έτσι δεν είναι; Υπάρχουν άνθρωποι τέτοιοι, που όπως λέτε, είναι ταμπού. Ναι, συμφωνώ, για εμάς, για εδώ πέρα. Στο εξωτερικό είναι ένα φυσιολογικότατο επάγγελμα. Φυσιολογικότατο επάγγελμα, που είναι όπως τα υπόλοιπα επαγγέλματα. Αν και τώρα βλέπω ότι όπως είπα και πριν, παλιότερα ο πατέρας μου ήταν αυτός και ο πατέρας μου, τα γραφεία ήταν αυτοί που πήγαιναν, παράδειγμα, στα τροχαία και βγάζανε, ή βοηθούσανε να βγάλουνε, μέσα από αυτοκίνητα ανθρώπους από ατυχήματα κι από τέτοια. Τώρα αυτή τη δουλειά, όπως είχα πει πριν, την κάνουνε οι πυροσβέστες και όχι μόνο. Λοιπόν, επειδή οι άνθρωποι που πάνε σε κάποιο επάγγελμα κρατικό, όπως είναι το νοσοκομείο, όπως είναι η πυροσβεστική, κάνουνε κι ένα κομμάτι τώρα, που φτιάχναμε εμείς παλιότερα. Καταλαβαίνετε. Ενώ πριν, εκείνο το πράγμα για να το ‘κανες, πρέπει να ‘σουνα στο… Να ‘χεις γραφείο. Καταλαβαίνετε τι λέω. Αυτό θέλω να πω. Δηλαδή, γινόμαστε… Φυσικά, οι άνθρωποι, λόγω παιδείας, λόγω παιδείας, είναι πιο μορφωμένοι, τα βλέπουνε πιο ώριμα τα πράγματα. Δεν υπάρχει αυτό που υπήρχε πριν ας πούμε. Αλλά ταμπού δεν θα μπορούσα να το πω. Κάποτε ναι. Τώρα όχι πλέον. Πάντα φυσικά, φυσικά το χιούμορ πάντα υπάρχει. Άλλο όμως το χιούμορ, άλλο η προσβολή. Άλλο η προσβολή! Αυτό.

Να σταθούμε λίγο στην προσβολή;

Ναι.

Ποια ήταν η πιο προσβλητική συμπεριφορά η οποία αντιμετωπίσατε εσείς;

Εγώ δεν θα… Δεν θα έλεγα… Κοίταξε, δεν θα έλεγα ότι άφησα ποτέ κανέναν… Να ξεσπάσει κάποιος από -όπως είπα και πριν- να ξεσπάσει κάποιος λόγω που ‘χασε τον άνθρωπο του. Δεν ήμουνα ο σωστός άνθρωπος να ξεσπάσει πάνω του, ναι. Αλλά τώρα να με προσβάλλουνε… Κοίταξε, να σου πω κάτι, όταν ήμασταν παιδιά, όταν ήμουν σε νεαρή ηλικία, σαν παιδιά, ναι υπήρχε να πούμε κάποιο τέτοιο, κάποια αντιμετώπιση. Σαν παιδί, σαν παιδάκι που ήμουνα. Λοιπόν, τα παιδάκια το βλέπαν τέτοιο. Τώρα δεν νομίζω. Τώρα στην ηλικία… ένας τώρα, 30-40-50 χρονών και να σκέφτεσαι όπως εκείνο το παιδάκι να πούμε; Κατάλαβες πώς το λέω; Αυτό

Δεχτήκατε δηλαδή bullying ας πούμε-

Εκείνα τα χρόνια-

Στην παιδική ηλικία;

Στην παιδική. Κατά κάποιον τρόπο. Κατά κάποιον τρόπο, ναι. Κατά κάποιον τρόπο. Εντάξει, πράγμα που φυσικά, αυτό τώρα έχει να κάνει και με την παιδεία του κάθε παιδιού. Έτσι; Αυτό είναι.

