[00:00:00]Καλησπέρα σας, ονομάζομαι Φουντάς Νικόλαος, είμαι ερευνητής του Istorima. Είναι 28 Φεβρουαρίου του 2023, είμαστε στο Κατάκολο του νομού Ηλείας. Πώς ονομάζεστε;

Ονομάζομαι Ζαρειφοπούλου Ελένη, είμαι 89 χρόνων.

Πού και πότε γεννηθήκατε;

Γεννήθηκα στον Πύργο της Ηλείας, αλλά ζω πάρα πολλά χρόνια στο Κατάκολο, που έχουμε σπίτι από το ’32. Και τώρα ζω μόνιμα στο Κατάκολο τα τελευταία σαράντα χρόνια.

Πώς ήταν η ζωή σας πριν πάτε στη Λέρο ως εθελόντρια του Ερυθρού Σταυρού;

Πέρασα μια πολύ όμορφη ζωή, ξεκούραστη. Η οικογένειά μου είχε μια σχετική οικονομική ευχέρεια, για αυτό και δεν είχα εργαστεί ως την ημέρα που πήγα στη Λέρο. Είχα ενταχθεί από νωρίς στο σώμα το εθελοντικό του Ερυθρού Σταυρού, στο νοσηλευτική, έκανα πολλές παρουσίες στον Πύργο. Και όταν με καλέσανε να πάω στη Λέρο, το ’67, έφυγα πρόθυμη, γιατί ήθελα να προσφέρω σε ανθρώπους που είχαν πάρα πολύ κουραστεί με τον τρόπο που τους είχαν συγκεντρώσει και με τον τρόπο που ζούσαν.

Είχατε λάβει εκπαίδευση πριν πάτε στη Λέρο;

Βεβαίως, είχα λάβει εκπαίδευση νοσηλευτική. Αυτή που κάνουν στους εθελοντές του Ερυθρού Σταυρού. Δεν ήμουνα μόνιμη, ήμουνα εθελοντής. Είχα μια σχετική εκπαίδευση, αλλά πιο πολύ ήταν η επιθυμία μου να βοηθήσω.

Πότε πήγατε στη Λέρο;

Πήγα τον Δεκέμβριο του ’67.

Πόσο καιρό μείνατε;

Έμεινα τρεις μήνες.

Όταν πήγατε στη Λέρο είχαν έρθει και άλλες εθελόντριες και εθελοντές;

Ναι, μόνο μία εθελόντρια ήτανε, με την οποία συνεργαστήκαμε. Πήγαμε στο Λακκί της Λέρου, γιατί στη Λέρο υπήρχαν δύο στρατόπεδα: το Παρθένι και το Λακκί. Το Παρθένι είχε πολύ λίγους, γύρω στα 500 άτομα, εμείς στο δικό μας, το Λακκί, ήσαν 1.464 άνδρες, οι οποίοι ζούσαν πάρα πολύ άσχημα ψυχολογικά. Ήταν σαν άνθρωποι που τους συνέλαβαν την ώρα που ήσαν στη δουλειά τους, στο σπίτι του,ς χωρίς να έχουν υπολογίσει το πόσο θα λείψουν και πότε θα επιστρέψουν, και είχαν διάφορα προβλήματα. Και για αυτό ήθελαν, εκτός από την εκπαιδευτική υποστήριξη, θέλουνε και ψυχολογική υποστήριξη και πολλές φορές ερχόντουσαν και μας μιλούσαν για τα προβλήματα τα οικογενειακά τους, τα οποία μάθαινε από επιστολές που αντάλλαξαν με την οικογένειά τους.

Ποια ήταν η καθημερινότητά σας στη Λέρο;

Λοιπόν. Εμείς μέναμε εκτός από τα κτίρια που φιλοξενούντο οι κρατούμενοι. Ερχόταν το πρωί ο οδηγός με ένα φορτηγό και μας έπαιρνε, 9:00 η ώρα μπαίναμε στο στρατόπεδο. Το πρωινό το περνάμε με την αστυνομία που ήταν στο πρώτο κτίριο, εκτός των κτιρίων των κρατουμένων, και μετά μπαίναμε μέσα 9:00 η ώρα και φεύγαμε 9:00 το βράδυ, γιατί ήταν πολύ μεγάλη απασχόληση, πολλά τα προβλήματα, και για αυτό μέναμε όλες ένα δωδεκάωρο μέσα στο κτίριο.

Συνολικά πόσοι ήταν οι πολιτικοί κρατούμενοι στη Λέρο;

Ναι. Ήταν 1.464.

Πώς ήταν οι συνθήκες κράτησης για τους πολιτικούς κρατούμενους;

Οι συνθήκες σχετικώς ήσαν καλές. Δεν είχε ασκηθεί, από ό,τι είχα αντιληφθεί, δεν είχε ασκηθεί ποτέ βία, πίεσις. Κάθε πρωί με έναν κατάλογο ερχόταν ένας αξιωματικός της αστυνομίας και ανέφερε τα ονόματα όλα. Μάλιστα, τους έλεγαν «Περιοριστικώς διαβιούντες», έτσι τους αποκαλούσαν. Και αφού τους διάβαζαν όλα τα ονόματα, ήσαν ελεύθεροι μέσα στους χώρους, σε δύο μεγάλα κτίρια. Ήσαν πάρα πολύ καλά οργανωμένοι, είχανε βάρδια στις διάφορες εργασίες, είχανε καλή... Δεν είχαν συσσίτιο, μόνοι τους μαγειρεύανε, τους είχαν δώσει ένα ποσόν –16 νομίζω τότε, ναι– και κανονίζονται το μενού, τι θα φάνε, τι θα [00:05:00]κάνουμε, τι θα πλύνουνε, είχαν μεγάλες μασίνες και μαγείρευαν. Από ό,τι είχα αντιληφθεί, δεν υπήρχε πίεσις από την αστυνομία. Από μακριά και όταν υπήρχε κάποιος που είχε ανάγκη νοσοκομειακής περίθαλψης τον παίρναμε και πηγαίναμε στο Ασκληπιείο. Είχε... η Λέρος έχει ένα μεγάλο νοσοκομείο του Ερυθρού Σταυρού και νοσηλευόταν εκεί, βέβαια υπό φρούρηση. Δεν είχα αντιληφθεί καμία πίεση, τίποτα το άσχημο.

