Καλημέρα! Μπορείτε να μας πείτε το ονοματεπώνυμό σας;

Καλημέρα! Χρήστος Χατζόπουλος, του Δημητρίου.

Ωραία. Σήμερα είναι Κυριακή, 14 Νοεμβρίου του 2021, είμαι με τον κύριο Χρήστο Χατζόπουλο, βρισκόμαστε στον Έβρενο του Νομού Ροδόπης, λίγο έξω από τις Σάπες. Εγώ είμαι ο Ιορδάνης Αραμπατζής, είμαι ερευνητής για το Istorima και ξεκινάμε τη συνέντευξη. Μπορείτε να μας πείτε κάποια πράγματα για σας; Πού γεννηθήκατε, πού έχετε μεγαλώσει;

Ναι. Εγώ γεννήθηκα στο διπλανό χωριό, από δω, στο Λύκειο —ακριβώς δίπλα μας είναι το χωριό Λύκειο—, το 1971, 7 Φεβρουαρίου του 1971. Τότε μέναμε εκεί, επειδή ο πατέρας μου ήταν ιερέας στην εκκλησία του χωριού, για ενάμιση χρόνο και μετά ήρθαμε σε αυτό το χωριό που είμαστε εδώ, στον Έβρενο. Εδώ έμεινα μέχρι πέντε-πεντέμισι χρονών, έκανα την πρώτη δημοτικού, πήγα εδώ στο δημοτικό σχολείο του χωριού, και μετά πήγαμε δευτέρα με τρίτη δημοτικού στους Αγίους Θεοδώρους, πάλι Ροδόπης, που είναι έξω απ' την Κομοτηνή, περίπου στα οχτώ χιλιόμετρα. Μέχρι την τρίτη δημοτικού στην Κομοτηνή και μετά έμεινα στην Κομοτηνή, που ζω μέχρι και σήμερα. Η καταγωγή των παππούδων είναι από Ανατολική Θράκη. Ο παππούς, που έχω το όνομά του, Χρήστος Χατζόπουλος, ήρθε απ' τη Βιζύη της Ανατολικής Θράκης και η γιαγιά, η γυναίκα του, από ένα διπλανό χωριό, τη Σαρακήνα. Και απ' τη μεριά της μητέρας μου, είναι από την Πέτρα και απ’ το Τσιφλίκιοι, από το Lüleburgaz. Δηλαδή, όλοι από Ανατολική Θράκη.

Ωραία, πριν συνεχίσω στις άλλες ερωτήσεις, με αφορμή αυτό, έχετε μνήμες από περιγραφές των δικών σας από την Ανατολική Θράκη, από τα χωριά από όπου ήρθανε;

Έχω αρκετές περιγραφές του παππού μου του Χρήστου, που ήρθε απ' τη Βιζύη, που μ’ έλεγε πάντα, ότι είχαν πάρα πολλά άλογα εκεί και είχανε χωράφια, κτήματα και γενικά ήτανε μία εύπορη οικογένεια. Άλλοι περιγράφουν τον παππού μου, τον ίδιο, πάνω σ' ένα άλογο να ξοδεύει ένα σπιρτόκουτο με λίρες κάθε βράδυ στα καφενεία. Ήτανε οικογένεια που ήτανε ευκατάστατη, ας πούμε, είχανε λεφτά. Όπως είναι σήμερα με τις μηχανές, τότε γυρνούσανε με τα άλογα, από καφενείο σε καφενείο. Πιο πολύ έτσι για τον παππού, έτσι μερικά πράγματα. Οι άλλοι τώρα, οι παππούδες ήταν μικρότεροι και κάποιοι γεννηθήκαν και εδώ. Οι γονείς τους, δηλαδή, ήρθαν απ' τα άλλα μέρη της Ανατολικής Θράκης. Αυτός ήτανε… επειδή ήταν γεννημένος το 1898, ήρθε εδώ κάπου είκοσι δύο χρονών; Οπότε, έζησε εκεί και είχε να μου πει πράγματα και μάλιστα μου ‘λεγε, λέει: «Ένα μικρό άλογο το φυλάω για σένα —λέει—, ένα ασπρόμαυρο. Θα ‘ρθει τώρα». Εγώ ήμουνα πέντε-έξι χρονών παιδάκι, ας πούμε, και καθόταν εδώ μπροστά —στο μπροστά το σπίτι, που είναι της γιαγιάς, όχι εδώ που είμαστε, εκεί στο υπόστεγο— και έλεγε: «Τώρα —λέει— θα ‘ρθει —λέει— το άλογο για σένα, περίμενε». Κι εγώ το περίμενα χρόνια, ακόμα φυσικά δεν ήρθε το άλογο. «Ένα ασπρόμαυρο, μικρό —λέει— για σένα» κι εγώ περίμενα να δω το άλογο. Ακόμα το περιμένω! Ακόμα, όμως, και μ' αυτό, κατάφερε να μου βάλει έτσι και την αγάπη, να μου μεταφέρει, για τα άλογα, αλλά και της ιστορίας, του παραμυθιού, της Θράκης, μου τα μετέφερε με αυτόν τον τρόπο.

Μάλιστα, ενδιαφέρον.

Ήταν και άνθρωπος που… ήταν ο συγκεκριμένος παππούς πολύ… ήταν ένας φιλόσοφος, λαϊκός φιλόσοφος, θα λέγαμε. Δηλαδή, έβγαζε όλο… αργότερα ήταν του ποτού, ξέρω 'γω, και με τους φίλους του κάναν διάφορα. Έχει αφήσει πάρα πολλή ιστορία εδώ στην περιοχή δηλαδή, απ' τα λεγόμενά του, ας πούμε. Έπινε και έκανε «οχτάρια» και του λέγανε, λέει το καφενείο, λέει: «Το σπίτι είναι μακριά, πώς θα πας;». Λέει: «Εμένα δεν με ενδιαφέρει το μήκος, με ενδιαφέρει το πλάτος —λέει—, για να κάνω τα οχτάρια», δηλαδή κάτι τέτοια συνέχεια. Πουλούσε στον φίλο του μελίσσια και τα κάρφωνε και λέει: «Πολύ βαριά —λέει— είναι αυτά —λέει—, για να... έχουν πολύ μέλι μέσα». Δηλαδή, τέτοια έκανε συνέχεια, όλο ιστορίες χιουμοριστικές και… Είχαν πολύ χιούμορ οι άνθρωποι τότε, ήτανε… Έζησα και λίγο αυτά τα χρόνια εδώ. Δηλαδή, μέχρι και αρχές δεκαετίας ‘80, αυτό το χωριό εδώ ήταν όπως ήταν τα χωριά αιώνες πριν, δηλαδή δεν είχε μεγάλες διαφορές. Ούτε αυτοκίνητα υπήρχαν πολλά, ούτε τρακτέρ, προλάβαμε τα γελάδια με τα αμάξια, το ζήσαμε αυτό. Δηλαδή, εγώ έζησα να βλέπω τον πατέρα μου να σπέρνει με δύο σακιά, με το χέρι τη σπορά, αυτό το έζησα. Ή να κάνουμε... με τα ζώα να τραβάει τη δράλα. Δράλα είναι ένα πλεχτό, ένα, φανταστείτε, σαν μία πόρτα πλεγμένη με ξύλα και αυτή έσπαγε τα —όταν όργωνες το χωράφι— τα μεγάλα τα κομμάτια του χώματος, όταν πατούσαμε και οι δύο πάνω, τα έσπαζε, τα έσπαζε και τα έκανε ίσια. Δηλαδή, ένα μηχάνημα αρχέγονο. Το ‘ζησα αυτό. Έζησα, ας πούμε, την καπνοφυτεία να τη σπέρνεις με το χέρι, αυτά τα… Και αισθάνομαι τυχερός που το έζησα αυτό. Βέβαια, όχι να αλωνίζουνε με το χέρι, με τη μηχανή, με την κομπίνα. Αλλά με τα τσουβάλια, τα βάζανε μέσα στα τσουβάλια τα στάρια, μετά τα κάνανε γερμά για τη μηχανή για τα ζώα, αυτή τη σκόνη, για να φάνε τα ζώα. Έζησα πράγματα. Δηλαδή, ήμουνα τυχερός που έζησα αυτή την εποχή, που έχει πολύ μεγάλη διαφορά με το σήμερα. Η τεχνολογία άλλαξε και τον τρόπο σκέψης των ανθρώπων, τον τρόπο ζωής τους. Απ’ τη μία ήταν πολύ καλό, αλλά απ’ τη μία ήταν πολύ κακό. Δηλαδή, ήρθε το άγχος, ήρθε το στρες, ήρθαν πράγματα που… η ταχύτητα να προλάβουμε πράγματα, να… Τότε σφάζαν τα... έτυχα, ας πούμε, το γουρούνι να το σφάζουν τα Χριστούγεννα και να το αποθηκεύουν, να το τρώνε μετά, να κάνουν ψωμί για μια εβδομάδα, για δυο, μεγάλα ψωμιά στον φούρνο. Το έζησα αυτό, δηλαδή. Με τα ξύλα, που ήταν κομμένα απ' το βουνό, πουρνάρια, πουρνάρι για να ανάψει ο φούρνος. Να πλένουν τα ρούχα στο ποτάμι έζησα. Αυτό είναι αρχέγονο. Δηλαδή, έζησα τέτοιο πράγμα: να βγαίνουν οι γυναίκες και να πλένουν τα ρούχα στο ποτάμι. Σκέψου τώρα! Δεν ήτανε… και σαν εικόνα και σαν… είναι φοβερό. Και σήμερα, ας πούμε, έχουμε πλυντήρια και με ηλεκτρονικό τρόπο, με πρόγραμμα και… πολύ μεγάλη διάφορα. Δηλαδή, αυτό που έζησα εγώ, το να πλένουν τα ρούχα στο ποτάμι, γινόταν και χιλιάδες χρόνια πριν και το έζησα και μέχρι κι εγώ. Είναι μεγάλη εμπειρία! Ύστερα, είχα και κάποιους φίλους εδώ, που όσο ερχόμουν εδώ στο χωριό, έζησα και αυτό που λένε βοσκή, που είχαν τα κατσίκια, πρόβατα. Το είδα και αυτό. Γαϊδουράκια, ανεβαίναμε, καβαλούσαμε. Το βράδυ χωριό, να μπαίνουμε σε σπίτια για εξερευνήσεις, να πηγαίνουμε για ερίκια, που λένε, να φάμε τα δέντρα, στα χωράφια να πάμε, καρπούζια. Έζησα, δηλαδή, τα πολύ αγνά χρόνια, αυτά που θεωρώ ότι σε φτιάχνουνε πιο υγιή σαν άνθρωπο, σε στήνουν, δηλαδή, τον χαρακτήρα όλα αυτά. Έχουν αυτή την αυθεντικότητα. Και φυσικά και η μουσική από δω μέσα ξεκίνησε, από αυτό το σπίτι που ‘μαστε τώρα. Ο πατέρας μου ήταν ιερέας, καλλίφωνος, και όλοι είναι καλλίφωνοι, και η μητέρα μου είχε πολύ καλή φωνή, έχει και ακόμη πολύ καλή φωνή. Λοιπόν, σε αυτό εδώ μέσα το σπίτι, όταν ήρθαμε αργότερα, στην ηλικία από ενάμισι μέχρι πέντε-πεντέμισι, κάθε βράδυ με τραγουδούσε το ριζίτικο, Σε ψηλό βουνό, του Ξυλούρη. Κάθε βράδυ με κοίμιζε μ' αυτό κι εγώ του το ζητούσα. Ένα τραγούδι που πιστεύω πως με καθιέρωσε στον τρόπο που σκέφτομαι, στον τρόπο που… με έκανε μουσικό μ' αυτό το τραγούδι. Έχει μια αρχοντιά, άμα το δούμε, αυτό το τραγούδι, δηλαδή:«Σε ψηλό βουνό, σε ριζιμιό χαρά…».Ψηλά δηλαδή, είσαι από ψηλά, σου δίνει αυτή την αίσθηση, ότι είσαι από ψηλά. Και οι στίχοι του και ο τρόπος που κινείται η μελωδία είναι αρχοντικό. Από ψηλά ο αητός και παρακαλεί τον ήλιο να βγει, για να στεγνώσουν τα φτερά του, τα ακρόνυχά του. Τι έχει περάσει… Εγώ τώρα κατάλαβα τους στίχους αυτού του τραγουδιού. Λέω: «Πατέρα, τι να περνούσες τότε, εκείνα τα χρόνια και μου μάθαινες αυτό το τραγούδι;». Και τραγούδι που, για να το καταλάβεις, πρέπει να ζήσεις τη ζωή. Είναι πολύ σημαντικό. Και τώρα αυτό που κάνω με τους μαθητές μου, θεωρώ πολύ σημαντικό το τι τροφή δίνεις στους μαθητές σου. Μουσική είναι όλα, αλλά αυτή τη στιγμή αυτό που λέω είναι ένα βίωμα. Δηλαδή, ένα τραγούδι και μόνο να σε βάλει σ' έναν τρόπο, το αισθάνομαι, να σε βάλει σε έναν τρόπο σκέψης και να σε στήσει όλη τη ζωή σου, να είσαι... να βλέπεις από ψηλά, αρχοντικά τα πράγματα, έτσι με μεγαλοπρέπεια —έτσι;—, με [00:10:00]ψηλά το κεφάλι, από ψηλά και τον ήλιο, έτσι; Ο ήλιος, να παρακαλάς τον ήλιο να βγει. Δηλαδή, αμέσως αυτό το τραγούδι μας διδάσκει και τη σχέση των πλασμάτων με τον ήλιο, που είναι... αν το σκεφτούμε όλοι μας, χωρίς ήλιο δεν μπορούμε να ζήσουμε —έτσι;— ούτε μισό λεπτό. Το 'χουμε δεδομένο ότι ο ήλιος πρέπει να είναι και να μας φωτίζει και να μας στεγνώνει και να μας ζεσταίνει και να μας μαυρίζει. Αλλά λέμε: «Ήλιος, ο ήλιος». Ο ήλιος, όμως, είναι όλα. Ο ήλιος, το φως και η ζωή.