Θα θέλατε να μας περιγράψετε ίσως κάποιο περιστατικό που να θυμάστε σαν παιδί;

Δεν είναι κάτι συγκεκριμένο. Δεν είναι κάτι συγκεκριμένο. Είναι παράδειγμα ας πούμε, ότι ξέρεις τι; Εντάξει. Όπως κάποιος θα μπορούσε να πει για μένα, εγώ θα μπορούσα να πω τον άλλονα. Εγώ έχω το γραφείο, ο άλλος είναι αγρότης, άλλος είναι τυροκόμος. Κάτι θα βρω να πω κι εγώ γι’ αυτόνα, παράδειγμα. Αυτό είναι. Αλλά, άλλο αυτό. Άλλο το ξέσπασμα σε μια φορτισμένη κατάσταση, που έχει κάποιος συγγενής, τέλος πάντων. Δεν ξέρει πού να ξεσπάσει. Μπορεί να ξεσπάσει με λάθος τρόπο, στον λάθος άνθρωπο. Όπως μου ‘χει τύχει παράδειγμα, να μου χτυπάνε το αυτοκίνητο. Δηλαδή, αυτό το πράγμα… Αυτό το πράγμα δείχνει… Είναι σημαντικό με την παιδεία. Δεν έχουμε γενικότερα, σαν χώρα, σαν λαός, την παιδεία. Αυτό. Αυτό είναι, δεν έχουμε παιδεία. Ενώ μ’ έχει τύχει, οικογένεια που ζούσε, παράδειγμα, στο εξωτερικό, να έρθει παράδειγμα μαμά και κόρη, για την τελετή της γιαγιάς -ή του παππού, δεν θυμάμαι τι ήτανε- σ[01:30:00]χεδιάζανε όλη την τέτοιο, όλη την τελετή. Τι φέρετρο, τι χρώμα, τι… Τα πάντα! Τι ρούχα, τι λουλούδια, τι μνήμα, τι το… Εκεί έχουνε και τους επικήδειους που διαβάζουνε σε… στον ναό τέλος πάντων. Βγάζουν κι έναν λόγο, έναν επικήδειο ας πούμε στο μνήμα πάνω. Ή και στον τάφο, τι στιχάκια, τι λόγια θα μπούνε πάνω. Όλα. Μια… Αυτά τα έφτιαχνε η μητέρα με την εγγονή, τέλος πάντων, για τη γιαγιά ή για τον παππού. Αυτό ήταν πραγματικά ήταν πάρα πολύ ωραίο. Δεν είναι τόσο απλό πράγμα, έναν άνθρωπο… Είπαμε όσο και να μην θέλεις να κάνεις κάτι, δεν λέω να κάνεις πολυτέλειες, αλλά να κάνεις αυτά που πρέπει να κάνεις με σεβασμό. Αυτά που πρέπει όντως να γίνουνε, και όχι πολυτέλειες. Αυτό είναι.

Κύριε Αποστόλη, θέλω λίγο να μου πείτε για τα βασικά εργαλεία της δουλειάς σας. Τι επενδύσεις απαιτούνται από εσάς, ως επαγγελματία; Αυτό. Και σε… Είχαμε πει ότι έχετε παρακολουθήσει και σεμινάρια.

Ναι.