Ποιες δυσκολίες αντιμετωπίσατε όσο καιρό ήσασταν στη Λέρο;

Δυσκολία δεν αντιμετώπισα καμία. Εκείνο που με συγκινούσε ήταν ορισμένες ιστορίες που ερχόντουσαν και μου λέγανε ορισμένοι κρατούμενοι. Δηλαδή θυμάμαι ένα περιστατικό. Ήταν ένας κάπως μεγάλος ηλικιωμένος. Αυτός είχε παντρευτεί σε μεγάλη ηλικία και είχε ένα κοριτσάκι γύρω στα 10 χρόνια, 10 χρόνων, και είχε προσβληθεί από καρκίνο. Και του έγραφε η γυναίκα του συνέχεια γράμματα να υπογράψει για να του δώσουν άδεια να φύγει. Αυτός όμως δεν ήθελε να υπογράψει. Κάποτε το παιδί του επέμενε και ήταν στις τελευταίες του ημέρες. Και αποφάσισε να υπογράψει, δεν θυμάμαι το περιεχόμενο του... της υπο... του κειμένου που υπέγραφε, για να πάει να δει το παιδί του στις τελευταίες του ώρες. Και το συγκινητικό ήταν ότι όταν έφυγε αυτός με το καράβι, που ήρθε πλέον για απόφασις να φύγει, μας φέραν τις εφημερίδες από την Αθήνα και είδαν ότι το παιδάκι είχε πεθάνει. Και όταν έφτασε... μου είπανε μετά ότι, όταν έφτασε στην Αθήνα, στο σπίτι του, το βρήκε κλειστό, το παιδί του είχε κηδευθεί και η γυναίκα του ήταν σε κλινική νευρολογική. Αυτό βέβαια μου στοίχισε πάρα πολύ και όπως είχα μάθει, ήσαν τρεις... δυο αδερφές και αυτός μοναχογιός, και δεν υπήρχε άλλο παιδί στην οικογένεια, ήταν το μόνο παιδί το οποίο χάθηκε και δεν το είδε. Μετά τον έχασα βέβαια, δεν ξέρω τι απέγινε. Τα έμαθα από τους άλλους που μετά φύγανε και... διατήρησα ορισμένες σχέσεις με ορισμένους κρατούμενους, και μου το είπανε μετά από μεγάλο χρονικό διάστημα. Ήταν πολύ συγκινητικό και μου στοίχισε πολύ, γιατί τον είχα γνωρίσει και είχα συμμεριστεί τον πόνο του, την ανησυχία του. Αυτά.

Υπάρχει κάποια όμορφη στιγμή που θυμάστε όσο ήσασταν στη Λέρο;

Όμορφες στιγμές δεν υπάρχουν σε τέτοιες περιπτώσεις, στα στρατόπεδα δεν υπάρχουν όμορφες στιγμές. Όταν προσπαθείς έναν άνθρωπο να τον βοηθήσεις αυτή είναι μια ικανοποίηση για τον εθελοντή, γιατί αυτός είναι... αυτή είναι και η αποστολή μας, να βοηθούμε, μόνο σαν ανταμοιβή έχουμε την ηθική ικανοποίηση.

Όταν ήρθε η στιγμή που έπρεπε να φύγετε πώς αισθανθήκατε;

Ήθελα να φύγω, γιατί με πίεζαν. Με πίεζαν οι δικοί μου. Δεν ήθελαν να μείνω, να μείνω άλλο μακριά τους. Και επειδή και οι συνθήκες, όπως ξέρανε, δεν ήσαν και τόσο καλές, μέσα σε ένα στρατόπεδο να είσαι όλη την ημέρα, με πίεσαν να επιστρέψω. Είχα μια ελπίδα ότι θα επανέλθω, αλλά δεν έγινε.

Πώς σας τίμησε ο Ερυθρός Σταυρός για την προσφορά σας στη Λέρο;

Ναι, έγινε μία γιορτή και που απενεμήθη ο Αργυρούς Αστέρας, τον οποίον έχω και τον φοράω τη στολή μου σε εθνικές γιορτές ή σε άλλες εκδηλώσεις, καμαρώνω.

Στη μετέπειτα ζωή σας είχατε συναντήσει κάποιους από τους ανθρώπους που ήσασταν στη Λέρο; Διατηρήσετε επαφές;

Ναι, διατήρησα. Για λίγο χρονικό διάστημα, γιατί μετά έφυγα από την Αθήνα, που μέναμε προσωρινά λίγα χρόνια, και ήρθα στον Πύργο, βρήκα δύο-τρεις που ήσαν από την πατρίδα μου. Εκεί είπαμε μερικά πράγματα, αλλά ήταν πολύ λίγα. Οι περισσότεροι ήσαν στην Αθήνα. Θέλαν να μου κάνουν και μια τιμητική βραδιά, αλλά δε δέχτηκα, το θεώρησα ότι δεν ήταν σωστό. Εγώ απλώς έκανα το χρέος μου.

[00:10:00]Στη μετέπειτα ζωή σας, όταν φύγατε από τη Λέρο, είχατε υπάρξει ξανά εθελόντρια του Ερυθρού Σταυρού;

Βεβαίως, επί εξήντα δύο χρόνια προσφέρω στον Ερυθρό Σταυρό ανελλιπώς. Και σε άλλες αποστολές και σε άλλες εκδηλώσεις και σε νοσοκομεία, και όταν έγιναν στον Πύργο οι πυρκαγιές και οι σεισμοί. Παντού έδωσα το παρόν και προσέφερα ό,τι και όσο μπορούσα.

Πώς ήταν τα παιδικά σας χρόνια; Τα χρόνια της Κατοχής;