Δηλαδή, η πρώτη επαφή που είχατε με τη μουσική ήταν αυτό το νανούρισμα, το ριζίτικο, του πατέρα σας;

Ακριβώς αυτό. Στο οποίο έκλαιγα κιόλας, όταν έλεγε ο αητός, ο καημένος, ξέρω 'γω, βρεχόταν και παρακαλούσε, με έπιανε κλάμα κάθε φορά, γιατί και η φωνή του πατέρα μου ήταν πολύ ζεστή και πολύ αληθινή και το ζητούσα. Μου άρεσε, ξέρεις, αυτή η ευαισθησία. Και ευαίσθητο μ' έκανε με αυτό, θεωρώ. Δηλαδή, να θεωρώ τη μουσική... Ακόμη και σήμερα, ας πούμε, με τη μουσική εκφράζομαι σε κάθε κατάστασή μου, όταν είμαι χαρούμενος, όταν είμαι λυπημένος, σε όλα τα συναισθήματα, σε κάθε κατάσταση. Γιατί η μουσική είναι το απόλυτο δώρο για τον άνθρωπο. Από τον άνθρωπο για τον άνθρωπο, λέει. Το απόλυτο δώρο. Να εκφράζεσαι και να ξεπερνάς… να εκτονώνεσαι, να ξεπερνάς τις δυσκολίες σου. Και μέσω αυτών των στίχων, είχε και αυτό μέσα, δηλαδή σε κατεύθυνε και στο πώς θα λειτουργείς, και μέσω των στίχων και μέσω της μελωδίας. Φυσικά και πολλά άλλα τραγούδια, εδώ που μεγάλωσα μετά, σε γάμους, σε πανηγύρια εδώ στο χωριό. Έστηνα αφτί από μικρός. Δηλαδή, άμα ένα πράγμα είναι να γίνει, γίνεται. Και αργότερα, εκεί στο χωριό της μητέρας μου, υπήρχε ένας βιολιτζής παραδοσιακός, ο Δημητρός ο Λύρατζης, που άφησε μεγάλη ιστορία και μεγάλη εποχή έτσι στα πανηγύρια, στους γάμους, στα λαϊκά μαγαζιά. Καθόμουν από κάτω και τον έβλεπα, ας πούμε, πώς έπαιζε το βιολί. Σήμερα παίζω και βιολί. Δηλαδή, είχα τη βάση για όλα αυτά που κάνω σήμερα. Ύστερα, τις γιαγιάδες που τραγουδούσαν πάρα πολύ ωραία μοιρολόγια θρακιώτικα, από Ανατολική Θράκη, τις γυναίκες που τραγουδούσαν όλα αυτά. Φυσικά ερχόταν τότε και ο μεγάλος μουσικός της Θράκης, ο Δοϊτσίδης, ο Καρυοφύλλης Δοϊτσίδης με τις κόρες του. Θυμάμαι είχαν έρθει σ' ένα πανηγύρι στους Αγίους Θεοδώρους, τη δεκαετία του ‘80. Εγώ ήμουνα εννιά χρονών, δέκα; Κάπου εκεί. Τους είδαμε ζωντανά τότε, ήταν ακόμα νέοι, με τις κόρες του. Δηλαδή, είχα αυτές τις παραστάσεις. Όπως είχα την παράσταση στο καφενείο εδώ του χωριού. Τα έχω ανεβάσει αυτά και στο YouTube, υπάρχουνε. Κάνω, δηλαδή, τη μουσική μου και βίντεο και μ' αυτόν τον τρόπο ξαναπροσπαθώ να δείξω πώς ήταν η εποχή, ας πούμε. Έχω μέσα μου την εικόνα, το έχω δει δηλαδή, να χορεύεις ζεϊμπέκικο με τον ήχο του jukebox, Άνω κάτω έκανα τον κόσμο:  «Άνω κάτω έκανα τον κόσμο για να βρω αυτήν που αγαπώ» Ζεϊμπέκικο δεκαετίας ‘70, εκεί. Αυτό ήταν, όμως, ολόκληρη γενιά, ήταν ολόκληρη κατάσταση εδώ στα χωριά. Jukebox και στις πόλεις, αλλά περισσότερο στα χωριά. Βάζουμε jukebox και χορεύουμε, ρίχνουμε το ζεϊμπέκικο, ας πούμε. Το ‘ζησα αυτό. Κι αυτό το μεταφέρω σ' ένα τραγούδι δικό μου, της κόρης μου, που παίζει κανονάκι. Το ζεϊμπέκικο της Σοφίας, ας πούμε, υπάρχει στο YouΤube. Πήγαμε ξαναστήσαμε τον ίδιο χώρο, φέραμε ένα jukebox, γιατί δεν υπήρχε jukebox, απ' τις Σάπες, κάναμε τους πελάτες, βάλαμε τους πελάτες, κάτσαμε με την κόρη μου, παίζαμε και πήραμε και χορευτή και βάλαμε και τον φίλο μου τον Φάνη, που είναι παραδοσιακός τώρα, έτσι έχει τον τρόπο αυτό, του παλιού, ας πούμε, του παλικαριού εκείνης της εποχής, έπινε τις μπύρες. Δηλαδή, το μεταφέραμε αυτό. Και μέσω αυτού, μεταφέρω και στη νέα γενιά τον τρόπο που διασκέδαζαν τις δεκαετίες ‘60, ‘70, ‘80 στα χωριά και στις —περισσότερο— και στις πόλεις, στα καφενεία, στις ταβέρνες. Κέρμα, τραγούδι, δίσκος. Ύστερα, σε γάμους εδώ πέρα, λόγω της μειονότητας, ακούγαμε και τον στίχο, το τραγούδι το τουρκικό και μας έμεινε και αυτό, ο στίχος. Εδώ οι περισσότεροι ξέρουνε την τουρκική. Και οι σχέσεις, φυσικά, χρόνια ήταν αδελφικές, απ' τον παππού μου, μέχρι τον πατέρα μου, από εμένα και τα παιδιά μου ακόμη, συνεχίζεται αυτό, να έχουμε αδελφικές σχέσεις με μουσουλμάνους εδώ, του χωριού.

Εγώ συνεχίζω σε αυτόν τον χώρο, κάνω και μαθήματα. Είχα ξεκινήσει μια σχολή σ' ένα διπλανό χωριό, στα Αρριανά, πριν από χρόνια, πριν από το 2010, αλλά λόγω των καταστάσεων δεν μπορούσα να το κρατήσω, γιατί άνοιξα και στην Κομοτηνή και το κράτησα έτσι, στο σπίτι, εδώ πέρα, στο σχολείο, έρχονται μαθητές και τους μαθαίνω —σαν ένα σχολείο, δηλαδή— εκτός από μουσική, και πώς θα φέρονται, πώς θα ακούν τη μουσική, πώς μπορεί να βοηθήσει η μουσική στο να εξελιχθεί το μυαλό τους, πολύ σημαντικό! Γιατί τα ‘χω δει, είναι πράγματα που τα ‘χω δει εδώ και είκοσι πέντε χρόνια που κάνω μαθήματα, έχω δει ότι η μουσική έχει τέτοια δύναμη, όσο δεν έχει τίποτα άλλο. Απορώ πώς δεν το βλέπουν άνθρωποι που ασχολούνται πιο ειδικά από μένα, ας πούμε, επιστήμονες, γιατί εγώ είμαι ένας μουσικός απλός, έτσι; Απορώ πώς δεν το βλέπουν αυτό άνθρωποι που είναι σε θέσεις, όπως υπουργεία, όπως… που έχουν χρήμα και μπορούνε να κάνουν πράγματα, μπορούν. Δηλαδή, με το χρήμα τι μπορείς; Να φέρεις δασκάλους, να επανδρώσεις χώρους και να κάνεις σε περιοχές, όπως εδώ, να μεταφέρεις την παιδεία, που μόνο η μουσική μπορεί να μεταφέρει. Δηλαδή, το να βάλω εγώ ένα παιδάκι τώρα —και αυτά είναι σημαντικά πράγματα που λέω και δεν τα λένε εύκολα, γιατί δεν τα ξέρουνε, για να τα πουν, εγώ τα έχω ζήσει και τα λέω και πρέπει να τα πω— ένα παιδί που έχει μεγαλώσει εδώ —για τη μειονότητα μιλάω— και η γλώσσα του είναι η τουρκική, η μητρική, και η θρησκεία του είναι μουσουλμανική, είναι… και πάει μόνο στο τζαμί και ο κύκλος του είναι πάλι μόνο της παρέας του, το σχολείο του, πώς ν' αγαπήσει το μέρος που μένει, όταν δεν έχει το ερέθισμα να τ’ αγαπήσει; Και μέσα σ' ένα σχολείο τού επιβάλλει ένας δάσκαλος να πει το ποίημα για την 25η Μαρτίου. Θα το πει τελείως σαν ρομπότ. Εγώ τι είδα τώρα; Ότι με τη μουσική, υπάρχει τέτοια δύναμη, που ο δάσκαλος γίνεται πρότυπο για τον μαθητή, ούτως ώστε, όταν εμπνέει το μαθητή και λέει: «Κοιτάξτε», λέει ο μαθητής: «Α, ο δάσκαλος με εμπνέει, άρα είναι ωραίος, άρα και θέλω να του μοιάσω, άρα είναι αυτός που δεν… είναι εκτός συστήματος, είναι... Άρα, είναι ωραία και οι Έλληνες είναι ωραίοι», να το πω έτσι. Έχουνε πρότυπα τέτοια. Όταν δεν γνωρίσει ανθρώπους, πώς θα έχει γνώμη για το τι γίνεται; Έτσι γίνεται η παιδεία. Εγώ, λοιπόν, τι έκανα; Ήρθα εδώ πέρα, στο εργαστήρι των Αρριανών, επειδή γνωρίζω και την τουρκική μουσική, όσον αφορά τη γλώσσα, γιατί η μουσική είναι και ελληνική, αυτή που παίζουν σήμερα στην Τουρκία, μίλησα στη γλώσσα τους και μετά τους δίδαξα και την ελληνική μουσική. Και υπάρχουν πάρα πολλά βίντεο, πάλι στο YouΤube. Δηλαδή, άμα δεις σήμερα «Μουσικό Εργαστήρι Νότα», «Μουσική Σχολή Νότα», μπορείς να δεις παιδιά από δω, απ’ τα χωριά, καθαρά μειονοτικά χωριά, να τραγουδάνε Χατζιδάκι, Αγάπη που ‘γινες δίκοπο μαχαίρι, να τραγουδάνε Βαμβακάρη, Τα ματόκλαδα σου λάμπουν, να τραγουδάνε Παπάζογλου. Αυτό εγώ το πράγμα… Και να είναι παιδιά που δεν ξέρουν καλά να μιλάνε ελληνικά, έτσι; Και σκέψου τώρα να ‘ναι πέντε παιδιά, να παίζουν μπουζούκια, βιολιά, κιθάρες και να τραγουδάνε στην ελληνική γλώσσα και αμέσως να τους μπαίνει μέσα σαν… Εγώ δεν θέλω να τους κάνω Έλληνες αυτούς τους ανθρώπους, θέλω να τους κάνω να σεβαστούν και ν' αγαπήσουν το μέρος που μένουν και αυτός είναι ένας τρόπος που το ‘χω αποδείξει. Απορώ γιατί δεν το βλέπουν αυτοί που είναι πιο ειδικοί γι' αυτό τόσα χρόνια. Υπάρχουν βίντεο και τους... Ένας δεν βρέθηκε να μου πει: «Τι κάνεις; Πώς το κάνεις;». Μιλάω για πράγματα, δηλαδή, πολύ σημαντικά αυτή τη στιγμή, γιατί από εκεί ξεκινάνε όλα, εντάξει; Όπως και βλέπουμε αυτό που έγινε με τη μοριοδότηση των μουσουλμανοπαίδων, ήταν, απ’ τη μία ήταν καλό, έτσι; Απ’ τη μία είναι, όμως, κακό. Γιατί όταν η κόρη μου, ας πούμε, θέλει εμένα να μπει με δώδεκα χιλιάδες μόρια και δεν μπορεί και αυτό μπαίνει με τρεις χιλιάδες μόρια στην ίδια σχολή, είναι κάπου…[00:20:00] λειτουργεί και… Αλλά απ' την άλλη λειτουργεί καλά, γιατί μένει εδώ και αρχίζει και αγαπάει την ελληνική κουλτούρα. Αυτό θέλω να πω. Αυτό, βέβαια, είναι ένα, μπορώ να πω, ένας πολιτικός τρόπος, έχει πολιτική μέσα. Αυτό που λέω εγώ δεν έχει πολιτική. Αυτό που λέω είναι: μουσική, καθαρότητα, πολιτισμός, έτσι; Έμπνευση, δάσκαλος, μαθητής. Η μουσική, δηλαδή, θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί με αυτόν τον τρόπο, για να φέρει στους νέους και παιδεία, βασικά την παιδεία, και να αναπτύξει το μυαλό τους.

Ωραία. Τώρα σε σχέση με τη μουσική, η ενασχόλησή σας πώς ξεκίνησε; Όχι τα πρώτα ακούσματα, αλλά πότε και πώς πιάσατε το πρώτο μουσικό όργανο και είπατε: «Θέλω να μάθω μουσική».