Να πούμε λίγο πώς επενδύετε στη δουλειά σας; Με ποιόν-

Ναι, κοίταξε-

Τρόπο;

Πέρα από τη γνώση. Υπάρχει το κομμάτι της γνώσης, έτσι; Τώρα υπάρχει και το ίντερνετ. Βασικά, υπάρχει το ίντερνετ, μπορείς να πάρεις πληροφορίες απ’ το ίντερνετ. Μπορεί να ‘ρθει κάποιος, κάποιος καθηγητής απ’ το εξωτερικό, να δώσει ένα σεμινάριο, διήμερο, τριήμερο. Μπορεί μετά να… Τα πράγματα, τον εξοπλισμό, τα… Όχι τα… Τα υλικά πράγματα. Τα υλικά πράγματα, εμείς έχουμε, όπως είπα είναι τα αυτοκίνητα, τα ψυγεία που έχουμε, τα φορητά ψυγεία. Παλιότερα είχαμε το… Για να μπορέσει κάποιος να ξενυχτήσει τον άνθρωπο στο σπίτι παράδειγμα, να το… Να μπορέσει κατά τη διάρκεια της νύχτας, να μπορέσει να αντέξει η σωρός, είχαμε πάρει ψυγείο, να μπορεί να μεταφέρεται στην οικεία του θανόντα, για να μπορέσει να περάσει η νύχτα. Εντάξει; Γιατί όπως καταλαβαίνετε, το καλοκαίρι δεν μπορεί ένας άνθρωπος που είναι, παράδειγμα, και λίγο έτσι πιο εύσωμος τέλος πάντων και με σαράντα βαθμούς το πρωί ή το βράδυ, παράδειγμα, ανάλογα και την υπόθεση που κατέληξε αυτός ο άνθρωπος. Λοιπόν, τα φάρμακα που έπαιρνε. Λοιπόν, χρειαζότανε και είχαμε πάρει κιόλας, ας πούμε, ψυγείο που το μεταφέραμε στην οικία. Λοιπόν, να μπορεί να εξυπηρετηθεί ο κόσμος. Αυτό είναι ένα εργαλείο στη δουλειά μας. Μετά υπάρχουνε πράγματα, όπως είναι για καλλωπισμό. Αυτά κοιτάξτε, αυτά είναι και στον επιχειρηματία, αν θέλει παράδειγμα. Τίποτα δεν είναι υποχρεωτικό. Άλλος έχει τρέλα, άλλος έχει αγάπη, άλλος δεν έχει και τίποτα. Ανάλογα ο άνθρωπος πόσο οργανωμένος είναι, το μαγαζί του που θέλει να το φτάσει, τι σκέφτεται, αλλά φυσικά και τι δυνατότητες υπάρχουνε. Τι προσφέρει ο ένας. Το θέμα είναι ότι θα πρέπει ο κόσμος να ψάχνει. Το κριτήριο τους να μην είναι μόνο τα χρήματα. Βέβαια να ‘ναι τα χρήματα, αλλά να κάνει και μια σύγκριση το τι πληρώνει και γιατί πληρώνει. Αυτό, τέλος πάντων. Αυτό είναι.

Θα ήθελα έτσι, οδεύοντας προς το κλείσιμο, να μιλήσουμε λίγο για κάτι έτσι πιο φιλοσοφικό. Μιας και το επάγγελμα σας έχει να κάνει με τον θάνατο. Είχαμε πει την προηγούμενη φορά, για την έννοια του «φύλακα άγγελου».

Ναι.

Θα θέλατε να μας πείτε;

Ναι.

Ή αν έχετε ακούσει από ανθρώπους, ας πούμε, να σας λένε ότι είχαν μια επιθανάτια εμπειρία.