Στη δική μας την οικογένεια ήταν πολύ καλή οικονομική κατάστασις. Είχαμε κτήματα, είχαμε περιουσία και δε νιώσαμε την πείνα που είχανε άλλες οικογένειες και άλλα παιδιά περάσανε. Εγώ θυμάμαι τη ζωή μου, τα πρώτα μου βιώματα είναι όταν ξεκίνησε το ’41 ο πόλεμος, την πρώτη αμαξοστοιχία που έφυγε με τους πρώτους κληρωτούς για να πάνε στον πόλεμο. Τους αποχαιρετούσε ο κόσμος απέξω και αυτοί μέσα χαιρετούσανε και φεύγανε με πολύ κέφι, με πολύ..., με θέρμη να πάνε να πολεμήσουνε τους Ιταλούς. Μετά θυμάμαι την Κατοχή, πήγα στο σχολείο τον Οκτώβριο του ’41, λίγα χρόνια... λίγους μήνες μείναμε στο κρατικό κτίριο, μετά ήρθε η Κατοχή, μας διώξανε και Β΄ και Γ΄ Δημοτικού την πέρασα σε εκκλησία. Συνέχεια... σε κτίρια βέβαια, ήτανε... το είχαν σχεδόν καταστρέψει, ήταν ακατάλληλο το κτίριό μας το κρατικό, το Δημοτικό Σχολείο, και πηγαίναμε σε κτίρια διώροφα και... την τελείωσα και το Γυμνάσιο, το ’52 τελείωσα το Γυμνάσιο. Έζησα την Κατοχή, έζησα την εισβολή των ανταρτών στον Πύργο, τον Σεπτέμβριο του ’44. Θυμάμαι τον κόσμο, θυμάμαι πτώματα τυμπανισμένα στον δρόμο και σε κάρα που τους μετέφεραν. Ήμουνα... ήμουνα μικρή βέβαια, με προστάτευαν να μην τα βλέπω όλα αυτά, αλλά από τα παράθυρα μέσα είχα την περιέργεια και κοιτούσα. Είχα δει ανθρώπους να ψάχνουν τα σκουπίδια για να βρούνε να φάνε στην Κατοχή. Η οικογένειά μας είχε βοηθήσει πολλούς ανθρώπους, πολλές οικογένειες και... Εγώ βέβαια δεν τα ήξερα όλα, αλλά μετά βρήκα ανθρώπους που θυμόντουσαν με πολλή συμπάθεια την οικογένειά μας για την προσφορά τους. Μετά πια στην Απελευθέρωση θυμάμαι όλα τα γεγονότα, τον Εμφύλιο Πόλεμο, και μετέπειτα την κάποια ομαλότητα που ήρθε, τις κυβερνήσεις όλες.

Πώς ήταν ο Πύργος στη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου;

Ο Πύργος αυτός καθεαυτός δεν έζησε πολύ τον Εμφύλιο. Οικογένειες βέβαια ήξερα ότι είχαν διχαστεί, υπήρχαν άνθρωποι γνωστοί μας που είχαν πάει στο βουνό, άνθρωποι που χαθήκανε. Είχα φίλες που χάσανε τους άντρες τους που είχαν πάει στο βουνό και πέρασαν πολύ άσχημα οικονομικά, αλλά αυτή είναι η ζωή. Αυτές είναι οι καταστάσεις. Επιλογή τους ήταν και αναγκάστηκαν και χάσανε τις οικογένειές τους.

Μετά το Γυμνάσιο συνεχίσατε τις σπουδές σας;

Όχι, δε σπούδασα μετά το Γυμνάσιο, γιατί παράλληλα είχα δύο αδέρφια: ο ένας ήταν ένα χρόνο μεγαλύτερος από μένα και ο άλλος ήταν δύο χρόνια μικρότερος και έπρεπε να σπουδάσουν. Πήγα, έδωσα εξετάσεις, μπήκα στη Σχολή Υπομηχανικών, αλλά δεν μπόρεσα να συνεχίσω, γιατί έπρεπε να φροντίζω την οικογένειά μου. Ο πατέρας μου είχε, παράλληλα, αρρωστήσει και έπρεπε να φροντίσω και να σπουδάζουν και τα δυο μου αδέρφια, και δεν ήταν δυνατόν να συνεχίσω, έμεινα να φροντίζω τα περιουσιακά μας στοιχεία για να μπορούν οι υπόλοιποι να ζήσουν. Και δε σπούδασα. Σε μεγάλη ηλικία άνοιξα ένα μαγαζί μόνο για να έχω μια σύνταξη και σε δεκαπέντε χρόνια πήρα σύνταξη, δε θέλησα να συνεχίσω.

[00:15:00]Μου είπατε ότι τον Δεκέμβρη του ’67 πήγατε στη Λέρο. Και πριν να πάτε στη Λέρο είχατε λάβει εκπαίδευση. Την εκπαίδευση της νοσηλευτικής.

Ναι.

Η εκπαίδευση αυτή τι περιλάμβανε και πόσο καιρό διήρκησε;

Ήταν μια εκπαίδευση που έγινε στον Πύργο, στο νοσοκομείο του Πύργου. Περίπου ένα χρόνο διήρκεσε. Κάναμε βασικά μαθήματα νοσηλευτικής, να έχουμε ορισμένα εφόδια για πρώτες βοήθειες, για φροντίδες ασθενών, για [Δ.Α.] νοσηλεία από τους γιατρούς που υπήρχαν στον Πύργο και ορισμένους που υπηρετούσαν στο νοσοκομείο. Δεν ήτανε πολύ σπουδαία η εκπαίδευσις, αλλά ήταν αρκετή για να μας δώσει τα εφόδια και τη διάθεση που είχαμε να φροντίζουμε τους ασθενείς και τους έχοντες την ανάγκη μας. Γιατί δεν είναι μόνο η ασθένεια, είναι και οικονομικές, είναι και ψυχολογικές ανάγκες, που έχουν ανάγκη από στήριξη οι άνθρωποι. Αυτό μπορούσαμε να μάθαμε και με την προσφορά μας, γιατί πρέπει να το θέλεις για να το κάνεις αυτό, είναι εθελοντική προσφορά, είχαμε μια αρκετά μεγάλη απόδοση. Και όταν ήρθε μια ομάδα Κούρδων στον Πύργο ειδοποίησαν τον Ερυθρό Σταυρό ότι πρέπει να φιλοξενήσει κάπου 29-30 άνδρες Κούρδους. Ο σεβασμιότατος του Νομού Ηλείας Γερμανός μάς παραχώρησε ένα χώρο που ήταν για καλοκαιρινές διακοπές των παιδιών στη Σκαφιδιά, τον οποίο χώρο ετοιμάσαμε, ετοιμάσαμε τα κρεβάτια και ό,τι άλλο χρειαζότανε. Τους φιλοξενήσαμε, τους φροντίσαμε, τους βρήκαμε δουλειές για να απασχοληθούν λίγο έως ότου συγκεντρώσουν μερικά τρόφιμα να μπορέσουν να φύγουν. Δε θέλαν να μείνουν στην Ελλάδα, όνειρό τους ήτανε η Γερμανία, Σουηδία, Γερμανία, Ιταλία. Έχω πολλές εμπειρίες, τους εφοδιάζαμε, ο δήμαρχος Πύργου, ο κύριος Γιατσής, μας έδινε τρόφιμα, τα οποία πηγαίναμε στους χώρους, μαγείρευαν μόνοι τους, η επιθυμία τους ήτανε να τρώνε φασόλια και ρύζι, και τα πρωινά τσάι. Μείνανε αρκετές ημέρες, φύγανε όσοι μπορέσανε και φύγανε κρυφά από την Πάτρα, με... κρυμμένοι μέσα στα καράβια, Πάτρα-Ανκόνα.  Έμειναν τρεις, τους οποίους φιλοξενήσαμε στον χώρο, στα γραφεία μας στον Ερυθρό Σταυρό, είναι οι τελευταίοι που φύγανε, καταφέρανε. Ο ένας πήγε, τον πιάσανε στο τέλος. Όταν κατέβηκε στην Ανκόνα τον γυρίσανε πίσω, τον κράτησα εγώ και τον φιλοξένησα δυόμισι μήνες και προσπαθούσαμε να βρούμε τρόπο για να μπορέσει να φύγει και αυτός να πάει στη Γερμανία. Βρήκαμε έναν τρόπο. Τον συνόδευσε η αδερφή μου μέχρι την Ανκόνα και αυτός έμεινε στην Ιταλία ένα διάστημα. Μετά μπήκε στο τρένο για να πάει στη Γερμανία, αλλά στην Ελβετία καταλάβανε ότι το διαβατήριό του ήταν ψεύτικο και τον γυρίσανε πίσω, έμεινε στη Γερμανία. Είχε κάνει ένα ταξίδι, όταν μπόρεσε, με μια άδεια μίας εβδομάδος, ήρθε, μας είδε, μας ευχαρίστησε, γνώρισε πάλι τους ανθρώπους που του είχαν προσφέρει τότε βοήθεια, δεν τους γνώρισε, τους ήξερε, απλώς τους συνάντησε, και μετά έφυγε. Μου είπε ότι δε θα μας ξεχάσει ποτέ και όταν θα πάρει διαβατήριο κανονικό, επ’ αόριστον δηλαδή, θα μπορεί να έρθει να μείνει στην Ελλάδα αρκετό διάστημα. Έκτοτε τον έχασα, δεν ξέρω αν ζει ή αν έχει φύγει από τη ζωή, γιατί αν ζούσε δεν θα μας ξεχνούσε ποτέ, αλλά έχασα τα ίχνη του, πήρα τα τηλέφωνα που είχα και δεν απαντούσε κανένα. Και...