Ναι. Έχει σχέση με τα πρώτα ακούσματα, έτσι; Αυτά τα πρώτα που είπαμε, απ' το χωριό, με τον πατέρα μου, λόγω της εκκλησίας, φυσικά η βυζαντινή μουσική, έτσι; Όλα τα υπόλοιπα, είπαμε, πανηγύρια. Εγώ μεγαλώνω, εφηβεία, ανακαλύπτω... Έχοντας βασικά όλα αυτά —έτσι;—, ακούγοντας και Καζαντζίδη και όλους αυτούς τους παλιούς, από κασέτες, σε σπίτια φίλων, φίλων των γονιών μου, ξαδέρφους, συγγενών, άκουγα, ας πούμε και… ο Καζαντζίδης υπάρχει μέσα μου σαν φωνή. Όλες αυτές οι μεγάλες φωνές του λαϊκού μας τραγουδιού. Και αρχίζουν, προστίθενται. Εκεί πέρα μετά, έρχεται η εφηβεία, έρχεται το rock 'n' roll, έρχεται ο Elvis. Αυτό είναι μουσική, έτσι; Είναι η δύναμη της μουσικής, που δεν μπορείς να πεις πώς έρχεται και πώς… έτσι; Ήρθε κανονικά, με επηρέασε και αυτό. Rock αργότερα. Κάναμε και μουσικά σχήματα. Εκεί, γύρω στα δεκαέξι μισό-δεκαεφτά, κάπου εκεί, πιάνω την πρώτη κιθάρα, σ' ένα σπίτι ενός φίλου και από τότε που την έπιασα, δεν την ξανάφησα. Την έπιασα μια φορά και κατάλαβα ότι είμαι για μουσική. Βέβαια, μεγαλώνοντας ανακάλυπτα και άλλα πράγματα. Έπαιξα μπάσο, ηλεκτρικό, σε σχήματα, πήγα στον στρατό. Στον στρατό έπαιζα κιθάρα πάλι, έτσι, rock 'n' roll, Elvis, αυτά κι άλλα έτσι κομμάτια. Έμαθα εκεί πέρα και το ελληνικό λαϊκό, γιατί παίζαμε. Στο Σουφλί ήμουνα, στο Πρωτοκκλήσι. Και εκεί πέρα ο Διοικητής ήταν μερακλή, ήταν, δηλαδή, από αυτούς που ήθελαν να βγαίνουν. Ήταν τα μπουζούκια τότε, δεκαετία ‘90 και αυτό ήταν ένα μαγαζί, «Η Όαση», στο Πρωτοκκλήσι. Στο —συγγνώμη— στο Πρωτοκκλήσι ήταν το στρατόπεδο, στο Σουφλί ήταν το μαγαζί και ήταν και σαν οικογενειακό κέντρο και σαν μπουζούκια και σαν σκυλάδικο, όλα μαζί ήταν αυτό. Να φανταστείς παίζαμε εκεί μέσα μία φορά και μπήκαν μέσα, εκείνη την εποχή, δύο Κούρδοι. Είχαν περάσει το ποτάμι τότε, μπήκαν μέσα, τους σκεπάσαν με κουβέρτες και τους πήγαν στη σόμπα, να κάνουν και τους… Δηλαδή, από τότε είχαμε, περνούσαν οι Κούρδοι το ποτάμι. Τα έζησα αυτά, δηλαδή. Παίζαμε, γινότανε χοροί, χοροεσπερίδες και τα Σαββατοκύριακα βγαίναμε. Και εκεί έμαθα φυσικά και τη λαϊκή, δημοτική μουσική, παίζοντας κιθάρα ηλεκτρική, μπασοκίθαρο και άλλα. Μπήκα σε άλλες… γνώρισα μουσικούς. Και, αργότερα, όταν απολύθηκα από τον στρατό, ξανά… γιατί υπήρχαν όλα αυτά. Εγώ ποτέ δεν άφησα ένα μουσικό είδος, να πω τώρα: «Εντάξει, ξέρω —ξέρω 'γω— την παραδοσιακή. Α, τώρα γνώρισα —ξέρω ΄γω— τον Elvis, το rock 'n' roll, δεν θα ξαναπαίξω παραδοσιακή». Εγώ πάντα… ερχόταν και σαν πρόσθεση σ' αυτό που είχα. Δηλαδή είχα, ας πούμε, παραδοσιακό, άκουγα το ανατολικό, το ‘βαζα μέσα, άκουγα το rock 'n' roll, το ‘βαζα μέσα. Όπως κάνω και μέχρι σήμερα, ό,τι ακούω το βάζω μέσα μου, κρατάω αυτό που θέλω και το ανακαλώ κάποια στιγμή ή το κάνω… το δίνω προς τα έξω μ' έναν δικό μου τρόπο ή και ατόφιο μόνο του ή και μπλεγμένο με το άλλο μουσικό είδος. Ένα μαγείρεμα δηλαδή. Υλικά, δηλαδή, και η μουσική και τα είδη της είναι υλικά, όπως είναι ένα φαγητό, που το προσφέρεις στον κόσμο. Βάζεις πολύ αλάτι, δεν πέτυχε. Βάζεις πολύ πιπέρι… Αν βάλεις, όμως, τα κατάλληλα υλικά, και ας είναι και άσχετα μεταξύ τους, μπορεί να είναι ένα πάρα πολύ ωραίο φαγητό. Αυτό είναι και η μουσική. Έτσι βλέπω και τη μουσική εγώ κάποιες φορές, σαν ένα καλό φαγητό που το δίνεις εσύ σαν μάγειρας, σαν... όταν το τρώω, λοιπόν. Μετά, όταν απολύθηκα απ' τον στρατό, βρήκα κάποιους φίλους μετά στην Κομοτηνή, κάναμε μια rockμπάντα. Εκεί έπαιζα μπάσο και πήγαμε και σε άλλους ήχους, hard rock και σε heavy metal και σε άλλους ήχους, γνώρισα κι άλλες μουσικές εκεί. Πήγα και στο ωδείο τότε, είχα γραφτεί και σ' ένα ωδείο, για να μάθω λίγο τη μουσική, έτσι πιο θεωρητικά. Έκανα κάποια χρόνια και εκεί. Ξέχασα να πω ότι πριν τον στρατό, μόλις τελείωσα το σχολείο —εμείς ήμασταν rock 'n' roll, Elvis και James Dean και μηχανές BMW και rockabilly και τέτοια—, άνοιγε ένα music hall στην Κομοτηνή. Τότε ήμασταν εμείς δεκαοχτώ μισό, κάπου εκεί, πριν τον στρατό, έναν χρόνο πριν τον στρατό, δεκαοχτώ με δεκαεννιά έγινε αυτό. Μαζί μ' έναν φίλο μου, ένας άλλος φίλος, που είχε ένα μαγαζί, λέει: «Ανοίγει ένα music hall και ο ιδιοκτήτης θέλει τραγουδιστές». Εμείς δεν είχαμε επαφή τότε με τραγούδι και… λέμε: «Θα πάμε εμείς». Και πάμε εκεί και λέω εγώ ένα rock 'n' roll και ο φίλος μου λέει ένα rock 'n' roll, δηλαδή και οι δυο ήμασταν συμμορία, παρέα. Και το αφεντικό λέει: «Θα σας κρατήσω και τους δύο» και μας κράτησε και τους δύο. Και ξαφνικά, απ' το πουθενά βρεθήκαμε να ήμαστε πρώτα ονόματα στο μεγαλύτερο, καλύτερο μαγαζί της πόλης και της περιοχής τότε, γιατί ήταν... Το «Ηχοδρόμιο», ακόμα και σήμερα υπάρχει σαν μαγαζί, σαν μπουζούκια, αλλά τότε ήταν music hall. Δηλαδή, δεν υπήρχε το μπουζούκι και αυτό το σπάσιμο και το… δηλαδή, τα πιο λαϊκά ήταν, ξέρω 'γω, Χιώτης, Μαίρη Λίντα, να σκεφτείς. Μετά ανακαλύψαν τη σαμπάνια και τα λουλούδια και άρχισε, το γύρισε το πράμα. Εμείς, λοιπόν, ξεκινούσαμε με rock 'n' roll. Άνοιγα το πρόγραμμα εγώ για έναν χρόνο με τον φίλο μου, τραγουδούσαμε και μαζί. Και αυτό μου έδωσε πολύ αυτοπεποίθηση και μου άρεσε αυτό. λέω: «Κοίτα τι ωραία! Τραγουδιστής», δηλαδή μ’ άρεσε πάρα πολύ. Και εκεί ξεπέρασα και αυτό, το να εκτίθεμαι στον κόσμο και φυσικά και μου άρεσε —έτσι;— να εκτίθεμαι και μου άρεσε αυτός ο τρόπος. Αυτό είναι πριν τον στρατό, που ξέχασα να πω. Και έναν χρόνο ήμασταν εκεί, πρώτα ονόματα στο «Ηχοδρόμιο» της Κομοτηνής, τραγουδώντας μόνο rock 'n' roll. Δέκα λεπτά, δηλαδή, δεκαπέντε, έβγαινα κάθε βράδυ και τραγουδούσα. Και μετά ήρθε ο στρατός και έπρεπε να πάω στον στρατό και έκλεισε πάλι και αυτός ο κύκλος για μένα. Και όπως —συνδέω το προηγούμενο, εκεί που σταμάτησα— αρχίζαμε, κάναμε τις rock μπάντες, αφού απολύθηκα και μετά. Άρχισα να παίζουμε σ' ένα κέντρο, «Ο Βράχος», ένα κέντρο διασκέδασης, που είχε περισσότερο γάμους, και εκεί έμαθα και τη λαϊκή πιο πολύ μουσική. Πάλι ηλεκτρική κιθάρα έπαιζα για πολλά χρόνια εκεί πέρα, καμιά δεκαετία. Και σε άλλα διάφορα ρεμπετάδικα της Κομοτηνής, άρχισα να παίζαμε ρεμπέτικα με ακουστική κιθάρα. Δηλαδή, ήταν ένα σχολείο όλα αυτά τα «πατάρια» που λέμε εμείς οι μουσικοί. «Πατάρι», δηλαδή λέει ένας μουσικός, όταν παίζει στο πάλκο. Ήταν μεγάλα σχολεία. Και με παραδοσιακούς μουσικούς, αυτόν τον Δημητρό που είπα πριν, που τον άκουγα μικρός, όταν μεγάλωσα, μετά παίζαμε μαζί. Έπαιζα εγώ ούτι, ας πούμε, και αυτός βιολί. Είχα και αυτή την τύχη, να παίξω και με τέτοιους μουσικούς. Όπως με τσιγγάνους, μ' έναν πολύ μεγάλο μουσικό της περιοχής του Ηφαίστου, Καλκάντζα, που λέγεται, είναι μια περιοχή έξω από την Κομοτηνή, που βγάζει πολύ μεγάλους μουσικούς τσιγγάνικης καταγωγής. Είναι ο Σολ Χασάν, ο γνωστός Σολ Χασάν, που έπαιζε κλαρίνο μαγικό. Και από αυτόν έμαθα πάρα πολλά, όσον αφορά τον τρόπο παιξίματος της έντεχνης ανατολικής μουσικής και της τσιγγάνικης. Γιατί οι τσιγγάνοι έχουν συμβάλει πάρα πολύ στη μουσική, πάρα πολύ, σε όλα τα είδη μουσικής, το έχουν μέσα τους. Πώς είναι οι μπασκετμπολίστες και οι δρομείς οι μαύροι, που έχουν ένα αβάντζο παραπάνω απ' τους υπόλοιπους, το έχουν οι τσιγγάνοι αυτό. Αλλά το πρόβλημα με τους τσιγγάνους είναι ότι όταν πας να τους μιμηθείς, είναι μια κακιά απομίμηση. Πρέπει να είσαι τσιγγάνος, για να παίξεις και να τραγουδήσεις τσιγγάνικα. Είναι πολύ κακό να τους μιμείσαι, γιατί είναι θέμα καταγωγής αυτό. Και βλέπω πολλές φορές πάνε να τους μιμηθούν εδώ και… είτε Τούρκοι, είτε, ξέρω 'γω, Έλληνες, είτε Βούλγαροι. Δεν μπορείς, αν δεν το ‘χεις κι είναι άσχημο να μιμείσαι κάτι που δεν το ‘χεις. Και θα ξαναέρθω πάλι σ' αυτό το θέμα, της μίμησης, αργότερα, για να συνδέσω πάλι αυτό που λέω. Σολ Χασάν, λοιπόν. Και παίζαμε και συναυλίες και βαλκανική μουσική μετά, σ' ένα άλλο συγκρότημα της Κομοτηνής, πηγαίναμε Βουλγαρία, ηχογραφούσαμε, σε δίσκους παίζαμε βαλκανικής μουσικής, σε μαγαζιά ethnic. Τότε είχε αρχίσει να βγαίνει και η ethnic. Και, ένα πράγμα που θέλω να πω τώρα, για το μεγαλείο αυτής της μουσικής. Όταν λέω: «Το μεγαλείο», αυτό που έπαιζε ο Χασάν, ας πούμε, ο Σολ Χασάν, με το κλαρίνο. Είμαστε τώρα μέσα στην Φιλιππούπολη, σε μία αίθουσα. Από πίσω είναι όλη η συμφωνική ορχήστρα της Φιλιππούπολης: βιολιά, βιόλες, όλα τα όργανα και μπροστά είμαστε μια σειρά, εμείς οι παραδοσιακοί. [00:30:00]Και αυτό το πράγμα φυσικά το είδα πρώτη φορά στη ζωή μου και εκεί κατάλαβα το μεγαλείο αυτής της μουσικής, που εγώ στηρίζω αυτή τη στιγμή και όπου συνεπαίρνει και πολύ κόσμο. Αυτό που λες καμιά φορά, ακούς κλαρίνο και λες: «Ωχ, άνοιξε η καρδιά μου», ακούς βιολί. Γιατί γίνεται αυτό; Και έτσι θα ‘ρθω πάλι ξανά σε αυτό μετά. Γιατί, όταν βγαίνει πέρα από το συγκερασμένο, το όργανο αυτή τη στιγμή, βγαίνει πέρα απ’ το ντο, ρε, μι, φα, σολ, λα, σι, ντο, δίεση, ύφεση. Υπάρχει μικροκόμματα. Μ' αυτό τον τρόπο, εσύ μερακλώνεις, γιατί αυτοί οι ήχοι που χτυπάει εκείνη τη στιγμή το κλαρίνο, ο τραγουδιστής, το βιολί, το άταστο όργανο είναι εκτός του συγκερασμένου, που σημαίνει είναι πιο κοντά στο φυσικό. Είναι πιο κοντά στο φυσικό αυτοί οι ήχοι που τους ακούμε και στην ανατολική μουσική, τους ακούμε και πολλές φορές και από… στην ethnic μουσική, στην ανατολική μουσική, στην παραδοσιακή μας μουσική το ακούμε πολλές φορές αυτό και λέμε: «Ωχ, μεράκλωσα». Ακόμη και στα ρεμπέτικα κάποιες φορές βγαίνει η φωνή, ας πούμε, εκεί. Ο Καζαντζίδης, ας πούμε, όταν βγαίνει και αλλάζει τα πάντα, ο Αγγελόπουλος. Έχουν τέτοια πράγματα μέσα τους αυτοί. Εκεί, λοιπόν, φαίνεται αυτή η δύναμη αυτής της μουσικής, που ήμασταν τώρα —ξαναπάω στον Χασάν—, που ήμασταν στη Φιλιππούπολη. Ξεκινάμε, λοιπόν, να παίζουμε όλοι και ξεκινάει και ο Χασάν και κάνει έναν αυτοσχεδιασμό, ένα ταξίμι. Και αντί να χειροκροτήσει ο κόσμος από μπροστά, χειροκροτάει όλη η ορχήστρα από πίσω. Εγώ έπαθα πλάκα! Και εκεί κατάλαβα πόσο δύναμη αυτή η μουσική, η συγκεκριμένη. Δηλαδή, όλοι αυτοί από πίσω του ήτανε… είχαν φάει τα χρόνια τους σε σχολεία, σε ωδεία, σε σχολές, πανεπιστήμια, παρτιτούρες, Μότσαρτ, Μπετόβεν —ξέρεις, τώρα— κι ο Χασάν απ' τον Ήφαιστο, μ' ένα κλαρίνο εκατό ευρώ —και άμα είχε, με σύρματα το είχε δεμένο—, τους έκανε όλους και σηκώθηκαν πάνω, τρελάθηκαν. Ο Χασάν δεν θα το έκανε αυτό γι' αυτούς. Θέλω να πω ότι η δύναμη δεν μας ελέγχει, η δύναμη της μουσικής. Είναι πάρα πολύ δυνατή η μουσική. Μέσω αυτών των μικροδιαστημάτων, που χτυπούσε ο Χασάν, παίζοντας τον κλαρίνο, τους έκανε όλους να μην ελέγξουν τον εαυτό, δηλαδή να τα ξεχάσουν όλα εκείνη τη στιγμή και ας είχαν την παιδεία, τη δυτική, που λέμε και… εντάξει. Φυσικά οι άνθρωποι είχαν και μια άλλη παιδεία, που μπορούν να δεχθούν τα πάντα, έτσι; Άλλο αυτό. Αλλά, θέλω να πω ότι το ανάποδο δεν θα γινόταν, αν υπήρχαν από πίσω τσιγγάνοι και μπροστά υπήρχε ένας και έπαιζε Paganini, δεν θα γινόταν αυτό το πράγμα. Και όχι ότι δεν είχαν την κουλτούρα να σκεφτούν οι τσιγγάνοι τον μπροστά που έπαιζε Paganini, τον μουσικό, απλά γιατί δεν τους άγγιξε την ψυχή τους, αυτό θέλω να πω. Το πώς αγγίζουν αυτά τα μικροδιαστήματα, που παίζουν αυτά τα όργανα και αυτοί οι άνθρωποι που τα εκτελούν σωστά. Πολύ τυχερός, λοιπόν, που γνώρισα όλους αυτούς. Και αργότερα πήγα και στη βυζαντινή μουσική, έκανα μαθήματα, πήγα στην Κωνσταντινούπολη για το ούτι, με πολύ μεγάλους δασκάλους. Έκανα και δίσκο στην Κωνσταντινούπολη με τους μουσικούς του Βοσπόρου, με τον Νικηφόρο Μεταξά, τον σπουδαίο παραγωγό και φίλο. Πάρα πολύ τυχερός! Και φυσικά, μετά άρχισα να βλέπω και πιο σοβαρά τα πράγματα, να τα ψάχνω, να τα μελετάω, την ανατολική μουσική, να μάθω πιο σωστά τις νότες, να διαβάζω, να εκτελώ έργα Ρωμιών συνθετών και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και Τούρκων και Αρμένιων και Αράβων, Περσών και να κάνω μια μελέτη για τη μουσική. Στην Κωνσταντινούπολη έκανα τον δίσκο, τον δεύτερο δίσκο. Τον πρώτο, τον έκανα στην Κομοτηνή, τα Χελιδονίσματα, με το Μουσικό Σχολείο Κομοτηνής, όπου δούλεψα, περίπου δεκαπέντε χρόνια και άλλα πέντε στο Μουσικό Σχολείο Ξάνθης.