Ναι. Και η θρησκεία μας το λέει αυτό, ότι ο άνθρωπος όταν φεύγει από τη ζωή, η ψυχή αμέσως μετά περνάει… Υπάρχει ο τελωνισμός της ψυχής. Λοιπόν, τα είκοσι τρία τελώνια που πρέπει να περάσει. Αυτό το λέει η θρησκεία μας. Ο κάθε άνθρωπος όταν γεννιέται, έχει τον «φύλακα άγγελο» του και ο «φύλακας άγγελος» βοηθάει να ξεπεράσουμε τον τελωνισμό. Υπάρχει το τελώνιο του μίσους, της κακίας, της πορνείας, όλο αυτό το… Των τελωνίων, των είκοσι τριών τελωνίων που τα λέει και η εκκλησία μας. Γι’ αυτό υπάρχουνε και τα τριήμερα, και τα σαράντα υπάρχουνε. Τα μνημόσυνα εννοώ. Λοιπόν, για να βοηθηθεί η ψυχή για να πάει προς τη λύτρωση, τέλος πάντων. Από την ανθρώπινη πλευρά. Τα υπόλοιπα είναι… Ο Θεός τα κανονίζει. Αλλά αυτό που θέλω να πω είναι… Μετά το… Υπάρχει τελωνισμός της ψυχής, περνάει τα τελώνια. Αυτό που θέλω να πω είναι… Άλλο μία επιθανάτια εμπειρία κι άλλο έχει τύχει προσωπικά σε μια οικογενειακή κιόλας φίλη. Την πηγαίναν τη γυναίκα, ήτανε άρρωστη. Πήρανε πανάκριβα φάρμακα από το εξωτερικό, τέλος πάντων, αλλά την ώρα που φέρναν τα φάρμακα, η γυναίκα είχε ξεψυχήσει. Αλλά τα φάρμακα έπρεπε να της τα δώσουν, για να τα δικαιολογήσει, γιατί ήτανε… μέσω ταμείου ήτανε. Λοιπόν, κι όπως τη γυναίκα αυτήνα, ενώ είχε καταλήξει, έδειξε παύλα το μηχάνημα, την κάνανε την ένεση για να δικαιολογήσουνε το φάρμακο. Λοιπόν, κι όπως την πηγαίνανε στον νεκροθάλαμο, ξαναζωντάνεψε αυτή η γυναίκα. Λοιπόν, ήρθε στη ζωή, σηκώθηκε, μίλησε για μερικές ώρες με τους… με την οικογένεια, με τα παιδιά, με τους γαμπρούς, με τον άντρα, και μετέπειτα έφυγε. Άλλο αυτό και άλλο αυτό που λένε, η εξωσωματική εμπειρία. Η εξωσωματική εμπειρία… Υπάρχουνε κάποιοι άνθρωποι, που -ψυχίατροι βασικά, στην Αμερική έχει γίνει αυτό- που ανεξαρτήτου φυλής, ανεξαρτήτου δόγματος, έχουνε ζήσει κάποια πράγματα. Και όλοι έχουνε δει το ίδιο έργο, έτσι; Έχουνε δει… Παράδειγμα, κάποιος που ήτανε σε ένα χειρουργείο, βγήκε μέσα από το σώμα του. Βγήκε μέσα από το σώμα του, παρακολουθούσε από ψηλά τους γιατρούς που κάνανε την εγχείρηση τέλος πάντων. Από εκεί, βρέθηκε σε κάτι σκαλοπάτια, που υπήρχανε λέει κάποιοι… Τα δαιμόνια, αυτά που λέγαμε και πριν ότι υπάρχουνε και στη θρησκεία μας και είναι ο τελωνισμός της ψυχής. Τέλος πάντων, ο άγγελος πλήρωνε τα δαιμόνια με τις καλές πράξεις, βγάλανε τα… το μονοπάτι αυτό. Κι εκεί που βρεθήκανε, μετά από αυτό, ήτανε ένα ηλιακό, ένα… Όχι ηλιακό. Ήταν ένα φως, δεν ήταν ηλιακό φως. Λοιπόν, και νιώθαν ότι ήτανε πάρα πολύ όμορφα και βλέπαν όλη τη ζωή σαν τρισδιάστατα. Κι αυτά που βλέπανε, τα ξαναζούσανε. Δηλαδή όλη τους τη ζωή, την ξαναζούσανε. Και κάποιοι τούς έλεγε μια φωνή ότι: «Δεν είναι η ώρα σου. Ξαναγύρνα πίσω», ξαναέμπαινε μες στην ψυχή. Αυτό είναι μια εξωσωματική εμπειρία. Αυτό το έχουνε βιώσει χιλιάδες κόσμος. Χιλιάδες κόσμος σε όλο τον κόσμο. Ανεξαρτήτου -όπως είπα και πριν- ινδουιστής, βουδιστής, οτιδήποτε τέτοιο. Αυτό -αν θυμάμαι καλά- πρέπει να έχει γίνει κι εδώ πέρα, στην πόλη μας. Πρέπει να έχει γίνει σε ένα μικρό παιδάκι, που το είχε πατήσει ένα φορτηγό και ξανατέτοιο και περιέγραψε αυτήν τη… Αυτό που