Μήπως θυμάστε το όνομά του;

Όμερ. Αυτός, στο διάστημα που ήταν στην Ελβετία, επήγαινε στη Συρία και οι γονείς του από την... στα σύνορα της Συρίας, και συναντιόντουσαν κάθε χρόνο, επί ένα μήνα, νοίκιαζαν δωμάτια και βλεπόντουσαν. Δεν μπορούσε να μείνει στο Ιράκ, να μπει στο [00:20:00]Ιράκ, πηγαίναν στη Συρία και κάνανε αυτή τη συνάντηση. Έχω χάσει τα ίχνη του και το αγαπημένο μας παιδί. Ήταν 24 χρονών τότε, είχε τελειώσει πανεπιστήμιο και είχε πολλή καλοσύνη, αλλά δυστυχώς τον χάσαμε.

Πότε περίπου είχε έρθει;

Δε θυμάμαι τώρα ημερομηνίες, δεν είμαι έτοιμη. Έχω όμως και φωτογραφίες και αν ψάξω θα βρω παλιές φωτογραφίες που βγάλαμε όταν γύρισε στην Ελλάδα και όταν φυγαδεύτηκε για την Ιταλία.

Σας είχε διηγηθεί τι είχε ζήσει στην πατρίδα του;

Στην πατρίδα του όχι. Μας είχε διηγηθεί μόνον ότι, όταν θέλησε να φύγει μετά από την πίεση του καθεστώτος, έφτασαν στην Ιταλία. Eκεί τους πήραν τα λεφτά και τα ρούχα και καταφέραν να φύγουνε ομαδικά από την Ιταλία για την Ελλάδα, μέσω Έβρου, δεκαεφτά μέρες κάνανε να έρθουνε. Την ημέρα κοιμόντουσαν, λουφάζανε κατά κάποιο τρόπο, γιατί δεν είναι δυνατόν να κοιμάσαι, και τη νύχτα περπατούσανε. Και φτάσανε κάπου εκεί στη Λάρισα-Λαμία, και μετά πήγανε στο Λαύριο. Από το Λαύριο διαμαρτυρήθηκε η Τουρκία ότι εκπαιδεύει η Ελλάδα επαναστάτες και δολιοφθορείς, και για αυτό αναγκάστηκε και τους αναθέσανε στον Ερυθρό Σταυρό να διασπασθούν σε διάφορα μέρη που υπήρχανε Ερυθρός Σταύρος, για να μπορέσουμε να ζήσουνε μέχρι να μπορέσουν να φύγουνε και να πάνε στο εξωτερικό.

Πώς ήταν η καθημερινότητα αυτού του ανθρώπου όσο καιρό έμεινε μαζί σας εκεί στον Ερυθρό Σταυρό;

Είχε πρωί πρωί... είχε κάπου μισή ώρα προσευχή. Μετά διάβαζε πολύ, έμαθε άριστα την ελληνική γλώσσα, τον βοηθούσε και η μητέρα μου, η οποία είχε τελειώσει Παιδαγωγική Ακαδημία και τον βοηθούσε, και ορισμένες φορές τον έπαιρνα εγώ στον Πύργο από το Κατάκολο που μέναμε και πήγαινε στην πλατεία, έβρισκε άλλους που είχανε παραμείνει εδώ, πατριώτες του. Το μεσημέρι γυρίζαμε, τρώγαμε, το απόγευμα διάβαζε πάλι, βγαίναμε για καμιά βόλτα έξω. Ε, καθόμαστε και κουβεντιάζαμε μέχρι που βρήκε την ευκαιρία να φύγει.