Εκεί, στο Μουσικό Σχολείο Κομοτηνής φυσικά με βοήθησε πάρα πολύ να εξελιχθώ ως μουσικός, γιατί εγώ θεωρώ ότι ο δάσκαλος πρέπει να χωνεύει πολύ καλά αυτά που έχει να πει. Πάντα βλέπω τους μαθητές μου σαν διαφορετικές μονάδες και λειτουργώ πάνω τους διαφορετικά. Δηλαδή, βλέπω πώς μπορεί να μάθει από μένα κι εγώ γίνομαι δηλαδή… με μαθαίνει ο μαθητής μου πώς να τον δείξω, να τον μάθω. Κι όλο αυτό είναι μια διαδικασία που με κάνει να είμαι σοβαρός σ' αυτά που λέω, να λέω πράγματα αληθινά, ψαγμένα και πραγματικά, αυτά που είναι. Με βοήθησε πάρα πολύ το σχολείο. Βέβαια κι εγώ το βοήθησα, γιατί έχω κάνει άπειρα πράγματα, θεωρώ, για την εκπαίδευση. «Χελιδονίσματα», εκδηλώσεις με παιδιά. Απ’ το 2003 τα «Χελιδονίσματα» στην Κομοτηνή και μετά σε όλη τη Θράκη και σε όλη την Ελλάδα, φυσικά. Γιατί τα «Χελιδονίσματα» ξεκινήσαν απ' τη δικιά μας την πρωτοβουλία, τη Δήμητρα την Τοπαλίδου που είπε να αναβιώσει αυτό το έθιμο, που ήταν παλιό, και μου ‘φερε κάποιους στίχους. «Ήρθε, ήρθε η Χελιδόνα, ήρθε και άλλη μελιδόνα» κι εγώ το κάνω: «Ήρθε ήρθε χελιδόνα ήρθε και άλλη μελιδόνα. Κάθισε και λάλησε και γλυκά κελάηδησε». Και το κάνω ένα συρτό καλαματιανό, χαρούμενο. Το μαθαίνω στα παιδιά, βγαίνουμε στον δρόμο και μ' ένα μήνυμα κάθε φορά μεταφέρουμε το μήνυμα των «Χελιδονισμάτων», που δεν είναι μόνο η άνοιξη, δεν είναι μόνο τα χελιδόνια. Κάναμε, ας πούμε, «Χελιδονίσματα» εναντίον της ενδοσχολικής βίας, το bullying, τότε ήταν το θέμα του Γιακουμάκη. Είχαμε μπροστά τον Γιακουμάκη, σαν αφίσα, και περνούσαμε μπροστά απ' τα σχολεία και: «Όχι στο bullying» και «Χελιδονίσματα» εκεί. Δηλαδή, με μηνύματα υπέρ της αναγέννησης, κατά της εξόρυξης του χρυσού, υπέρ της φύσης. Σπουδαία μηνύματα! Αυτά τα 'κανα μ’ όλη μου την καρδιά εγώ. Κι όταν λέω: «Τα ‘κανα εγώ», τα ‘κανα εγώ, γιατί ούτε πληρώθηκα γι' αυτά. Πέρα από κάποια «Μπράβο» και κάποια καταξίωση, εγώ αυτή τη στιγμή βρίσκομαι με το να μην δουλεύω ούτε καν στην εκπαίδευση και ούτε καν στα σχολεία, γιατί θεωρούμαι σαν εμπειροτέχνης όλα αυτά τα χρόνια, με αποτέλεσμα να βγαίνουν οι μαθητές μου απ' τα πανεπιστήμια και να μην υπάρχει θέση για μένα σε αυτά τα σχολεία. Στο σχολείο που, όταν πρωτοπήγα, τους έδειχνα τι είναι το ούτι. Δηλαδή, έβγαινα στις συναυλίες, έβαζα δέκα ούτια στη σειρά, δέκα βιολιά, τους έφερα το κανονάκι. Τους έμαθα το ούτι, μετά λέει: «Εσύ δεν μπορείς να διδάσκεις ούτι, γιατί πρέπει να έχεις πτυχίο. Θα σε πάρουμε σαν εμπειροτέχνη». Έβγαινε ο μαθητής μου εμένα μετά απ' το πανεπιστήμιο, δεν είχε θέση για μένα. Το ίδιο έγινε με το κανονάκι. Έβαλα το κανονάκι στο σχολείο, άνοιξα δουλειά για κανονάκια, δεν είχα πάλι εγώ δουλειά. Έβαλα, έπαιξαν νέοι, λύρες πολίτικες, όργανα που δεν θα υπήρχαν, αν δεν υπήρχα σε αυτά τα σχολεία και δεν θα άνοιγαν οι θέσεις. Εκτός απ' τα «Χελιδονίσματα», δηλαδή, και άλλες πάρα πολλές. Είναι αμέτρητες τώρα να… δεν είναι και… Πολύ μεγάλη προσφορά, όπως να βάλω παιδιά του Ηφαίστου, του οικισμού αυτού, των τσιγγανοπαίδων σ' αυτό το σχολείο, να βάλω παιδιά των μουσουλμανοπαίδων από όλο τον νομό. Πολλές εκδηλώσεις, συναυλίες, αφιλοκερδώς, για καρκινοπαθείς, για… Ναι, αισθάνομαι πικραμένος. Δεν γκρινιάζω αυτή τη στιγμή, αισθάνομαι πικραμένος. Πρέπει να τα πω αυτά τα πράγματα. Εξάλλου τα ‘χω και στο διαδίκτυο όλα, δηλαδή, άμα κάτσεις και τα δεις, Facebook, Instagram, YouTube, εγώ τα βάζω και για να τα θυμάμαι, για να τα έχω σε μία σειρά, γιατί είναι τόσα πολλά, αλλά και για να μείνουν στην ιστορία. Γιατί, εξάλλου, απ' την ιστορία θα κριθούμε και για τα καλά και για τα κακά που κάναμε. Δεν λέω ότι είμαι ο τέλειος, έτσι; Έκανα λάθη μεγάλα, αλλά θεωρώ ότι είμαι αδικημένος, όσον αφορά την προσφορά μου στην παιδεία μέσω της μουσικής, στον πολιτισμό. Μιλάμε για μεγάλα πράγματα, τα οποία στην ουσία δεν… Αυτή τη στιγμή δεν δουλεύω σε κανένα σχολείο, ας πούμε, μουσικό. Μέχρι και πέρσι δούλευα ωρομίσθιος. Πάρα πολλά είναι τώρα που θα μπορούσα να πω. Εντάξει, ας μην μείνουμε σ' αυτό. Μου βγήκε λίγο τώρα αυτό το γκρινιάρικο, αλλά, εντάξει, εγώ τώρα πάω για άλλα. Έχω τη σχολή μου, λοιπόν, στην Κομοτηνή, έχω τη σχολή εδώ, στα Αρριανά, πηγαίνω κάποιες φορές στην Ξάνθη. Το κάνω αυτό που είναι να κάνω και είμαι κι εγώ… το κάνω όπως θέλω, γιατί δεν έχω κανέναν πάνω απ' το κεφάλι μου. Και δεν το λέω αυτό εγωιστικά, γιατί αυτός που είναι πάνω απ' το κεφάλι μου, όποιος και να ήταν, Διευθυντής ήταν, κατευθυνόμενος από ανθρώπους που δεν έχουν ιδέα ούτε για την παιδεία, ούτε για τη μουσική, ούτε για τον πολιτισμό, παρά μόνο κάποια πρωτόκολλα, κάποια συστήματα, που είναι λάθος. Δηλαδή, βασιλεύει το λάθος και συνεχίζεται. Τώρα θα μου πεις: «Θα τους σώσουμε όλους;», δεν μπορούμε να τους σώσουμε όλους. Κάποιους, όμως, μπορούμε.