είπα τώρα. Το περιέγραψε κι αυτό. Λοιπόν, αυτό που με ενδιαφέρει και που μου αρέσει τέλος πάντων, κι έμαθα να αγαπώ στο επάγγελμα αυτό, ενώ δεν το είχα παλιότερα. Έμαθα με τα χρόνια και με δίνει μια ικανοποίηση. Κατ’ αρχήν, όταν έναν άνθρωπο τον… Όπως κάποιος που έχει ειδικές ανάγκες και δεν μπορεί να βοηθηθεί, ένας ανήμπορος άνθρωπος, βοηθάς έναν ανήμπορο άνθρωπο, έναν νεκρό. Μετά εγώ, προσωπικά εγώ, δεν θα ήθελα να πεθαίνω και να μην έχω δίπλα μου έναν άνθρωπο να με πιάνει το χέρι. Κάποιος να φροντίζει για μένα να πάω εκεί που είναι να πάω. Λοιπόν, για μένα είναι πολύ σημαντικό. Πολύ σημαντικό και με δίνει ικανοποίηση. Αυτό που είχα πει και πριν, ότι πρέπει τον άνθρωπο να τον πηγαίνω όσο πιο τακτοποιημένο. Όπως θες πες το. Πες το μακιγιάζ, δεν ξέρω πώς θα το πεις. Βαμμένο, καλλωπισμένο; Όπως θες. Πιο τακτοποιημένο λοιπόν, για να τον δει η οικογένειά του. Οικογένεια μπορεί να ‘ναι τα παιδιά, ιδίως τα εγγόνια. Γιατί σε μια κατάσταση που δεν είναι… Σε μια άγρια κατάσταση, κάποιο παιδάκι μπορεί να του μείνει για το υπόλοιπο της ζωής του, να του μείνει σαν εικόνα αυτό. Αυτό φροντίζω, τέτοιο. Και φυσικά, όλα τα πράγματα όταν γίνονται με το πρώτο και κύριο, με αγάπη, με υπευθυνότητα, με σοβαρότητα, υπάρχει κι ένα ανάλογο αποτέλεσμα. Γιατί δεν είναι μόνο υλικά. Είναι και η ενέργεια. Το καταλαβαίνεις αυτό το πράγμα. Υπάρχει η ενέργεια, η αύρα τέλος πάντων, και του νεκρού και της οικογενείας. Λοιπόν, που καταλαβαίνεις την όλη κατάσταση. Όπως είπα και πριν, υπάρχουνε άνθρωποι που ήταν, παράδειγμα, εκατό χρονών και η οικογένεια, τέλος πάντων, τα εγγόνια ή τα παιδιά κλαίγανε και επειδή έβλεπα, ότι αυτοί οι άνθρωποι αγαπούσανε τον γέροντα αυτό, ή τη γερόντισσα, τη γιαγιά τέλος πάντων, τόσο πολύ, έκλαιγα κι εγώ μαζί τους. Όχι επειδή… Μου έβγαινε αυτό το συναίσθημα. Αυτό θέλω να πω. Είναι πολύ σημαντικό να έχεις έναν άνθρωπο, να τον κάνεις πραγματικά για τελευταία φορά, να τον κάνεις όπως πρέπει να τον κάνεις για να πάει το ταξίδι του. Ο κόσμος, είχαμε από τα αρχαία χρόνια ένα έθιμο, που βάζανε στα μάτια του νεκρού, βάζανε κάτι κέρματα και λέγαν ότι ήταν του βαρκάρη. Και τις προάλλες -όπως σας είχα πει και τις προάλλες- δεν ήξερα ποτέ ότι το φέρετρο, το σχήμα του γιατί είναι έτσι και γιατί δεν είναι στρόγγυλο, γιατί δεν είναι τετράγωνο, γιατί δεν είναι οτιδήποτε. Λοιπόν, και έμαθα ότι το φέρετρο είναι έτσι, είναι σαν βάρκα, γιατί έχει σχέση και με τον βαρκάρη, με τα νομίσματα που τέτοιο. Αυτό δεν ξέρω άμα αληθεύει, πάντως για τα νομίσματα είναι σίγουρο ότι τα βάζαν από τα αρχαία χρόνια, για τον βαρκάρη πάνω στα μάτια του νεκρού ας πούμε. Για καλό κατευόδιο ας πούμε. Αυτό. Ο άνθρωπος μέχρι τα τρία χρόνια, μέχρι τα τρίχα χρόνια που κάνουμε και τα τρία, το τριετές μνημόσυνο που κάνουμε, διαβάζουμε… Τον διαβάζουμε για να -πώς το λένε;- για να… για την ψυχή. Διαβάζουμε μέχρι και τα τρία χρόνια, για την… Τέλος πάντων, για την ψυχή, να εξαγνιστεί, τέλος πάντων, η ψυχή είναι τα τρία χρόνια. Αυτό είναι το τελευταίο μετά τα εννιάμερα, τα σαράντα, τα… Είναι τα τρία χρόνια και τελειώνουν τέτοιο. Αυτό είναι.