Υπήρχαν δύσκολες στιγμές όσο καιρό έμεινε μαζί σας;

Όχι, καμία δυσκολία. Ήτανε... είχα το διαμέρισμα δίπλα από το σπίτι μου, που ήταν της αδελφής μου και ήτανε ακατοίκητο, και κοιμόταν εκεί για να μην έχει δυσκολία μέσα στο σπίτι μας και όλη την ημέρα ήταν μαζί μας. Μόνον ύπνο έκανε στο δίπλα διαμέρισμα. Όχι, ήταν πάρα πολύ ωραία η διαμονή, και έχω και πολύ ωραία γράμματα που μου έβγαλε... που μου έστελνε, ευχαριστημένος από τη διαμονή του και από τη φιλοξενία που του είχανε. Και είπε στη μητέρα του ότι: «Εσύ, μητέρα μου, με γέννησες και είχες υποχρέωση να με φροντίσεις. Η οικογένεια αυτή χωρίς καμία υποχρέωση με φρόντισε και με αγάπησε σαν παιδί τους». Αυτό μου το διηγήθηκε ο ίδιος ο Ομέρ.

Μου είπατε ότι το 1967 πήγατε στη Λέρο…

Ναι.

…ως εθελόντρια…

Ναι.

…του Ερυθρού Σταυρού. Πριν φτάσετε στη Λέρο, αλλά και όταν φτάσετε, τι εντολές είχατε λάβει;

Ναι, όταν πήγα στην Αθήνα, στα κεντρικά γραφεία, από τον Πύργο, είχα μια συζήτηση με τον πρόεδρο, τον αείμνηστο Γεωργακόπουλο, ο οποίος ήταν πάρα πολύ καλός, μου έδωσε ορισμένες συμβουλές, μου είπε ότι: «Πρέπει να είσαι σεμνή, προσεκτική, λιγόλογη, θα βρεθείς μέσα σε 1.460 άνδρες, οι οποίοι έχουν στερηθεί την οικογένειά τους και γενικά την κοινωνία, και πρέπει να τους βοηθάς, να είσαι όμως πάρα πολύ προσεκτική». Και άλλες συμβουλές βέβαια. Και πήρα το καράβι και έφυγα. Πήγα με πολύ κέφι, με διάθεση πολλή και, από ό,τι είπαν μετά οι ιθύνοντες εκεί, η αστυνομία που ήταν απέξω, είχα τα καλύτερα σχόλια.

[00:25:00]Μου είπατε ότι προσφέρατε ψυχολογική και εκπαιδευτική υποστήριξη στους εξόριστους. Τι περιλάμβανε η εκπαιδευτική υποστήριξη;

Ψυχολογική πιο πολύ, γιατί δεν είχαν πού να πουν τον πόνο τους. Ήταν μία μέρα που τους συνέλαβαν από τη δουλειά τους, από το σπίτι τους, από τον δρόμο, ξέρω γω, όπου βρισκόταν ο καθένας, χωρίς να έχει προετοιμαστεί. Τους φέρανε στο στρατόπεδο εκεί στη Λέρο και είχαν πάρα πολλά προβλήματα, δηλαδή είχαν οικογένειες, γεννούσαν οι γυναίκες τους και δεν ήσαν κοντά να τους συμπαρασταθούν, να δούνε τα μωρά που γεννήθηκαν, πέθαναν οι γονείς τους και δεν ήσαν κοντά στους γονείς τους την ώρα που έπρεπε να τους συνοδεύσουν στην τελευταία τους κατοικία, είχαν οικονομικά προβλήματα που έπρεπε να τα συζητήσουν κάποιον. Και επειδή ίσως μεταξύ τους είχανε γεμίσει από προβλήματα, ποιος να ακούσει ποιον, σ’ εμένα βρίσκαν έναν άνθρωπο που θα μπορούσανε να πούνε ό,τι τους απασχολεί και εγώ με τον τρόπο μου, όσο μπορούσα, να τους απαλύνω αυτό που τους απασχολούσε, το δύσκολο. Διάφορα προβλήματα, όπως έχει ο κάθε άνθρωπος κάθε μέρα όταν ξυπνάει και αρχίζει τη δουλειά του.

Πώς ήταν η καθημερινότητα των εξορίστων;

Ήσαν οργανωμένοι, ήσαν τουλάχιστον αγαπημένοι, από ό,τι έβλεπα μεταξύ τους, η αστυνομία απείχε, η αστυνομία μόνο το πρωί έμπαινε, μετρούσε και έφευγε. Ήταν οργανωμένοι, ήξερε ο καθένας μέσα στους θαλάμους τη δουλειά που θα έχει: ή θα βάνανε πλυντήριο, άλλοι θα είχανε καθαριότητα, άλλοι θα μαγειρεύανε, άλλοι θα καθαρίζανε, πατάτες, ξέρω γω, ό,τι άλλο ήτανε φαγητό. Τους είχανε δώσει ένα ποσόν, νομίζω 16-17, δεν θυμάμαι τι ήταν τα 17, 16 με 17 τη μερίδα, και τους δίναν τα τρόφιμα και αυτοί αναλόγως κανόνιζαν τι θα φάνε. Ήσαν περιορισμένοι σ’ ένα χώρο, αρκετά μεγάλο και ευρύχωρο, ήσαν τρία κτίρια, δεν είχα καταλάβει κάτι το άσχημο. Κυλούσε μια ζωή στερημένη, περιορισμένη, αλλά όχι τόσο επώδυνη. Δεν την έβλεπα τουλάχιστον, δεν ξέρω. Κάποτε που είδα ένα σίριαλ, δε γινόταν τίποτα από αυτά που είδα, και για αυτό δεν αναφερόταν και στο ίδιο το κτίριο. Είπαν ότι κάπου αλλού ήταν ένα κτίριο, δεν είχα καταλάβει, βασανιστήρια, δεν είχε έρθει κανείς να παραπονεθεί ή τουλάχιστον είχαμε δύο θαλάμους νοσηλείας, να νοσηλευτεί ένας χτυπημένος. Αν αρρώσταινε, βεβαίως, θα νοσηλευότανε αν ήταν κάποιος πιο δύσκολη κατάσταση τον συνοδεύαμε στο Ασκληπιείο. Υπήρχε ένα Ασκληπιείο εκεί, νοσοκομείο, αλλά μέσα κει δεν είχα καν καταλάβει. Δεν ξέρω αν γινότανε, δεν είχε πέσει στη δική μου την αντίληψη κάτι το άσχημο. Ήτανε μια ζωή καθημερινή, ίδια ρουτίνα με πολλά προβλήματα προσωπικά τους προβλήματα. Τίποτα άλλο δεν είχα αντιληφθεί.

Αναπτύξατε φιλίες με κάποιους από τους εξόριστους;

Βεβαίως, με πολλούς. Με πολλούς.