Εγώ, ας πούμε, τώρα που με κοιτάς, είμαι από αυτούς που έχω σωθεί, γιατί είμαι πάρα πολύ καλά, όσον αφορά… Τα ‘χω βρει, έχω βρει το όργανο που αγαπάω, έχω βρει τις μουσικές μου, έχω βρει τη δουλειά που αγαπάω. Βρήκα το ούτι. Το ούτι, ας πούμε, εγώ το βρήκα στα είκοσι εφτά-είκοσι οχτώ, το ανακάλυψα σ' ένα μαγαζί. Το βλέπω... Ήταν ο ήχος μου μέσα, αλλά δεν μπορούσα να καταλάβω. Μόλις έπαιξα, χτύπησε στο στομάχι μου το όργανο. Τα όργανα δονούν, γι' αυτό πρέπει να τα πιάσουμε πολλές φορές, να πιάσουμε να δούμε πώς δονούν μέσα μας. Βρήκα τα πάντα, φωτίστηκα, μόλις ήρθε το ούτι. Λέω: «Αυτό είναι! Τι ψάχνω τόσα χρόνια;». Και εύχομαι στον κάθε άνθρωπο να βρει αυτό που θέλει να κάνει πραγματικά στη ζωή του, γιατί οι περισσότεροι δεν το έχουν βρει αυτό και ταλαιπωρούνται. Ταλαιπωρούν και τους άλλους, γιατί όταν κάνεις μια δουλειά που[00:40:00] δεν κάνεις γι' αυτήν, ταλαιπωρείς και τους άλλους στη δουλειά σου, ταλαιπωρείσαι κι εσύ ο ίδιος. Η ευχή μου, λοιπόν, σε όλο τον κόσμο, να βρει αυτό που θέλει να κάνει πραγματικά, το οποίο εγώ το βρήκα μέσω της μουσικής. Έχω εμβαθύνει κι άλλο, έχω βρει και τον Ορφέα τελευταία, έτσι; Σκέψου τώρα, είμαι πενήντα, στα σαράντα πέντε βρήκα τον Ορφέα. Εγώ ευθύνομαι γι' αυτό; Δηλαδή, βρήκα τον Ορφέα, που είναι όλη η βάση μας, όλη η βάση του ελληνικού πολιτισμού, όλη η βάση της Θράκης, εδώ που είμαστε. Δεν θα έπρεπε ο Ορφέας να διδάσκεται στα σχολεία, οι ορφικοί ύμνοι κι αυτό που μεταφέρουν, αυτή η αλήθεια, η δύναμη των στίχων των ορφικών ύμνων; Δηλαδή, ορφικός ύμνος του Βορέου, που τον έχω κρεμασμένο εδώ στον τοίχο και τον διάβασες: «Χειμερίοις αὔρῃσι δονῶν βαθὺν ἠέρα κόσμου,κρυμοπαγής Βορέα, χιονώδεος ἔλθ’ ἀπὸ Θράκης». Δηλαδή: «Έλα απ' τη χιονοσκέπαστη Θράκη, εσύ Βορέα, και λύσε το σταμάτημα των συννέφων…», απ' τη Θράκη, έτσι; Από δω λέει, δεν λέει από κάπου αλλού, απ' τη Θράκη, από δω που είμαστε. «Λύσε το σταμάτημα των συννέφων και κάνε —«θαλερόμματον»— καθαρό τον αιθέρα, όπως λάμπουν οι ακτίνες του ηλίου πάνω στη γη». Δηλαδή, υπάρχει πιο ολοκληρωμένος στίχος από αυτόν; Δεν υπάρχει. Και είναι πριν την Οδύσσεια τώρα αυτά, πριν τον Όμηρο, αυτό το κείμενο. Είναι απίστευτο! Κι εγώ το ανακάλυψα τώρα. Αυτή η δύναμη της μουσικής που λέμε. Εγώ αυτή τη στιγμή συνεργάζομαι με πανεπιστήμιο στην Αμερική και προβάλλω το έργο, αυτόν τον πολιτισμό, τη ζωή όλη του Ορφέα, ένα έργο δικό μου, ορφικοί ύμνοι. Και προσπαθώ να προβάλλω… Παρόλα αυτά πάλι… γιατί δεν ήμασταν κάποτε, είμαστε και σήμερα. Η Ελλάδα και η Θράκη υπάρχει και θα υπάρχει πάντοτε ο πολιτισμός. Δεν θα εξυμνούμε μόνο τους αρχαίους ημών προγόνους, έτσι; Έχουμε και σήμερα, γίνεται αυτό. Αν υπάρχει σωστή τροφή, συνεχίζει να γίνεται. Με σκοπό φυσικά όλο αυτό το έργο του Ορφέα και όλος ο ελληνικός και θρακιώτικος πολιτισμός να φωτίσει ξανά όλο τον κόσμο, γιατί στην ουσία αυτό είναι ο ελληνικός πολιτισμός, ένας φως. Ορφεύς, αυτός που εκπέμπει το φως, ο Ορφεύς. Όλο αυτό, λοιπόν, αφού το κατάλαβα εγώ, είμαι στην τέλεια κατάσταση, έτσι; Εκεί που πρέπει να είναι ο άνθρωπος, με μια σωστή οικογένεια, με τα παιδιά μου —έτσι;—, με την αρμονία, έχω βρει αυτό που θέλω να κάνω. Δεν είναι πάρα πολύ ωραίο αυτό; Και αυτό πώς το βρήκα; Μέσω της μουσικής. Γι' αυτό κατευθύνω τα παιδιά στη σωστή μουσική, γιατί θεωρώ ότι η μουσική είναι παιδεία. Δεν μπορεί να έχουμε ολόκληρο Ορφέα, με τέτοια μηνύματα και να μην τον ξέρουμε και να ξέρουμε μόνο το ξενοδοχείο «Ορφέας» και την ομάδα «Ορφέας» και το ζαχαροπλαστείο «Ορφέας». Είναι τραγικό. Δεν μπορούμε να έρχονται φίλοι μας από την Αθήνα και απ’ τη Θεσσαλονίκη και να… με την κάμερα, ας πούμε, και να προβάλλουν πρώτα τα τζαμιά στη Θράκη και να μην προβάλλουν τον Ορφέα. Αν είναι δυνατόν! Φυσικά και σεβόμαστε τα τζαμιά και αυτοί οι άνθρωποι είχαν έναν πολιτισμό εδώ, αλλά να τα πάρουμε απ' την αρχή. Υπήρχε ο Ορφέας, υπήρχε ο Δημόκριτος, υπήρχε η Ιππαρχία, η φιλόσοφος της Θράκης, υπήρχε Ρήσος, υπήρχε Διομήδης. Αυτοί πού είναι; Δεν πάμε κατευθείαν στα τζαμιά. Αυτό είναι το θέμα. Και φυσικά, θα δείξουν και τα τζαμιά, γιατί υπάρχουν τα τζαμιά, υπάρχουν κι αυτοί οι άνθρωποι που έχουν μια κουλτούρα, μια παιδεία, που εγώ θεωρώ ότι συνέβαλαν και αυτοί πάρα πολύ σ' αυτή τη μουσική, στη μουσική που λέμε αρχαία ελληνική και μετά βυζαντινή και μετά Οθωμανική Αυτοκρατορία και οι ζυμώσεις που γίνανε εκεί, μες στα παλάτια, με τους μουσικούς της αυλής, Αρμένιους, Ρωμιούς, Άραβες, Εβραίους, έτσι; Και ακόμη και σήμερα βλέπουμε αυτή η μουσική εξελίχθηκε, έγινε Türk sanat μουσική —τουρκική έντεχνη μουσική, έντεχνη— και σήμερα αν θα ακούσεις πώς τραγουδάει μία παρέα στην Τουρκία σε ένα τραπέζι και ακούσεις μια παρέα πώς τραγουδάει στην Ελλάδα, θα καταλάβεις την παιδεία που είχαν στη μουσική αυτοί οι άνθρωποι ή το πώς παίζεις κουρδισμένα ένα όργανο. Αυτά δεν είναι τυχαία. Γιατί η δικιά μας η παιδεία έχει κάνει αυτή τη στροφή, γενικά μιλάω τώρα —έτσι;—, δεν μιλάω για μεμονωμένες περιπτώσεις, προς τη δυτική μουσική, αυτό που λέμε συγκερασμένο, δηλαδή αυτό που έχει βγει, για να εξυπηρετήσει κάποιες αρμονίες. Το συγκερασμένο βγήκε, για να εξυπηρετήσει κάποιες αρμονίες. Συγκερασμένο λέμε —το ‘χουμε ξαναπεί αυτό— είναι μια σκάλα με δώδεκα σκαλιά, μαζί με τις διέσεις, και εμείς μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε μία σκάλα με πενήντα τρία σκαλιά. Δηλαδή, δώδεκα χρώματα και πενήντα τρία χρώματα. Εμείς, με τη συγκερασμένη μουσική σήμερα, χρησιμοποιούμε τα δώδεκα χρώματα. Η δικιά μου η απορία είναι γιατί δεν χρησιμοποιούμε τα πενήντα τρία χρώματα, που μας τα ‘χουν δώσει και σαν πρώτη βάση οι αρχαίοι; Ο Πυθαγόρας έκανε τον μονόχορδα τον κανόνα. Άμα τα ψάξουμε λίγο, θα τα βρούμε. Κι άλλοι, φυσικά μουσικοί, μετά με το Βυζάντιο. Λέμε, ας πούμε: «Πρώτος ήχος…» λέμε... έχει πολλή πλάκα αυτό. Πρόσεξέ το πώς είναι, λέει: «Δώριος τρόπος των αρχαίων», ο δώριος τρόπος της μουσικής, έτσι;. Ο δώριος τρόπος των αρχαίων στη βυζαντινή, όχι απόλυτα, μεταφέρεται σαν αναλογία στον πρώτο ήχο της βυζαντινής. Ο πρώτος ήχος της βυζαντινής μεταφέρεται σαν μακάμι, που είναι τρόπος ανατολικής μουσικής, ουσάκ, ουσάκ. Ένα μακάμι λέω. Αντιστοιχία τώρα, έτσι; Ουσάκ. Απ' το ουσάκ στην ευρωπαϊκή μουσική μπορούμε να πούμε μία ελάσσονα κλίμακα, ας πούμε. Και απ' την ελάσσονα κλίμακα, πάνε σήμερα τα παιδιά στο πανεπιστήμιο και μαθαίνουν τη jazz μουσική, στην Αμερική. Και ποια κλίμακα διδάσκονται, ξέρεις; Την dorian, ο δώριος τρόπος δηλαδή. Ακριβώς αυτό γίνεται. Δηλαδή, δώριος τρόπος, πρώτος ήχος, ουσάκ, ελάσσονα κλίμακα, dorian ξανά, κύκλος, ξαναπάμε στο dorian. Και πάμε στην Αμερική να μάθουμε τον δώριο τρόπο, στην ουσία. Αυτά λίγο πρέπει να τα σκεφτούμε, πρέπει να τα γνωρίσουμε, πρέπει να τα μάθουμε. Εγώ τα ‘ψαξα και κάτι κατάλαβα. Ένα άλλο που έχω να πω… Τώρα εντοπίζω και προβλήματα μέσω αυτού, γιατί εγώ το βρήκα και προσπαθώ να το μεταφέρω στα παιδιά και σε μεγάλους, να το καταλάβουν, να το μάθουν, για να είναι και αυτοί καλά. Δεν έχω άλλο θέμα, δηλαδή, για να… ούτε με το ζόρι προσπαθώ να τα μεταφέρω αυτά. Αλλά επειδή το βρήκα, προσπαθώ να το μοιραστώ. Σαν να σου λέω: «Πήγαινε φάε, ξέρω 'γω, απ' τον μπαξέ μου, από εκείνη τη μηλιά, από τον κήπο μου, φάε ένα μήλο —έτσι;—. Εγώ το τρώω αυτό και είναι πάρα πολύ ωραίο». Ε, σ' το δείχνω. Από εκεί και πέρα, δεν θα σκάσω εγώ, άμα δεν πας να το φας εσύ το μήλο. Μπορεί να θες να πας να φας, ξέρω 'γω, από ένα ξινό φρούτο από κάπου αλλού. Εγώ έχω έναν μπαξέ, που τον κατάλαβα, τον ποτίζω, τον δούλεψα και σου δίνω ένα φρούτο. Δεν θα σκάσω και άμα δεν το φας με το ζόρι, έτσι; Είναι κάποιοι που θέλουν να φάνε αυτό το μήλο. Ε, αυτοί που θα το φάνε νομίζω θα αισθάνονται ωραία, όπως αισθάνομαι κι εγώ αυτή τη στιγμή. Δεν είναι κάτι απλό η μουσική, δηλαδή. Είναι κάτι πολύπλοκο, πολυδιάστατο, πολλοί παράμετροι, δεν είναι κάτι… είναι κάτι που δεν ελέγχεται, ας πούμε. Το φυσικό που λέμε. Θα το πω τώρα αυτό. Εδώ, έτσι όπως είμαστε στο χωριό, ακούω πολλές φορές αηδόνια. Σε όποιον έχω κάνει αυτή την ερώτηση και λέω… τώρα μιλάμε για τη δύναμη της μουσικής και τη φυσικότητα. Παίζουμε, ας πούμε… είμαστε οι δυο μας, εγώ παίζω μπουζούκι, εσύ παίζεις κιθάρα. Για να παίξουμε εμείς οι δυο μαζί, πρέπει να κουρδίσουμε. Να κουρδίσουμε, θέλω να πω να πάμε σε μια συγκεκριμένη συχνότητα, στο 440 να 'ναι η λα και των δυο μας και ανάλογα όλες οι νότες, οι άλλες. Αν δεν το κάνουμε αυτό, δεν μπορεί να… θα ακούγεται ένα πράγμα παραφωνία, ένα φάλτσο. Ή αν δεν παίξουμε στην ίδια κλίμακα, παίξεις τις ίδιες συγχορδίες και εγώ παίξω μια μελωδία στην ίδια κλίμακα, είναι ένα φάλτσο. Αν εγώ, όμως, πάρω ένα όργανο και περισσότερο φυσικό —ή ούτι ή βιολί, νέϋ, πλαγίαυλο— ή να τραγουδήσω και πάω μαζί μ' ένα αηδόνι και το αηδόνι κελαηδάει και τραγουδήσω ό,τι κλίμακα θέλω, ό,τι τονικότητα θέλω, θα ακούγεται πάρα πολύ ωραία αυτό, γιατί δικιά μου διαπίστωση είναι ότι το αηδόνι τραγουδάει φυσικά. Δηλαδή, οι συχνότητες που εκπέμπει και ακούμε εμείς είναι φύση, οπότε ταιριάζει με οτιδήποτε παίξουμε. Ύστερα, κάτι άλλο που θέλω να πω για τη δύναμη της μουσικής: είναι τα αναστενάρια, που λέμε, η πυροβασία, που το ‘χω δει με τα μάτια μου αυτό. Λένε, ας πούμε, ότι: «Πατάνε στα κάρβουνα». Ναι, πατάνε πάνω στα κάρβουνα με την εικόνα του Κωνσταντίνου και Ελένης, το ‘χω δει, γίνονται σε διάφορες… και είναι ένα θρακιώτικο έθιμο κι εγώ πιστεύω ότι είναι αρχαίο ελληνικό, διονυσιακό και ορφικό. Τι είναι αυτό που κάνει να μην καίγεσαι; Δεν είναι trick αυτό, αφού το ‘χω δει με τα μάτια μου. Εδώ ανάβουμε το μαγκάλι, να ψήσουμε καμιά μπριζόλα και δεν μπορούμε να πλησιάσουμε το χέρι μας. Και αυτοί είναι… έχω δει [00:50:00]ανθρώπους να είναι μέχρι στον αστράγαλο μες στο κάρβουνο. Η πίστη, λένε. Εντάξει, λέω εγώ η πίστη, εντάξει. Ναι, αλλά από πίσω είναι η λύρα η θρακιώτικη που παίζει συνέχεια. Χωρίς τη μουσική δεν γίνεται αυτό. Τι είναι αυτό που κάνει; Είναι μεγάλη δύναμη η μουσική, αυτό θέλω να πω μ' αυτά που λέω. Είναι τεράστια δύναμη και είναι ένα εργαλείο, για να κάνουμε τη ζωή μας και τους ανθρώπους καλύτερους. Γιατί, σκέψου τώρα, αν όλοι οι άνθρωποι παίζανε από ένα όργανο και μια μουσική, δεν θα ‘χαμε προβλήματα μεταξύ μας. Γιατί να ασχοληθώ εγώ; Αφού το ‘χα βρει. Θα ‘χα βρει και τον τρόπο έκφρασής μου και τα συναισθήματά μου. Γιατί να ασχοληθώ με σένα τώρα και με άμα πρέπει να βρει άλλο χρήματα και άμα πρέπει να σε εκμεταλλευτώ. Θα παίρναμε από ένα όργανο απέναντι, θα παίζαμε και θα τα βρίσκαμε και θα γλεντούσαμε. Εντάξει; Εντάξει, ουτοπία, αλλά ένας τρόπος για να καταλάβουμε μέχρι ένα μέρος τη δύναμη της μουσικής. Εντάξει, μπορώ να μιλάω σε πολύ χρόνο, να λέω πολλά, αν και δεν είμαι της ομιλίας, αλλά τελευταία, όπως μεγαλώνω, μου φαίνεται ότι μπορώ να πω πράγματα και να τα αποδείξω φυσικά. Και ξαναέρχομαι στο ερώτημά μου και λέω: γιατί εμείς σήμερα να ξέρουμε τον Σωκράτη με τη μία, ας πούμε; Σε ρωτάω: «Ποιος είναι ο φιλόσοφος;», με λες: «Ο Σωκράτης, ο Πλάτωνας». Άμα σε ρωτήσω: «Ποιος είναι ο γιατρός, ο μεγαλύτερος, που ορκίζονται όλοι σήμερα;», «Ο Ιπποκράτης», έτσι; Άμα σε ρωτήσω… για όλους έχεις να μου πεις, άμα σε ρωτήσω για μουσική, θα μου πεις: «Ο Χατζιδάκις, ο Θεοδωράκης, ο Βαμβακάρης και ο Τσιτσάνης». Δεν θα μου πεις ούτε για βυζαντινή μουσική, δεν θα μου πεις για βυζαντινούς… δεν θα μου πεις καταρχήν για τον Ορφέα, που είναι η αρχή όλων. Θάμυρις, —μιλάμε—, Εύμολπος —για μουσικούς, τώρα, έτσι;—, Αριστόξενος. Πολύ μετά είναι αυτό που μας διδάσκουν εμάς. Δεν είναι λίγο πρόβλημα αυτό, τα παιδιά μας να μην ξέρουν αρχαίους μουσικούς; Είναι μεγάλο πρόβλημα. Να ξέρεις αρχαίους φιλόσοφους, να ξέρεις αρχαίους μαθηματικούς... Πυθαγόρας. Πυθαγόρας όχι μαθηματικός μόνο και μουσικός, γιατί αυτό που έκανε με τη χορδή, βρήκε τις αρμονικές. Δηλαδή, άμα το ψάξεις —τώρα δεν φτάνει ο χρόνος, για να το αναλύσω—, έκανε πράγματα. Ας το ψάξουν αυτοί που ενδιαφέρονται, να δουν τι πράγματα κάνανε. Και τα παιδιά μας δεν τα ξέρουν αυτά για τη μουσική, δεν ξέρουν τίποτα. Και φυσικά, αυτή η δυτικοποίηση της μουσικής, που το διδάσκουν στα πανεπιστήμια, σήμερα έγινε με τον Μεταξά, δεκαετίες του ‘30, εκεί, ας πούμε, προπολεμικά που δυτικοποιήθηκε η μουσική. Όπως και τα σπίτια που βλέπουμε, τα νεοκλασικά, έγινε έτσι και με τη μουσική, να μη θυμίζει τίποτα Ανατολή, αυτό, όλο. Εγώ δεν είμαι εναντίον της Δύσης, φυσικά είμαι και υπέρ. Αλλά είμαι εναντίον του μονοπώλιου και ότι μόνο αυτό υπάρχει και ότι ο Έλληνας δεν έχει στην κουλτούρα, ας πούμε, τα μικροκόμματα. Μα, τα μικροκόμματα τα χρησιμοποιεί η βυζαντινή μουσική, τα ακούμε μες στην εκκλησία συνέχεια. Γιατί εμείς, ως συνθέτες, να μην γράφουμε πάνω στη μουσική μας με μικροκόμματα και να γράφουμε δυτικά, δυτικότροπα, μόνο; Γιατί; Εγώ αυτή τη στιγμή μού γεννάται, λοιπόν, όλο αυτό και προτείνω έναν καινούργιο τρόπο μουσικής, που το στηρίζω κιόλας με καινούργια τραγούδια που γράφω και μουσικά κομμάτια, που λέω ένα καινούργιο είδος, που θα πρέπει να… Καινούργιο είδος να το βαφτίσουμε τώρα, αλλά αυτό υπάρχει, εφόσον υπάρχουν τραγούδια και έχουμε βάσεις για αυτά που λέμε. Έντεχνη ανατολική ελληνική μουσική. Έντεχνη, γιατί έχει μια ποιότητα και μουσικά και ρυθμικά με μικροκόμματα και ο στίχος της είναι ποιοτικός, ανατολική, γιατί είναι απ' το Βυζάντιο, απ' την Κωνσταντινούπολη, απ’ τη Σμύρνη, με τέτοια ηχοχρώματα και δουλεύτηκε προς τα εκεί πιο πολύ, ελληνική, γιατί είναι ελληνική, αυτό δεν χρειάζεται ανάλυση, μουσική. Γιατί να μην υπάρχει αυτό; Υπάρχει, δεν μιλάμε για... γιατί όταν λέμε για παραδοσιακή μουσική, σίγουρα βγαίνουν παιδιά στα πανεπιστήμια, στα πανεπιστήμια, που σπουδάζουν το κανονάκι —έτσι;—, το κανονάκι, σπουδάζουν το ούτι, σπουδάζουν λύρα πολίτικη, λαούτο πολίτικο, όργανα που θέλουν ανάπτυξη. Κι όταν πάνε να τραγουδήσουν, τραγουδάν τουρκικά τα παιδιά. Η κόρη μου η ίδια, εκεί. Η κόρη μου παίζει κανονάκι και τραγουδάει, αλλά τραγουδάει τουρκικά, για να μπορεί να εκφραστεί μέσω του οργάνου που διδάσκεται αυτή τη στιγμή. Γιατί τα τραγούδια μας είναι… τα δημοτικά μας είναι περιορισμένα, πέρα απ' το: «Σαν τα μάρμαρα της Πόλης, μπρε αμάν, ωχ αμάν που ‘ναι στην… » Δηλαδή, μακάμι εδώ. Είναι ένα κομμάτι που τα αποδεικνύει όλα αυτά που λέω, που υπήρχε. Δεύτερο δεν μπορείς να βρει, όμως, σαν κι αυτό. Γιατί; Ή αν υπάρχει κανένα, που μου διαφεύγει τώρα. Γιατί δεν κινηθήκαμε πάνω σε αυτό; Ή: «Μοναχογιός ο Κωνσταντής» Το οποίο, λέει: «Μοναχογιός ο Κωνσταντής, έναν τον έχει η μάνα του». Τον λούζει, τον ντύνει, τον στέλνει στο σχολείο, ο δάσκαλος του μαθαίνει γράμματα και κάποια στιγμή αυτός είναι της μάνας του καμάρι και στη χώρα όλη ξακουστός. Άκου τώρα τι βγάζει! Αυτό είναι παραδοσιακό τραγούδι; Αυτό δεν είναι έντεχνο, σαν στίχος; Γιατί να είναι παραδοσιακό και τα βάζουμε όλα παραδοσιακά; Δηλαδή, εγώ όταν παίζω ένα ούτι, με βλέπουν και με λένε: «Α, εσείς παραδοσιακά παίζετε!». Δηλαδή, όλο τραγούδια του αγρού, για να χορέψουμε, για τον Γιάννη που πάει στα πρόβατα. Γιατί; Ποιμενικά, γιατί; Δεν είχαμε εμείς κουλτούρα, πολιτισμό; Δεν είχαμε ποιότητα; Εγώ απ’ το μέρος που έρχομαι είναι ο Βιζυηνός κι ο παππούς μου από εκεί ήρθε. Εντάξει, καλός ο «Στέργιος που ανέβηκε στην αχλαδιά» και… αλλά ο Βιζυηνός αυτά που έγραφε ακόμα διδάσκονται στα πανεπιστήμια και θα διδάσκονται. Γιατί, λοιπόν, να μην υπάρχει λίγο έντεχνο, πραγματικά έντεχνο, με τέχνη, και στον στίχο και στη μουσική, μες στην ελληνική μουσική; Αυτό βάζω σαν ερώτημα και σαν ερέθισμα και το ‘χω βγάλει, όπως το λέω.: έντεχνη ανατολική ελληνική μουσική. Και γράφω και τραγούδια πάνω σ' αυτό και, αργότερα, να πούμε κι ένα τέτοιο. Γενικά, αυτά ήθελα να πω για σήμερα, έτσι αυτά μου βγαίνουν σαν πρώτη… Νομίζω ότι είπα ό,τι είχα να πω, τα υπόλοιπα είναι πράξεις. Μ’ αρέσει να μιλάω, αλλά και να αποδεικνύω αυτά που λέω, όλα υπάρχουν στο διαδίκτυο από αυτά που λέω, υπάρχει και η δισκογραφία μου, υπάρχουνε οι συνεργασίες μου. Αυτό δηλαδή, θέλω να πω το πόσο σημαντικό είναι άμα θέλουμε, δηλαδή, να αναπτυχθούμε, να ξαναβρούμε το χαμένο μας γόητρο ως πολιτισμός, πρέπει να ψάξουμε αυτές τις αξίες που έχουμε διδαχθεί απ' το παρελθόν. Είναι όλα έτοιμα. Θα ψάξουμε τον Ορφέα —έτσι;—, τη μουσική, θα ψάξουμε τον Παλαμά. Εγώ θεωρώ ο Παλαμάς ότι είναι αξεπέραστος, για μένα, δηλαδή… Ο Παλαμάς ήξερε, όμως, για τον Ορφέα, αυτό είναι το θέμα. Δηλαδή, θα πρέπει να τα μάθουμε με μια σειρά όλα αυτά. Θα μάθουμε, θα διδαχτούμε τους τρόπους, να μπουν… Η μουσική να είναι βασικό μάθημα. Δεν μπορεί στην αρχαιότητα να λέγανε: «Φιλοσοφία, μουσική, γυμναστική» κι εμείς… Όταν πήγαινα εγώ σχολείο, την ώρα της γυμναστικής να έχουμε «γραμμή», κενό. Κάναμε όλα τα μαθήματα, δηλαδή, και την ώρα της μουσικής είχαμε κενό. Δεν χρειάζεται η μουσική. Γι' αυτό είμαστε σήμερα, έτσι όπως είμαστε. Κενό. Η μουσική δεν χρειάζεται; Ποια παιδεία να πούμε και πού... Να, εδώ είναι το πρόβλημά μας. Άμα δεν καταλάβουμε αυτά τα πράγματα... Έρχονται παιδάκια στη σχολή μου σήμερα και βλέπουν τα παραδοσιακά όργανα, τους δείχνω την ορφική λύρα. Τρελαίνονται. Δονούν μέσα τους, ξέρεις, οι χορδές, αυτά. «Πού είναι —λέει— αυτά τα όργανα;». Έγινε πρόσληψη… Εγώ δίδασκα ταμπουρά στο μουσικό σχολείο. Έγιναν καινούργιες προσλήψεις με μονίμους και κάνανε εκατόν τριάντα πιάνα μόνιμους, γιατί και ο ταμπουράς και το πιάνο είναι όργανα υποχρεωτικά. Πήρανε εκατόν τριάντα για τον ταμπουρά, πήρανε εβδομήντα για την κιθάρα, που είναι όργανα πάλι δυτικής κουλτούρας και μουσικής, και πήρανε και εννιά ταμπουράδες. Από κει να καταλάβουμε πόση σημασία δίνουμε ακόμη και σήμερα στην ελληνική μουσική. Εκεί, από εκεί ξεκινάει το λάθος, εκεί. Δεν υπάρχει ισορροπία. Και εμένα μ’ αρέσει πάρα πολύ ο Chopin, να ακούω πιάνο Chopin, τρελαίνομαι. Αλλά δεν μπορείς να παίρνεις εκατόν τριάντα πιάνα και οχτώ-εννιά ταμπουράδες. Αν πάρεις εκατόν τριάντα πιάνα, θα πάρεις και εκατόν τριάντα ταμπουράδες, γιατί είναι υποχρεωτικά τα όργανα. Αυτό, από κει ξεκινάει το πρόβλημα. Εγώ τα λέω, γιατί πρέπει να τα πω. Ήρθε η ευκαιρία να τα πω και θα τα πω και θα μείνουν αυτά που λέω. Εμείς κάνουμε τον αγώνα μας, αλλά δεν θα σκάσουμε κιόλας. Βλέπουμε τα αποτελέσματα. Δόξα τω Θεώ, έχω μαθητές που καμαρώνω γι' αυτούς, είτε τσιγγάνοι, είτε παραπληγικοί, είτε… Ήμουνα και εθελοντής στο «Περπατώ», στον Σύλλογο Παραπληγικών και με κινητικά προβλήματα ατόμων, ας πούμε. Καμαρώνω πραγματικά! Καμαρώνω, γιατί βλέπω τη δύναμη της μουσικής. Ελευθερία, την απόλυτη έκφραση των συναισθημάτω[01:00:00]ν του ανθρώπου. Αυτό κάνει η μουσική, η απόλυτη έκφραση. Μας αλλάζει τον χαρακτήρα, μας γιατρεύει. Στην αρχαιότητα, ακόμα και στην Αδριανούπολη, υπάρχει ένα μουσείο που βλέπεις, ας πούμε, κατά κάποιο τρόπο… Εντάξει, τώρα αυτό είναι λίγο τουριστικό, αλλά έχει βάση αυτό. Δηλαδή ότι με κάποια μακάμια, με κάποιες κλίμακες γιάτρευαν, ας πούμε, τον προστάτη, την καρδιά, γιατί λειτουργούν αυτά, είναι ψυχολογικά πολλές φορές. Λειτουργεί η μουσική σαν φάρμακο. Αυτό που έχω να πω είναι ότι πρέπει, άμα θέλουμε να ορθοποδήσουμε και να ανακτήσουμε το γόητρο, αυτό που λέμε, όλο αυτό το… και να ‘μαστε άξιοι απόγονοι αυτού που λέμε ελληνικός πολιτισμός και αρχαίος ελληνικός πολιτισμός και Θράκη και ξέρω 'γω και Κρήτη και ό,τι λέμε και Πόντος, πρέπει να είμαστε άξιοι, πρέπει να μάθουμε, να γνωρίσουμε την ιστορία μας —και μες στην ιστορία είναι και η μουσική φυσικά—, να πιάσουμε από την αρχή και να πάμε σ' αυτό που λέγανε οι αρχαίοι. Γυμναστική, μουσική, φιλοσοφία και σιγά σιγά θα ‘ρθουνε και τα άλλα. Δεν μπορεί να τα αποκλείσεις αυτά, από μικρά παιδιά, αρχή, τα πιο βασικά είναι. Αυτά.