Η διαδικασία για τα μνημόσυνα ποια είναι; Την αναλαμβάνετε εσείς;

Εντάξει, ναι. Ό,τι θέλει ο καθένας. Τα μνημόσυνα… Τα μνημόσυνα, η δουλειά μου εμένα είναι να μπορώ να βγάλω τις… τα αγγελτήρια τέλος πάντων, που τοποθετούμε στα stand. Που είναι λουλούδια στην εκκλησία αν θα θέλει κάποιος, ας πούμε, αυτό είναι. Δεν έχει να κάνει τόσο πολλές υπηρεσίες, όσο είναι της κηδείας. Του μνημοσύνου είναι διαφορετικά. Φυσικά πάντα ό,τι θέλει ο κάθε άνθρωπος, ο κάθε πελάτης, ό,τι μου πει, αυτό θα κάνω. Εγώ προσφέρω υπηρεσίες. Όποιος θέλει και μου ζητήσει κάτι και μπορώ να τον εξυπηρετήσω, πολύ ευχαρίστως. Αυτό.

Αγγελτήρια είναι αυτά που λέμε κοινώς, τα κηδειόχαρτα;

Ναι τα κηδειόχαρτα, ναι. Βγάζουμε για τις κηδείες, βγάζουμε για τα μνημόσυνα, βγάζουμε για τον χρόνο, για τα τρία χρόνια. Αυτό. Ό,τι θέλει ο καθένας. Αυτό.

Αυτά παλαιότερα υπήρχανε σε κάθε γειτονιά, στις κολώνες.

Ναι, ναι, ναι.

Τώρα πλέον αυτό έχει απαγορευτεί.