Θυμάστε κάποιους από αυτούς;

Τους θυμάμαι πάρα πολύ και μετά που πήγα στην Αθήνα, γιατί όταν έφυγα, αυτοί φύγανε μετά από κάπου δύο χρόνια. Είχαμε τηλεφωνηθεί, είχαμε κάνει... μου είχανε κάνει και ένα τραπέζι μεταξύ τους, είχαμε θυμηθεί τα καθεστώτα της εποχής εκείνης. Όχι, δεν... Όταν βγήκαν έξω μου είπανε ότι: «Ξέρεις, δεν είχες καταλάβει, αλλά εμείς είχαμε αυτό». Δεν άκουσα τίποτα να μου παραπονεθούν, που δεν είχα αντιληφθεί. Μια ζωή ρουτίνας καθημερινή, περιορισμένη, φυλακισμένη. Όχι σε φυλακή μέσα, ήτανε όπως είναι ένα σχολείο που κάνει το διάλειμμά του, όλη την ημέρα κάνανε βόλτες έξω. Είχε ένα μεγάλο προαύλιο, κάνανε βόλτες πάνω-κάτω, πάνω-κάτω για να μπορέσουν και αυτοί να μην καθίσουν. Όσοι είχαν εργασία κάναν τις δουλειές τους, όσοι όμως δεν είχαν εκείνη την ημέρα, κάνανε βόλτες. Τρώγαν το μεσημέρι, μετά πάλι το απόγευμα νωρίς μαζευόσαντε μέσα. Δεν είχαν τίποτα το ιδιαίτερο, δεν είχα αντιληφθεί τουλάχιστον.

Ποια ήταν η σχέση σας με τα στελέχη της αστυνομίας;

Πολύ καλές, τυπικές. Κάθε πρωί παίρναμε το πρωινό με την αστυνομία, απέξω ήταν το κτίριο της αστυνομίας, πριν από την κύρια είσοδο παίρναμε το πρωινό, 150 άντρες ήσαντε: ένας μοίραρχος, δύο υπομοίραρχοι και οι υπόλοιποι ήσαν απλοί, δεν [00:30:00]ξέρω, όλοι... Άλλοι βαθμοφόροι, δεν ξέρω τι άλλο υπήρχε. Πολύ καλές, δεν είχαμε, δεν είχαμε τίποτα το ιδιαίτερο. Καμία ιδιαίτερη σχέση. Και το μεσημέρι τρώγαμε μαζί.

Ποια ήταν η σχέση σας με τον ντόπιο πληθυσμό της Λέρου;

Καμία. Δεν είχαμε καμία σχέση, γιατί εμείς μέναμε έξω από τα... Σε λίγη απόσταση, δηλαδή κάπου ένα τέταρτο από τους χώρους αυτούς ήταν κάτι βίλες. Βίλες λεγόντουσαν, σπιτάκια. Είχε δύο δωμάτια και είμαστε τρεις αδελφές, γιατί ήταν οι δύο που πηγαίνανε στο Παρθένι, στο άλλο στρατόπεδο. Ερχόταν το πρωί ένα 3/4 με τον αστυνομικό, μας έπαιρνε, έκανε τις διανομές πού θα πάει η κάθε μία, και το βράδυ μας επέστρεφε πάλι. Δεν είχαμε σχέση με το... Α, ένα δύο βράδια, ναι, ένα δύο βράδια είχαμε πάει... Ήταν Απόκριες και είχαμε πάει σε ένα χώρο και φάγαμε, καθίσαμε, γλεντήσαμε λιγάκι. Ναι, ένα βράδυ ήταν αυτό, ναι. Και ήταν και ντόπιοι, αλλά δεν είχαμε σχέσεις, όχι, απλώς συνυπήρχαμε.

Μου είπατε ότι η Λέρος είχε νοσοκομείο, το Ασκληπιείο.

Ναι.

Κι εκεί συνοδεύατε όσους ήταν άρρωστοι από τους εξορίστους. Θυμάστε εσείς αν είχατε συνοδεύσει κάποιον εξόριστο στο νοσοκομείο;

Όνομα όχι, όχι. Ούτε ήταν πολλές οι περιπτώσεις, γιατί είχαν και δικούς τους γιατρούς και υπήρχε και ο Βαζαίος, γιατρός του στρατού. Οπότε δεν είχαν πολύ μεγάλα προβλήματα, νοσηλευόντουσαν στις δύο αίθουσες που είχαμε εμείς μέσα στον χώρο. Στο Ασκληπιείο θα πήγαιναν δύσκολες περιπτώσεις πολύ λίγες. Πολύ λίγα περιστατικά. Και απλώς μία παρουσία είχαμε, δεν ήταν κάτι ότι... μέσα στο Ασκληπιείο δεν είχα δει ποτέ, μέχρι που τους συνόδευαν, μέχρι εκεί.

Στα στρατόπεδα συγκέντρωσης υπήρχε η ύδρευση;

Τα πάντα. Ωραίες μασίνες, όσο ένα δωμάτιο μήκος, μαγειρεία δηλαδή με μηχανές, με... Πάνω παίρνανε μεγάλες κατσαρόλες, μεγάλες χύτρες που μαγειρεύανε. Πολύ ωραία τα... Το μαγειρείο τους ήταν πολύ καλά οργανωμένο. Και τα κρεβάτια τους, όλα τα ετοίμαζανε, ήτανε μια καλή εγκατάσταση. Ανάλογα βέβαια με το... με το είδος, δεν μπορώ να πω ότι ήτανε ξενοδοχείο, αλλά δεν ήταν κάτι το άσχημο. Είχαν τα κρεβάτια τους, δεν κοιμόντουσαν κάτω, δεν είχανε τέτοια...

Η επόμενη εθελοντική σας δράση στον Ερυθρό Σταυρό ποια ήταν μετά τη Λέρο;

Υπήρχαν διάφορες... Είχα πάει... ο ΟΗΕ είχε καλέσει μια ομάδα ανθρώπων από το Ιράκ, από την Αρμενία και από τη Συρία, για να τους στείλει στο... στην Αμερική. Και μας κάλεσε στον Ωρωπό. Ήμαστε δύο αδελφές και μείναμε εκεί για περίθαλψη, αν χρειαστούν κάτι στο διάστημα αυτό που είχαν παραμείνει, έως ότου ετοιμαστούν τα χαρτιά τους για να φύγουνε για τον ΟΗΕ. Έμεινα αρκετές ημέρες και εκεί, ήταν ένα ξενοδοχείο και αυτοί μένανε σε ξενοδοχεία. Άλλες οι συνθήκες βέβαια, πολύ καλές οι συνθήκες αυτές, και...