Ωραία. Μια ερώτηση, έτσι λίγο που… από περιέργεια, επειδή ξεκινήσατε με τη δυτική —έτσι;—, με τα rock 'n' roll και με αυτά. Και στα είκοσι έξι-είκοσι εφτά ήταν που πρωτακούσατε το ούτι—

Το έπιασα.

Ναι—

Τον ήχο τον είχα σαν άκουσμα, γιατί ακούω χρόνια, σου λέω, από γάμους, από αυτά, εδώ πέρα με τη μειονότητα, αυτός ο ήχος υπήρχε μέσα μου, υπάρχει. Άσε εγώ που πιστεύω και στο DNA, πιστεύω ότι υπήρχε πολύ πριν μέσα μου, από κάποιον πρόγονο, ας πούμε, πιστεύω πολύ σε αυτό, το DNA. Γιατί το ‘χω δει με την κόρη μου αυτό, έτσι; Η κόρη μου εμένα κάνει πράγματα, που δεν έχει δει ότι τα κάνω, και κάνει ακριβώς τα ίδια. Τα βλέπει η γυναίκα μου καμιά φορά και λέει: «Κάνει αυτό που έκανες εσύ και δεν ξέρει ότι το ‘κανες εσύ». Άρα; DNA υπάρχει. Ακριβώς το ίδιο όμως.

Η επαφή με το ούτι ήταν καθοριστική, για να πορευτείτε προς το—

Ναι, το ούτι είναι, για μένα, είναι το όργανό μου. Γιατί, στην ουσία, το ούτι τι είναι; Είναι μία χορδή πάνω σ' ένα ξύλο. Δεν έχει τάστα, είναι άταστο και μπορείς να εκφραστείς σε κάθε μικροδιάστημα. Δηλαδή, μπορούμε να πούμε ότι είναι και… βασίζεται και στον Πυθαγόρα πάνω. Γιατί ο Πυθαγόρας τι έκανε; Πήγε στη μέση και βρήκε ότι απ' την αρχή μέχρι τη μέση είναι μια οκτάβα, δηλαδή επαναλαμβάνεται ο ίδιος ήχος. Αυτό είναι πολύ σπουδαίο να το τεκμηριώσεις, έτσι; Μετά το μετέτρεψε και πήγε και βρήκε τις αρμονικές και κάθε φορά περίσσευε κάτι απ' αυτό που έβρισκε —που περίσσευε ένα μικρό, δεν ήταν απόλυτο αυτό που έβρισκε— και αυτό ήταν το κόμμα του Πυθαγόρα. Αυτά τα κόμματα είναι, όμως, αυτό το φυσικό, που λέμε, το οποίο δεν είναι συγκερασμένο. Το ούτι, τώρα, στο ούτι αυτό ακριβώς: ήρθε μέσα μου και μέσω του ουτιού εξελίχθηκα σε όλο αυτό που βλέπεις και δεν μαζεύομαι τώρα.

Θα μπορούσαμε, δηλαδή, να πούμε ότι το ούτι είναι το αγαπημένο σας μουσικό όργανο;

Όλα είναι τα αγαπημένα μου, αλλά το ούτι το σέβομαι παραπάνω, γιατί με οδήγησε σε όλα αυτά. Όλα τα όργανα είναι αγαπημένα και φυσικά τώρα ασχολούμαι με δεκαπέντε-είκοσι όργανα διαφορετικά. Έχω εφεύρει και καινούργια όργανα που παίζω συγχρόνως πόδια, χέρια, εντάξει; Αλλά το ούτι είναι, θεωρώ, αυτό που καθόρισε την πορεία μου όλη, τη βάση μου. Με την κιθάρα έπαιζα, αλλά δεν βγήκε αυτό, από ό,τι βγήκε με το ούτι. Γι' αυτό λέω ότι όλα τα παιδιά και όλοι οι άνθρωποι πρέπει να ψάξουν και το όργανο, να το βρούνε, πρέπει να το πιάσουν, να δουν πώς δονεί ο ήχος πάνω τους. Δεν μπορείς έτσι, να πα’ να… μόνο απ' τη μορφή να πεις: «Αυτό μ’ αρέσει» ή «Μ’ αρέσει το χρώμα του πιάνου, είναι άσπρο». Γιατί εσύ μπορεί να ανακαλύψεις το τουμπερλέκι ή το νταούλι και να πάθεις πλάκα, ας πούμε. Τελείως άλλο όργανο, να το παίξεις και να αρχίσεις κι εσύ μαζί με αυτό να γίνεσαι κάτι άλλο, να εκφράζεσαι και να εξελίσσεσαι. Είναι σπουδαία πράγματα αυτά.

Απ’ όσα μας έχετε πει, νομίζω ότι καταλαβαίνω για ποιον λόγο έχετε ασχοληθεί με την παραδοσιακή μουσική, και όχι μόνο. Δηλαδή οι περιγραφές οι αναλυτικές και οι πολύ γλαφυρές που μας κάνατε στην αρχή απ’ το χωριό, απ’ τα χωράφια κι όλα αυτά, είναι αυτό που πέρασε κάπως μέσα σας και εκφράζεται απ' τη μουσική κατά κάποιο τρόπο;

Ακριβώς, ακριβώς αυτό είναι. Τρόπος ζωής, βιώματα. Αυτά μεταφέρονται με τη μουσική, ό,τι πέρασες, ό,τι θες να μεταφέρεις. Κράτησες τα καλά βιώματα και τα μοιράζεις στον κόσμο. Αυτό είναι… ιστορικά. Σήμερα, ας πούμε, συνεργάζομαι με τον αρχαιολόγο και ποιητή, αυτόν τον —ιερό τέρας θα έλεγα εγώ— τον Διαμαντή Τριαντάφυλλο, ο οποίος, ο άνθρωπος, είναι τόσα χρόνια στη Θράκη, έχει κάνει ανασκαφές, είναι βραβευμένος απ' την Ευρώπη μέχρι την Ασία, έχει ζήσει τη ζωή του, έχει διαβάσει και αυτή τη στιγμή βγάζει αυτό που κατάλαβε. Γράφει τους θρακιώτικους μύθους, επιγράμματα, μου τα δίνει κι εγώ τα κάνω μουσική. Δηλαδή, αυτό ακριβώς, παίρνουμε πάλι το καλό, παίρνουμε το καλό απ' τον Ρήσο, όλη τη ζωή του και… Τι μήνυμα μας μεταφέρει ο Ρήσος; Τι μήνυμα μάς μεταφέρει ο Διομήδης, η Ιππαρχία, ο Δημόκριτος; Αυτό που καταλάβαμε και αυτό που προσπαθούμε να μεταφέρουμε. Τα τραγουδάω στο αρχαίο, έχω κάνει και τη μουσική, τα χορογραφώ πάνω σε χορογραφίες θρακιώτικες, αρχέγονες και συνδέω το παρελθόν με το παρόν. Δηλαδή, παίρνω το παρελθόν και το φέρνω στο παρόν και το αφήνω σαν παρακαταθήκη για το μέλλον και τους λέω: «Ξεκινήστε από δω και πέρα». Βιώματα στα τραγούδια, έρωτες φυσικά, ερωτικά τραγούδια, τραγούδια εναντίον καταστροφής της φύσης, εναντίον της εξόρυξης του χρυσού, μητέρα γη, πάρα πολλά τραγούδια.

Τι είναι αυτό που σας εμπνέει, για να γράψετε τη μουσική; Δηλαδή, εγώ προσωπικά, το να μελοποιήσει κάποιος κάτι, το θεωρώ εξαιρετικά δύσκολο. Είμαι άσχετος, δεν είμαι καθόλου με τη μουσική, αλλά πώς εμπνέεται κάποιος και βάζει μουσική πάνω σε λέξεις;

Αυτό δεν είναι… αυτό ή το ‘χεις ή δεν το ‘χεις. Δηλαδή, υπάρχουν σήμερα άριστοι μουσικοί, που δεν έχουν γράψει ούτε ένα τραγούδι και υπάρχουν πολλοί κακοί μουσικοί, που έχουν γράψει πάρα πολλά τραγούδια. Αυτό ή το ‘χεις ή δεν το ‘χεις και εξελίσσεται. Μπορείς να το εξελίξεις, φυσικά, εξελίσσεται, όσο μεγαλώνεις κι εσύ και εξελίσσεσαι. Πώς; Αυτό δεν μπορώ να πω πώς, να σ' το πω πώς. Είναι κάτι που δεν το… απλά είναι κάτι που είμαστε σαν μια γυναίκα που κυοφορεί, ας πούμε, έγκυος και θέλει να βγάλει κάτι, εγώ έτσι αισθάνομαι. Αν είναι να βγάλω κάτι, δεν έχω όλο το βράδυ ύπνο, μέχρι να το βγάλω. Και έχω, δηλαδή, πολλές φορές έχω ξυπνήσει 05.00 η ώρα το πρωί, 04.00, 03.00, έχω σηκωθεί απ’ το κρεβάτι και έπαιξα κάτι, το κατέγραψα και μετά ήμουν σίγουρος. Δηλαδή, δεν μπορώ να πω ότι ανά πάσα στιγμή θα πω: «Α, τώρα θα γράψω κάτι», δεν γίνεται αυτό. Αυτό είναι θέμα έμπνευσης, δηλαδή είναι… Και το πώς γίνεται είναι μαγικό. Δηλαδή, έχει γίνει να γράφω στίχους, να γράφω μουσική, να γράφω πρώτα τους στίχους, να βάζω μουσική, να γράφω πρώτα τη μουσική, να βάζω τους στίχους, να παίρνω διαφορετική μουσική, διαφορετικό στίχο, να το βάζω μαζί. Αυτό είναι μετά στο μαγείρεμα που λέμε και στον μάγειρα. Η ενορχήστρωση βοηθάει πολύ στο πώς θα ακουστεί το κομμάτι. Και είμαι τυχερός, γιατί όλα αυτά τα είδη της μουσικής και όλα τα όργανα που ασχολήθηκα με κάναν να παράγω ένα πλούσιο έργο. Δηλαδή, να ξεκινάω παράδοση, ροκ, ρεμπέτικο, ζεϊμπέκικα, ορφικούς ύμνους, αρχαία μουσική, βυζαντινή μουσική, έντεχνη. Ό,τι με άγγιξε, προσπάθησα να εκφραστώ πάνω σ' αυτό, σ' αυτό το ηχόχρωμα, γιατί ήταν ένα κομμάτι μέσα μου αυτό. Δηλαδή, εγώ δεν λέω, ξέρεις, όπως είπα και πριν: «Αφού έπαιζα τώρα τέτοιο, άσ' τον Elvis, ξέρω 'γω, άσ' το rock 'n' roll». Όχι, υπάρχει μια σειρά. Υπάρχει ο Ορφέας, υπάρχει το Βυζάντιο, υπάρχουν οι παραδοσιακές μουσικές, υπάρχουν οι ρεμπέτικες, υπάρχει η λαϊκή, υπάρχουν τα κινήματα, ροκ, υπάρχει και σήμερα. Ακόμη και έχω γράψει πάνω σε low bap, ας πούμε, στίχο, rap, ξέρω 'γω, με στίχο πάρα πολύ ωραίο.