Έχει απαγορευτεί, γιατί και προσωπικά κι έμενα δεν μου άρεζε. Γιατί δεν μπορούσαμε σε μία κολώνα... Βάζαμε σε κολώνες κι έβλεπες, παράδειγμα, μια κολώνα από πάνω μέχρι κάτω να έχει φωτογραφίες να πούμε νεκρών, είτε μνημοσύνων ήτανε είτε κηδειών ήτανε. Δηλαδή να, αυτό εμένα μου θύμιζε κάτι, όπως είναι στο… στη Μέση Ανατολή, αυτοί που πάνε και -πώς το λένε;- και σκάζουνε με τις βόμβες, να πούμε, τους κάνουν ήρωες και τους βάζουνε στον δρόμο. Ένα διάστημα ήταν τόσο πολλοί οι θάνατοι, που έβαζες στην κάθε κολώνα, από πάνω μέχρι κάτω, άλλος κηδεία όπως είπα, μνημόσυνο και τέτοιο, δεν ήταν… Και σαν εικόνα δεν ήταν ωραίο, καλαίσθητο. Άλλος τον έπιανε το παιδί παράδειγμα, ας πούμε, κάποιον τον έπιανε η… Πώς το λένε; Είναι ψυχολογικό. Πώς το λένε; Αυτό. Υπάρχουν τώρα κάποια stand που έχει βάλει ο δήμος, τα οποία πηγαίνουμε και τοποθετούμε εκεί πέρα τα χαρτιά. Αυτό είναι. Και καλύτερα κιόλας, για να μην υπάρχει και η αφισορύπανση, και, και. Αυτό. Πρέπει με κάποιο πράγμα να συμμορφωνόμαστε κι εμείς. Αυτό είναι.

Κύριε Θεοχάρη, τι είναι τελικά ο θάνατος;

Τι είναι ε; Λέει… Κάπου το διάβασα, δεν θυμάμαι πού, και μου άρεσε πάρα πολύ. Λέει: «Είμαστε -λέει- ένα παγάκι -λέει- μες στον ωκεανό, που όταν θα λιώσει -λέει- θα γίνουμε ένα με τον ωκεανό». Κάτι τέτοιο πιστεύω. Αυτό.

Θα θέλατε να προσθέσουμε κάτι άλλο;

Δεν έχω κάτι. Μπορεί κάτι να παρέλειψα, κάτι. Δεν έχω. Γενικότερα, αυτά είναι.

Κάποια δικιά σας ίσως σκέψη;

Εγώ αυτό που θα ήθελα να πω είναι όταν ένας σκύλος, όταν τον έχεις νεαρό τον σκύλο κι όλα τα χρόνια σε υπηρετεί και γαβγίζει για σένα, σε φυλάει, σε κάνει, σε ράνει, κι όταν μεγαλώνει, τότε πρέπει να τον φροντίζεις εσύ. Εντάξει; Γιατί τόσα χρόνια σε υπηρετούσε. Λοιπόν, έτσι είναι και με… έτσι βλέπω και την οικογένεια. Όταν οι γονείς μας, η μαμά μας, η μητέρα μας, ο πατέρας μας, λοιπόν, η γιαγιά μας, ο παππούς μας, λοιπόν, μεγαλώσουνε, δεν πρέπει… Είναι σημαντικό να τους αγαπάμε και να τους έχουμε κοντά μας και να τους προσέχουμε όπως… Τέτοιο, να υπάρχει δηλαδή αγάπη. Αυτό. Είναι σημαντικό να υπάρχει αγάπη. Η αγάπη ξεπερνάει πιστεύω όλα τα εμπόδια και στην… Και σ’ αυτό το επάγγελμα το βλέπω, ότι η αγάπη παίζει πολύ σημαντικό ρόλο. Το βλέπεις αυτό. Το βλέπεις. Παρόλα τα χρόνια τα… Είναι δύσκολα τα χρόνια, αλλά η αγάπη είναι σημαντικό πράγμα. Αυτό.

Σας ευχαριστούμε πάρα πολύ για τη συνέντευξη.

Να ‘στε καλά.

Χάρηκα πάρα πολύ γι’ αυτήν τη συνέντευξη!

Να ‘στε καλά. Κι εγώ.