Ποιος ήταν ο ρόλος σας εκεί;

Περίθαλψη, μήπως χρειαστούν κάτι. Δε χρειαστήκανε, δε χρειαστήκαμε κάτι. Αν θέλαν να τους φέρουμε φάρμακα από την Αθήνα, κάτι τέτοιο. Όχι, τίποτα το κουραστικό και το ιδιαίτερο. Απλώς μια καλή συμπεριφορά... και αυτοί σαν ελεύθεροι βγαίνανε δεν είχαν τίποτα. Περιμένανε κάπου δεκαπέντε-είκοσι μέρες να ετοιμαστούν τα χαρτιά τους όλα και να τους καλέσει ο ΟΗΕ να πάνε στην Αμερική.

Μετά από αυτή την εθελοντική σας δράση ποια ήταν;

Αν θυμάμαι καλά είχα πάει σε ένα Τζάμπορι. Ήτανε από όλο τον κόσμο παιδιά, πρόσκοποι, ανήκανε στον προσκοπισμό, ηλικίας γύρω στα 12 με 14 χρόνων, εκεί κάπου. Ήταν πολύ κουραστική δουλειά αυτή, γιατί ενώ έπρεπε να είμαστε έντεκα αδελφές, βρεθήκαμε μόνον πέντε. Είχανε κανονίσει όλο τον χώρο, αυτό [00:35:00]ήταν παραλία στη Ζαχάρω, μισή ώρα με τρία τέταρτα έξω από τον Πύργο. Είχαν καλή οργάνωση, είχαν απολυμάνει όλη την περιοχή και είχαν χωρίσει τομείς, οι πέντε ηπείρους. Εγώ ήμουνα στην Ασία, με είχανε στο τελευταίο, είχα το αυτοκίνητό μου και ό,τι περιστατικά είχα, περνούσα κάθε πρωί, έπαιρνα παιδάκια που είχανε αρρωστήσει, είχανε πυρετό, είχαν κρυολογήσει, κάτι, και τα πήγαινε στο κέντρο που ήταν το ιατρείο. Είχα ένα περιστατικό άσχημο, μία μέρα είχαν συγκεντρωθεί τρία παιδιά, ένα είχε πέσει από ένα δέντρο, το άλλο είχε ένα μεγάλο πυρετό, το τρίτο δεν θυμάμαι τι ήτανε, και με τη γιατρό αποφασίσαμε να τους πάω στην Καλαμάτα. Πήγαμε εκεί, μας καθυστερήσανε πάρα πολύ έως ότου δούνε τα παιδιά, και κάνει κι ακτινογραφίες και όλα αυτά, και στην επιστροφή, είχε νυχτώσει πλέον, στο μέσον της διαδρομής παρολίγο να έχω ένα ατύχημα. Και θα ήταν και σοβαρό, γιατί ερχόταν ένα φορτηγό που δεν φαινόταν από μακριά ότι ήταν φορτηγό. Είχε το ένα το φανάρι που ήταν στην αντίθετη πλευρά από μένα κι εγώ δεν κατάλαβα ότι... το εύρος του πόσο ήτανε. Έβλεπα ένα φως μόνον. Κι όταν πλησίασα, άκουσα ένα... Είχα πλησιάσει αρκετά όταν συναντηθήκαμε και άκουσα τον θόρυβο του αυτοκινήτου και τρόμαξα, δηλαδή με έπιασε πανικός. Αν δεν το καταλάβαινα και ήμουνα 20-30 πόντους πιο κοντά του, ίσως να είχαμε ένα ατύχημα ή δυστύχημα και είχα μέσα παιδιά και τη γιατρό. Κι έκτοτε, όταν περνάω από εκεί –που περνάω συχνά, γιατί πηγαίνω Τρίπολη– πάντοτε θυμάμαι το σημείο εκείνο και με πιάνει ρίγος. Γιατί ήτανε πάρα πολύ άσχημη... άσχημο αυτό το πράγμα, με ένα φανάρι να είναι ένα τεράστιο φορτηγό αυτοκίνητο. Αλλά τέλος πάντων, τέλος καλό, όλα καλά. Έφυγε και αυτό.

Η εθελοντική σας δράση στο Τζάμπορι πότε ήταν περίπου;

Ήταν το ’96. Αυτό το θυμάμαι γιατί μας δώσαν αναμνηστικά τα οποία έχω, μπρελόκ αναμνηστικά, ήταν πολύ καλά παιδιά, πειθαρχημένα και αυτά, καλά παιδιά, αλλά δεν παύανε να είναι παιδιά και να κάνουν τις δουλειές τους. Ήταν πολύ καλή εμπειρία, είχαμε πολύ καλή συνεννόηση και με την επιτροπή που είχε έρθει από την Αθήνα, αλλά ήταν πάρα πολύ κουραστικό, γιατί δουλεύαμε μέρα-νύχτα και μέναμε μέσα σε σκηνές και έκανε πολύ κρύο τη νύχτα. Εγώ είχα ρούχα και δεν είχαμε χώρο για νοσοκομείο, για χώρο... τέτοιο, για περίθαλψη. Και φιλοξενήσαμε μέσα στις σκηνές μας παιδιά που είχαν πυρετό. Κι έπρεπε να τους έδινα τα σεντόνια μου, γιατί ιδρώνανε, και στα sleeping bag δεν μπορούσανε να περάσουνε, ήταν αδύνατον με πυρετό 38-40 να είσαι σε sleeping bag. Τα κοίμιζα λοιπόν στο μπάνιο μας, με τα σεντόνια τα δικά μου να είναι βαμβακερά για να απορροφάνε τον ιδρώτα και κάθε τρεις ώρες σηκωνόμουν να τα θερμομετρήσω. Έγραφα λοιπόν σε μία κατάσταση, έδινα αντιβίωση, έγραφα τον πυρετό τους και την πορεία, και ερχόταν η γιατρός και έβλεπε ό,τι είχα γράψει, γιατί μπορεί την ώρα εκείνη να κοιμόμουνα, και την άλλη μέρα είχα μια καλύτερη βελτίωση.  Την τελευταία μέρα μάς είχαν καλέσει όλες σε ένα... ένα δείπνο για να μας ευχαριστήσουν και να μας δώσουν και τα μπρελόκ αναμνηστικά. Εγώ όμως έτυχε να έχω ένα παιδάκι, ένα κοριτσάκι από την Πάτρα, με 41 και κάτι, να λούζεται στον ιδρώτα. Και είχαμε συγκεντρωθεί, είχαμε χαλάσει τη... τις σκηνές μας και είχαμε συγκεντρωθεί, γιατί το πρωί θα φεύγαμε. Τους είπα λοιπόν: «Πηγαίνετε εσείς το βράδυ στη γιορτή που κάνανε, εγώ θα μείνω μέχρι το πρωί δίπλα στο παιδί». Του έβαλα στα πόδια θερμοφόρα και στις μασχάλες κρύο... μποτίλιες με κρύο νερό. Και το θερμομετρούσα κάθε 2 ώρες και το πρωί είχε 36,6. Και φύγαμε όλοι ευχαριστημένοι. Βέβαια, εγώ ήμουνα άυπνη όλη την [00:40:00]ημέρα την προηγούμενη και όλη τη νύχτα, και οδηγούσα και έριχνα νερό στα μάτια μου, γιατί οι αποστάσεις από τον Πύργο ήταν 44 χλμ. Και έπρεπε να οδηγήσω και να έχω και δύο αδελφές μαζί μου στο αυτοκίνητο. Και καθόμουνα κάθε τόσο και έβρεχα τα μάτια μου να μην αποκοιμηθώ, αλλά πήγαν όλα καλά και τότε, απλώς έμεινε μια εμπειρία και μια ανάμνηση ωραία.