Θα μπορούσατε να μας πείτε λίγο από το… να μας μιλήσετε λίγο για τους δίσκους. Μας είπατε ότι ήτανε ένας στην Κωνσταντινούπολη, άλλος στην Κομοτηνή—

Ναι, μέχρι στιγμής έχω εννιά δίσκους, οι πέντε έχουν κυκλοφορήσει. Ο έκτος αυτή τη στιγμή θα γίνει, αυτός που λέμε με τον Ορφέα, που θα βγει από την Αμερική, απ’ το πανεπιστήμιο. Ο πρώτος δίσκος είναι τα Χελιδονίσματα, Χελιδονίσματα Θράκης. Είναι αυτό που λέμε από το 2003, γράφω τη μουσική για παραδοσιακούς στίχους που υπάρχουν απ' τις Μετρές Θράκης ακόμη και μαζί με τον σύλλογο και το σχολείο και με όλα τα άλλα τα σχολεία, σήμερα καθιερώθηκε σ' όλη την Ελλάδα αυτό, η αναβίωση. Υπήρχε, αλλά να αναβιωθεί[01:10:00] οφείλεται στο Μουσικό Σχολείο Κομοτηνής, γιατί δούλεψα εγώ εκεί και γιατί μου 'δωσε τους στίχους η κυρία Δήμητρα Τοπαλίδου του συλλόγου, Πολιτιστικού Συλλόγου Περιοχής Βυζαντινού Φρουρίου. Σ' αυτό οφείλεται όλο αυτό. Ο δεύτερος δίσκος είναι Θράκης φωνή, αυτό που έκανα στην Κωνσταντινούπολη και συμμετέχουν όλοι αυτοί οι μεγάλοι μουσικοί, και απ’ την Ελλάδα, ο Παντελής Θαλασσινός. Εκεί είχα την τύχη να βραβευτώ και από την εταιρεία, την «MBI» για τη συμμετοχή μου στον χρυσό δίσκο. Πήρα βραβείο για το τραγούδι μου Πικροθάλασσα, που συμμετείχε. Δηλαδή, ο Παντελής Θαλασσινός πήρε από διάφορους δίσκους τραγούδια και από αυτόν τον δίσκο μπήκε σε έναν άλλο, χρυσό δίσκο, οπότε βραβευτήκαμε κι εμείς, γιατί είχαμε από ένα τραγούδι σε αυτόν τον χρυσό δίσκο του Θαλασσινού. Ο επόμενος δίσκος, ο τρίτος δίσκος, ήτανε το Πέτρινο δαχτυλίδι, ένας δίσκος για την πόλη της Κομοτηνής, που εκεί μέσα ακούμε από βυζαντινή μουσική μέχρι παιδικά τραγούδια. Έχω ασχοληθεί πολύ και με τα παιδιά, γιατί, όπως είπαμε, τα παιδιά είναι η βάση μας. Άμα δεν χτίσουμε σωστή βάση, δεν θα έχουμε σωστή συνέχεια. Οργανικά, βαλσάκια μέσα. Ένα τραγούδι για την πόλη της Κομοτηνής, που ήταν με το ποτάμι και όλα αυτά, Περνούν οι μέρες στην Κομοτηνή. Ο τέταρτος δίσκος ήτανε πάλι με το Μουσικό Σχολείο Κομοτηνής, με παραδοσιακά τραγούδια απ' όλη την Ελλάδα. Θα τραγουδήσω αγαληνά, λεγότανε. Ο πέμπτος δίσκος είναι το Ηλιαχτίδα σαν ελπίδα, ένας δίσκος που έχει μέσα και δύο video clip με παιδιά. Ένα παιδικό τραγούδι, ο Αύγουστος κι ένας αντικριστός καρσιλαμάς της Κομοτηνής, που όλοι οι σύλλογοι της πόλης, οι περισσότεροι σημαντικοί, χορεύουν μέσα σε αυτό το… σε διάφορες τοποθεσίες της πόλης, στην Παναγία, την εκκλησία, στο τζαμί, στο ρολόι, στο βυζαντινό τείχος. Δηλαδή, μέσω πάλι της μουσικής δείχνουμε το ότι όλοι μαζί, ανεξαρτήτως φυλής και καταγωγής, μπορούμε και χορεύουμε αντικριστό χορό. Αυτό δεν το έχει κάνει κανένας όλα αυτά τα χρόνια, στην πόλη της Κομοτηνής. Και, επειδή δεν το λένε, το λέω εγώ. Υπάρχει αυτό. Δεν έχουν καταφέρει, δηλαδή, να χορεύει ο σύλλογος του ΜΟΚ με τον Σύλλογο Μειονότητας, ακόμα, μαζί. Εγώ το κατάφερα αυτό με αυτόν τον χορό. Υπάρχει και αυτό στο YouΤube, λέγεται Αντικριστός καρσιλαμάς Κομοτηνής, το βλέπουμε όλο αυτό. Πάλι βλέπουμε τη δύναμη της μουσικής. Και, φυσικά, και άλλα… εκτός από αυτά τα δύο video clip, αυτό έχει και διάφορα τραγούδια πιο πολύ κοινωνικού περιεχομένου, έτσι και με χαρακτήρα. Έχει και εκτός από παραδοσιακό και rock μπαλάντας και swing, έχει διάφορα έτσι. Ο έκτος δίσκος, λοιπόν, είναι το The Orpheus project, ένας δίσκος που συνεργαζόμαστε σήμερα με πανεπιστήμιο της Αμερικής, των Ηνωμένων Πολιτειών, ένας διπλός δίσκος για όλη τη ζωή του Ορφέα, τον βίο του, το έργο του, το μήνυμά του, που θα εξελιχθεί και σε παράσταση. Και υπάρχουνε και άλλοι δίσκοι, όπως ένας οργανικός με τραγούδια, που έκανα παλιότερα, και θα ‘ναι μόνο η μουσική, με οργανικά κομμάτια. Ευελπιστώ να βγουν και αυτοί οι μύθοι που λέμε, με τον Διαμαντή Τριαντάφυλλο, αλλά και πολλά άλλα καινούργια τραγούδια. Υπάρχει το soundtrack από μία ταινία που έγινε εδώ στην Κομοτηνή, πριν από πέντε-έξι χρόνια περίπου, το Ξενιτεμένη αγάπη, Sevdanin Göcü, την ιστορία μίας Ρωμιάς που ήρθε το ‘55 με τα γεγονότα απ' την Πόλη και είχε έναν φίλο εκεί στην... έναν έρωτα άφησε, τέλος πάντων, στην Πόλη και αυτό ήταν όλη η ζωή της και εξελίχθηκε. Το soundtrack από αυτή τη μουσική. Όπως και κάποιες άλλες ταινίες που έχω γράψει τη μουσική για τον σκηνοθέτη, τον φίλο και αείμνηστο Γιάννη Καρυπίδη, κάποια «επιστρατεύσιμα ντοκιμαντέρ» τα ‘λεγε αυτός, γιατί ήτανε μία για την ανακύκλωση, το άλλο ήταν εναντίον της εξόρυξης και υπέρ όλου του αγώνα που γίνεται γι' αυτό το… εναντίον των εταιρειών που θέλουν να καταστρέψουν τον τόπο μας. Και, μακάρι να υπήρχαν χρήματα και στήριξη και να βγαίναν πολλοί δίσκοι. Υπάρχει πολύ υλικό, υπάρχει, αλλά όλοι αυτοί που λέω μέχρι σήμερα ήτανε… υπήρχαν κάποια στήριξη, αλλά ήτανε μικρή, μικρή. Δηλαδή, υπάρχει επίσης ένας δίσκος που περιμένει κι αυτός, με υπέροχα τραγούδια της Αίνου, ανέκδοτα τραγούδια της Αίνου. Και αυτό περιμένει τη σειρά του, να βγει. Ανέκδοτα τραγούδια, μοναδικά. Που μέσα, αν τα ακούσεις και σαν στίχο και σαν μελωδία, μπορείς να βγάλεις μία ολόκληρη ιστορία για το πώς ζούσαν αυτοί οι άνθρωποι, να βγάλεις στοιχεία μέσα από αυτό. Γιατί οι στίχοι λένε, ας πούμε, το ένα τραγούδι μιλάει απ’ τον Δούναβη και φτάνει μέχρι την Αίνο. Τι κάναν, ας πούμε, οι γεμιτζήδες τότε στα ποτάμια, με τον στίχο λέει τι κάναν, ας πούμε, τη ζωή τους όλη. Και, ευελπιστώ να… όχι ευελπιστώ, θα βγούνε κι άλλοι δίσκοι. Ευτυχώς μ’ ακολουθούν τα κορίτσια, οι κόρες μου, είμαστε μαζί σ' όλο αυτό, η σύζυγος, η γυναίκα μου κι οι μαθητές μου, πολλοί, με στηρίζουν, στηρίζουν αυτό το έργο και πάμε πολύ καλά. Απλά δεν έχω τη στήριξη, που θα έπρεπε να έχω, θεωρώ, από την πολιτεία, απ’ το κράτος, απ’ το υπουργείο, όπως θες πες το, απ’ τον δήμο, απ’ το… γιατί το να πάρει ένας δήμος και να σου δώσει δύο, τρία, τέσσερα, πέντε χιλιάρικα, δεν φτάνουν, για να κάνεις έναν δίσκο. Αυτά, δηλαδή… γιατί εγώ για να κάνω έναν δίσκο, πρέπει να μην κάνω τίποτα άλλο, ας πούμε, και θα πρέπει να ζήσω και τα παιδιά μου και την οικογένειά μου. Δηλαδή, δεν καταλαβαίνουν ότι όταν είσαι μουσικός, πρέπει να ζήσεις απ’ τη μουσική και για να ζήσεις απ’ τη μουσική... Δεν είσαι αυτός που θα πα’ να παίξει τζάμπα, δηλαδή, σε μια συναυλία και θα πληρωθεί… πρέπει να πληρωθεί καλά, για να μπορεί να ζήσει την οικογένειά του ο μουσικός, ο επαγγελματίας, και ο δημιουργός. Γιατί αλλιώς δεν θα ‘κανε αυτό που περιμένεις εσύ να κάνει, δεν θα σου παρουσίαζε αρχαία όργανα και μουσικές και… Με κάποιο τρόπο δεν πρέπει να ζήσει και αυτός; Δηλαδή, γιατί να μην πληρώνεται μ' έναν μισθό ο μουσικός, ο καλός, ο επαγγελματίας, όπως πληρώνονται όλοι οι υπόλοιποι, για να κάνει αυτό που κάνει; Απλά το λέω εγώ αυτό. Δηλαδή, εμένα γιατί να μην με πληρώνει σήμερα έναν μισθό, το Δημόσιο, γι' αυτό που κάνω, αφού το έργο μου είναι γνωστό και φαίνεται ότι είναι έργο; Και θα πρέπει εγώ να κάνω μαθήματα, ας πούμε, σε όλο τον νομό, για να ζήσω εγώ την οικογένειά μου, να σπουδάσω τα κορίτσια μου, που σπουδάζουν στα δύο πανεπιστήμια διαφορετικά. Αφού εγώ έτσι και αλλιώς το κάνω το έργο μου, για να το κάνω. Και το ήδη έργο που έχω κάνει, θα ‘πρεπε να με πληρώνουν μόνο γι' αυτό που έχω κάνει, όχι γι' αυτό που θα κάνω από εδώ και πέρα. Καταλαβαίνεις τι λέω; Άμα κάτσω και το αναλύσω όλα αυτά που λέω, αυτά γίνανε, υπάρχουνε χειροπιαστά, το τι έγινε όλα αυτά τα χρόνια. Πώς εγώ, λοιπόν… σκεφτείτε τι δυσκολία είναι… το πιο δύσκολο πράγμα είναι αυτό: το πώς προσπαθείς να επιβιώσεις με το ίδιο αντικείμενο μες στη μουσική, χωρίς να ρίξεις το επίπεδό σου. Είναι απίστευτο αυτό και δύσκολο! Είμαι αληθινός σε αυτά που λέω και τα στηρίζω και μπορώ να απαντήσω σε οποιονδήποτε γι' αυτά που λέω. Και συγχρόνως, αυτά που κάνεις, ακόμα και τα μαθήματα, να τα κάνεις μ' έναν σκοπό όλα αυτά. Δηλαδή, κάνεις μάθημα στη μειονότητα, πάλι δουλεύεις για το καλό όλων, έτσι; Να βγάλεις σωστούς ανθρώπους, να αγαπήσουν την πατρίδα σου. Αυτά δεν τα καταφέρνουν ούτε στα σχολεία. Εμείς τα έχουμε κάνει αυτά και τα κάναμε και θα τα κάνουμε. Να βγαίνουν τσιγγάνοι, ας πούμε, και να βλέπεις ότι είναι… να καμαρώνεις γι' αυτούς. Εγώ, δηλαδή, με αυτά τα παιδιά, που είναι τσιγγάνοι, τους λέω: «Ρε παιδιά, τώρα εσείς δεν είστε γύφτοι, απογυφτοποιηθήκατε —λέω— με όλα αυτά εσείς». Με την καλή έννοια το λέω αυτό, γιατί οι γύφτοι, ξέρουμε όλοι μας, ότι έχουν πάντα αφτί. Άμα δεις, θα δεις κάποιους ανθρώπους να δουλεύουν στη Γερμανία, να έχουν τα παιδιά τους, την οικογένειά τους, να παίζουν τα όργανά τους άριστα, να είναι κιμπάρηδες, να κερνάνε, όταν βγαίνεις έξω —δηλαδή, αυτά δεν υπάρχουν από αυτούς—, να μιλάνε ωραία, να ακούν. Αυτά τα ‘κανε η μουσική όλα. Ή αυτό που λέμε, με τα «Χελιδονίσματα», χιλιάδες παιδιά να βγαίνουν και να τραγουδάν. Υπάρχει πιο ωραίο πράγμα απ' αυτό; Δεν υπάρχει πιο ωραίο. Τα παιδιά να βγαίνουν και να τραγουδάνε για το bullying, όλοι μαζί. Και το πιο άσχημο, το είδαμε κι εκεί, περάσαμε έξω από ένα λύκειο και δεν βγήκαν ούτε να μας χαιρετήσουν από τα παράθυρα. Ούτε να βγουν στην αυλή, να μας πουν, ξέρω 'γω: «Γεια σας, είμαστε μαζί». Οι δάσκαλοί τους να τους πούνε: «Κοιτάξτε, περνάνε τα παιδιά. Αλλά εσείς έχετε τώρα κατεύθυνση —λέει—, είναι σημαντικό αυτό που κάνουμε, μην ασχολείστε μ' αυτούς που έξω περνάνε με τον Γιακουμάκη. Αλλά σε τρεις μήνες, πέντε μήνες, γράψτε για τον Γιακουμάκη, για το bullying έκθεση, μάθημα, για να περάσετε στο πανεπιστήμιο». Κι εγώ ρωτώ: τι θα γράψεις για τον Γιακουμάκη; Όταν περνάει ολόκληρος Γιακουμάκης από μπροστά σου με χίλια παιδιά κι εσύ δεν βγαίνεις ούτε απ' το παράθυρο. Δεν πρέπει να τα πω αυτά; [01:20:00]Αφού μου βγαίνουν, είναι αλήθειες που τις είδα. Και με κάναν φυσικά και σκέφτηκα πώς θα κινηθώ από δω και πέρα.