Μετά την εθελοντική σας δράση στο Τζάμπορι, υπήρξαν κι άλλες εθελοντικές δράσεις στον Ερυθρό Σταυρό;

Όχι ιδιαίτερες, απλώς είχαμε ορισμένες οικογένειες που τους πηγαίναμε τρόφιμα, περίθαλψη, μια υποστήριξη ψυχολογική για ορισμένες οικογένειες που είχανε προβλήματα με ανάπηρα παιδιά, με κάτι άλλα τέτοια. Τίποτα το πολύ ιδιαίτερο, γιατί πλέον στα νοσοκομεία δεν μπορούσαμε να βοηθήσουμε. Α, ναι, ναι, είχαμε τις φωτιές το ’07. Ναι, λάβαμε μέρος, εγώ είχα πάει στο νοσοκομείο στα υπόγεια και μαγειρεύαμε, βοηθούσα, και μαγειρεύαμε και πηγαίναμε μετά με το αυτοκίνητο και κάναμε διανομή μερίδες στις πυρόπληκτες περιοχές. Ναι, διήρκεσε κάμποσο διάστημα και αυτό, ναι.

Η φωτογραφία αυτή που εδώ που μου δείξατε πού είναι;

Αυτή είναι στην Αθήνα, έχει ημερομηνία. Ναι, στείλαμε στη Γιουγκοσλαβία τρόφιμα. Ήμουνα στην Αθήνα, ζούσα στην Αθήνα την εποχή εκείνη και είχαμε πάει με την επιτροπή –αυτό είναι το διοικητικό συμβούλιο και οι αδελφές όλες οι συνάδελφοι– να συνοδεύσουμε τα τρόφιμα που έστειλε ο Ερυθρός Σταυρός στη Γιουγκοσλαβία, το ’75.

Πώς βιοποριζόσασταν όλα αυτά τα χρόνια που ήσασταν εθελόντρια του Ερυθρού Σταυρού;

Οικονομικά εννοείς; Ναι. Είχα αρκετά περιουσιακά στοιχεία, που δεν είχα ανάγκη, ήταν... Δούλεψα δεκαπέντε χρόνια που άνοιξα το μαγαζί, ήταν για να έχω μια σύνταξη, και έτσι θέλησε να το κάνω και το έκανα.

Ο Ερυθρός Σταυρός μετέχει σε παρελάσεις;

Ναι, βεβαίως, και λαμβάνω μέρος και έχω και φωτογραφίες, είμαι και σημαιοφόρος δυο-τρεις φορές. Ναι, αλλά τώρα όλη η γενιά η δική μου είναι από τις μεγαλύτερες, η μεγαλύτερη μάλλον που υπάρχουν, έχουν αρχίσει και γερνάνε και δεν μπορούν να έχουν μια συμμετοχή, και περιμένουμε να κάνουμε καινούρια τμήματα, καινούριο αίμα να μπει, νέες κοπέλες, για να μπορέσουν να αποδώσουν όπως πρέπει. Γιατί εμείς έχουμε ήδη μεγαλώσει.

Σήμερα οι εθελοντές του Ερυθρού Σταυρού είναι περισσότεροι ή λιγότεροι σε σχέση με την περίοδο που εσείς ξεκινήσατε;

Πρέπει να είναι λιγότεροι. Πρέπει να είναι λιγότεροι, γιατί έχουν αλλάξει τα χρόνια, δεν υπάρχουν τόσες ανάγκες, έχει φύγει ο πόλεμος, έχουν φύγει τα δύσκολα, είχα φίλες που είχαν λάβει μέρος στον πόλεμο του ’40. Είχαμε και μια Μητροπούλου, η οποία είχε σκοτωθεί, από τον Πύργο, στα Γιάννενα, στον βομβαρδισμό που έγινε. Ήταν μεγαλύτερη ανάγκη την εποχή εκείνη από εθελοντισμό, τώρα είναι περισσότερος ο κόσμος, μεγαλύτερα τα μέσα, πιο εύκολα. Και οι επικοινωνίες... και ίσως δεν χρειάζεται τόσο, και εύχομαι να μη χρειαστεί, να μην έχουμε ούτε πολέμους, ούτε σεισμούς, ούτε πυρκαγιές και να μη χρειάζεται τόσο απαραίτητο να είναι ο εθελοντισμός.

Τα εξήντα χρόνια παρουσίας σας, εθελοντικής παρουσίας σας στον Ερυθρό Σταυρό, ποια είναι τα κίνητρά σας, που σας ωθούσε να συνεχίζεται την εθελοντική σας δράση;

Τίποτα. Ικανοποίησις της προσφοράς. Γιατί όταν προσφέρεις κάτι, έστω και ένα ποτήρι νερό, νιώθεις μια ικανοποίηση. Όχι για να πάρεις το ευχαριστώ, αλλά γιατί προσωπικά εσύ ευχαριστείσαι το ότι έκανες κάτι για τον πλησίον σου, για τον άνθρωπο που είναι δίπλα σου. Αυτό το ένιωθα, το ένιωθε και όλη η οικογένεια και αυτή ήταν η ανταμοιβή. Η ικανοποίησις ότι πρόσφερες κάτι.