Μας είπατε για την κατάσταση του χωριού και το πώς ήταν η κοινωνική ζωή πριν από πενήντα-εξήντα χρόνια. Σήμερα σε τι κατάσταση βρίσκεται το χωριό;

Αυτό που θυμάμαι εγώ σαν κατάσταση είναι απ' τις αρχές της δεκαετίας του ‘70, που άρχισα να καταλαβαίνω, το 1974-'75, από μικρό παιδί, τους παλαιότερους, τους παππούδες, ανθρώπους, δηλαδή, που ήρθαν ως μετανάστες, όπως ο παππούς μου, απ' την πατρίδα που λέγανε, από την Ανατολική Θράκη, κυρίως. Οι δρόμοι ήταν τελείως αλλαγμένοι, χωματόδρομοι, με μεγάλες λακκούβες. Βέβαια, τα σπίτια δεν αλλάξαν και πολύ, γιατί έμεινε αυτό το παραδοσιακό στο χωριό, αυτά τα πλίνθινα σπίτια, τα χαμηλά. Ακόμη και αυτοί που έρχονται, ακόμη και σήμερα, από την ορεινή Ροδόπη, μουσουλμάνοι πομακικής καταγωγής και τα σπίτια που χτίζουν είναι πάλι έτσι, μονοκατοικία, με τη σκεπή, κρατάνε έναν γραφικό χαρακτήρα. Θα πω αυτά που θυμάμαι. Θυμάμαι ένα σχολείο που είχε, όπως και τα περισσότερα χωριά τότε, αρκετό κόσμο, υπήρχε… τα σπίτια ήταν γεμάτα με κόσμο, υπήρχαν δυο μαγαζιά, στον χριστιανικό τον «μαχαλά», λέμε εμείς, χριστιανική μεριά και μουσουλμανικός μαχαλάς. Υπήρχαν και εκεί τα ανάλογα καφενεία. Στο χριστιανικό υπήρχαν δύο καφενεία που είχαν και ζωντανή ορχήστρα ακόμα. Δηλαδή, είχε κανονικά όργανα τη δεκαετία του ‘70, μέσα δεκαετίας ‘70, είχε όργανα, είχε ντραμς, είχε…. Δηλαδή, αν δεις το χωριό τώρα, δεν μπορείς να το πιστέψεις ότι μπορούσε να έχει ηλεκτρικά όργανα τότε, ας πούμε. Και ερχόταν οικογένειες και τρώγανε, κανονική ταβέρνα, ας πούμε. «Τα τρία έγχρωμα φώτα», το ένα το μαγαζί και το άλλο, δίπλα, το καφενείο. Μετά στη δεκαετία του ‘80 άρχισαν να λιγοστεύει ο κόσμος, να φεύγουν. Έκλεισε και το σχολείο, κάπου στα μέσα του ‘80, μείναν μόνο οι γονείς, που έγιναν παππούδες, άρχισαν να πεθαίνουν κι αυτοί. Η εκκλησία, η πρώτη, χτίστηκε, απ' ό,τι ξέρω, μαζί με το σχολείο στη δεκαετία του ‘50, αρχές ‘50, κάπου εκεί και τα δύο. Η μεγάλη χτίστηκε το ‘78, του Αγίου Τρύφωνα. Ο πατέρας μου ήταν ιερέας στο χωριό. Θυμάμαι τον κόσμο που δούλευε πάρα πολύ στα χωράφια, καπνοπαραγωγοί, σιτάρια και είχαν τα γελάδια. Όλοι είχαν, δηλαδή, είχαν αγελάδες στην αυλή και τις βόσκαν. Θυμάμαι να σπέρνουν και να καλλιεργούν με το χέρι τον καπνό. Ακόμη και τον πατέρα μου, θυμάμαι, να έχει δύο σακιά, ένα μπροστά κι ένα από πίσω, και να ρίχνει σπόρο και λίπασμα, να οργώνει, ας πούμε, με το υνί, με το μονόυνο και με τα δύο τα γελάδια. Παλιότερα είχαν βόδια. Και τα ξύλα φυσικά, τα πουρνάρια, αυτά που ήταν για τον φούρνο, για να ψήσουν το ψωμί, πήγαιναν και τα έκοβαν απ' το βουνό, μέρες ολόκληρες. Τα πρόλαβα λίγο αυτά. Μετά ήρθαν, δεκαετία του ‘80, τα τρακτέρ. Κάποια φορτηγά ερχόντουσαν και πουλούσανε, όπως είναι τώρα τα σούπερ μάρκετ, κινητά παντοπωλεία. Αλλά, συνέχεια λιγόστευε, λιγόστευε, λιγόστευε και ακόμη έφτασε σήμερα να έχει δεκατρείς-δεκατέσσερις κατοίκους χριστιανούς ένα χωριό, που εγώ το θυμάμαι να έχει τουλάχιστον εκατόν πενήντα-διακόσιους, ας πούμε, εγώ. Και παλιότερα είχε ακόμα περισσότερο. Οι μουσουλμάνοι ήταν πάντα περισσότεροι και παλιότερα, σήμερα, όμως, λιγόστεψαν και αυτοί. Και αυτοί είναι γύρω στους διακόσιους πενήντα τώρα. Από χριστιανικής πλευράς δεν υπάρχει πολύς κόσμος τώρα. Δηλαδή, κάποιοι που πάνε, όπως εμείς τώρα με τη γυναίκα μου, μία φορά τη βδομάδα, κάποιοι που έχουν έναν γονιό εκεί στο χωριό, ας πούμε. Δηλαδή, είναι κάποιοι που μένουν σταθερά, κάποιοι, σαν και εμάς, δύο-τρία ζευγάρια, που πάνε μια φορά τη βδομάδα, κάποιοι που έρχονται από Γερμανία μία φορά το καλοκαίρι και κάποιοι που έρχονται ανά δέκα χρόνια κι οι πιο πολλοί ρίξαν μαύρη πέτρα, που λένε. Ναι. Δεν ξέρω, εγώ πιστεύω ότι λόγω του ότι είχε διάφορες καταγωγές το χωριό, δεν είναι, ας πούμε… Τα διπλανά χωριά, όπως το Κίζαρι, ήταν Πόντιοι, το πιο πάνω, Νέα Σάντα, είχε Σαρακατσάνους. Πιστεύω ότι επειδή είχε πολλές διαφορετικές καταγωγές, δηλαδή εμάς τώρα ήρθαν απ' την Ανατολική Θράκη, άλλοι ήρθαν απ' τη Μικρά Ασία, άλλοι… δεν ήταν από τα ίδια μέρη και γι' αυτό δεν ήταν δεμένοι, δεν δέθηκε σαν χωριό. Κι αυτό το βλέπουμε και απ’ τα πανηγύρια. Δηλαδή, το Ιάσιο ας πούμε, και αυτό το διπλανό χωριό, είναι από ένα μέρος όλοι, απ' την Ανατολική Ρωμυλία και τους βλέπεις είναι ενωμένοι, κάνουν πράγματα σαν σύλλογος, μαζί. Το Κίζαρι το ίδιο, η Νέα Σάντα το ίδιο. Το δικό μας το χωριό, ο Έβρενος και το Λύκειο, που είναι σε αυτή την κατάσταση, δηλαδή πρόσφυγες από διάφορα μέρη, γρήγορα έσβησε. Εκεί το αποδίδω αυτό, ότι είχε πολύ διαφορετικές καταγωγές.

Ωραία. Και το σχολείο που έκλεισε απ' τη δεκαετία του ‘80—

Δεκαετία του ‘80, αρχές ‘90, εκεί δηλαδή, κάπου εκεί, κάπου εκεί έκλεισε. Είχε πολύ λίγα παιδιά. Το μουσουλμανικό σχολείο υπάρχει, δουλεύει, φυσικά με πολύ λιγότερα παιδιά απ' ό,τι είχε άλλες εποχές.

Το σχολείο σήμερα έχει κάποια άλλη χρήση;

Το σχολείο σήμερα το χρησιμοποιούμε εμείς σαν Σύλλογο του Εβρένου. Προσπαθούμε κάποιοι, έτσι που αγαπάμε το χωριό μας, να συνεχίσουμε ό,τι μπορούμε να συνεχίσουμε, να αναβιώνουμε πράγματα από τους παλιότερους Εβρενκιώτες και να είμαστε εκεί, γιατί μας αρέσει, το αγαπάμε. Αυτοί που είμαστε εκεί το αγαπάμε. Και άλλοι το αγαπάνε σίγουρα, αλλά όχι σαν κι εμάς μάλλον, γι' αυτό δεν είναι εκεί. Εμείς κάναμε και το σπίτι εκεί, του παππού, εντάξει, και μας αρέσει όλο αυτό και... Φυσικά, μας αρέσει και το ότι έρχονται καινούργιοι άνθρωποι, προσπαθούμε να κάνουμε σχέσεις—

Και τώρα που βλέπετε το σχολείο σε αυτή την κατάσταση, έστω κι αν στεγάζει τον Πολιτιστικό Σύλλογο, είναι το σχολείο που πήγατε εσείς πρώτη δημοτικού, έτσι;

Ναι.

Πώς νιώθετε γι' αυτό;

Κοίταξε, εγώ το θεωρώ σχολείο. Δηλαδή, ακόμη και όταν θέλω να γράψω μουσική εκεί μέσα ή όταν θέλω να κάνω μια πρόβα με μαθητές μου, το χρησιμοποιώ και σαν σχολείο πάλι. Δηλαδή είναι σχολείο, έχει αυτή τη λειτουργία και ας μην είναι αυτό το σχολείο που λέμε. Με την ίδια χρήση πάλι, γράφω μέσα, μαθαίνω στίχους. Μέσα, ας πούμε, έψαλα ορφικούς ύμνους και προσπαθούσα να τους εμπεδώσω καλύτερα, επειδή έχει πάρα πολύ ωραία ακουστική μέσα κι έχει και ωραία ενέργεια ο χώρος και έχει και τον μαίανδρο κάτω, στο πλακάκι, είναι ωραία η αίσθηση. Τώρα, εγώ έχω και μνήμες εκεί πέρα, πάρα πολύ ωραίες. Εγώ κράτησα μόνο τις καλές μνήμες απ' το χωριό. Κάποιοι φίλοι μου, κάποιοι άλλοι χωριανοί έχουν κρατήσει τις κακές, γι' αυτό, πολλές φορές που έχουμε συζητήσει, δεν θέλουν να ‘ρθουν ξανά, να δουν το μέρος. Εγώ, βέβαια, επειδή έφυγα μικρός ίσως και δεν έμεινα πολύ εκεί, αισθάνομαι ότι σαν με ξεριζώσανε από κείνο το χωριό και να με φυτέψανε αλλού. Γι' αυτό και δεν μπόρεσα να αγαπήσω, ας πούμε… Ήρθα στην Κομοτηνή στο δημοτικό, ακόμα δεν μπορώ να το ξεπεράσω αυτό. Αισθάνομαι ακόμη ότι με ξεριζώσανε. Ήταν εκεί οι φίλοι μου, ήταν όλη αυτή η φύση εκεί, το παιχνίδι με τα ζώα, με τα... ένας υγιής τρόπος να περνάς τα παιδικά χρόνια, να ζεις δηλαδή. Αισθάνομαι πολύ τυχερός που έζησα εκείνα τα παιδικά χρόνια, σε κείνο το χωριό, πάρα πολύ τυχερός. Και προσπάθησα να το μεταφέρω και στα παιδιά μου. Πηγαίναμε, όταν ήταν και μικρά, αλλά δεν υπήρχαν εκείνοι οι άνθρωποι. Υπήρχαν... λιγόστεψαν οι άνθρωποι, για να [01:30:00]ζήσουν όλο αυτό. Δεν υπήρχε το ποτάμι, ας πούμε. Υπήρχε ποτάμι που περνούσε μέσα απ’ το χωριό και ψαρεύαμε. Υπάρχει ακόμη το ποτάμι, αλλά αλλάξαν αυτά τώρα. Εμείς στο ποτάμι που περνάει δίπλα απ' το χωριό, πρώτη δημοτικού, θυμάμαι, δευτέρα δημοτικού, με τους φίλους μου εκεί ψαρεύαμε. Βάζαμε ένα καλάθι, αυτά που βάζουν τώρα μέσα τον καπνό, κοφίνι, το βάζαμε σ' ένα στενό μέρος, που περνούσε το νερό, και πιάναμε εκατό ψάρια, θυμάμαι. Τα μετρήσαμε, εκατόν ένα ψάρια πιάσαμε και τα φάγαμε. Πήγαμε στη μητέρα του φίλου μου, μας τα τηγάνισε και τα φάγαμε, παιδάκια ήμασταν. Ψάρια απ' το ποτάμι. Δηλαδή, άλλες εποχές, άλλαξαν κι οι εποχές. Αλλά, ευτυχώς, δεν έχουν αλλάξει πάρα πολλά πράγματα στο χωριό. Δηλαδή, αυτό που θυμάμαι ακόμη και στη δεκαετία του ‘80 είναι το ίδιο. Πέρα απ' τον δρόμο που χτίστηκε και κάποια καινούργια σπίτια, δεν άλλαξαν πολλά πράγματα και μ’ αρέσει αυτό. Αυτό το αρχαίο, ας πούμε, το αρχέγονο. Να βλέπεις τα πλιθιά, τα κεραμίδια τα παλιά, είναι ωραίο σαν εικόνα. Κουκουβάγιες πετάνε εκεί, οι γάτες ελεύθερες, σκυλιά, ζώα, χελώνες στην αυλή, σκαντζόχοιροι το καλοκαίρι, πάρα πολύ ωραίο, σαύρες και φίδια ακόμη. Τα φίδια δεν είναι απαραίτητο κακά, ας πούμε, ερπετά. Περνάν και φεύγουν. Αλλά είναι ωραίο, όταν τα βλέπεις να… είναι φύση. Πάρα πολύ ωραία πουλιά, αηδόνια. Έχω μια στάμνα στην αυλή και ήρθε μέσα ένα ζευγάρι παπαδίτσες —ή καλόγεροι τα λένε αυτά— και για χρόνια ήταν μέσα, έρχονταν και γεννούσαν αυγά, στη γλάστρα μέσα, στην αυλή μου, εκεί. Δηλαδή, αυτά δεν τα βλέπεις.

Μπορείτε να μας πείτε κάποιες δράσεις του Πολιτιστικού Συλλόγου;

Οι δράσεις του Πολιτιστικού Συλλόγου... Πριν από χρόνια ήταν ένας Σύλλογος Γυναικών, πριν από μας δηλαδή, πριν τριάντα χρόνια ήταν Σύλλογος Γυναικών που έκαναν τότε τη «Γυναικοκρατία», ντυνόντουσαν οι γυναίκες, μασκαρευόντουσαν με κάτι γελάδες, με κάτι κουδούνες, θυμάμαι, και ντυνόταν σαν άνδρες και κλείνονταν οι άνδρες στα σπίτια. Σαν δράση του συλλόγου θυμάμαι αυτό. Μετά, σαν σύλλογος, πηγαίναν εκδρομές, απ' ό,τι θυμάμαι, θάλασσα, μ' ένα λεωφορείο, τους πήγαινε στη παραλία. Αργότερα, σταμάτησε να υπάρχει αυτός ο σύλλογος, άλλαξε, δεν ήταν γυναικών, έγινε πολιτιστικός και αρχίσαν μετά να γίνονται τα πανηγύρια. Δηλαδή, πριν από είκοσι χρόνια —να πούμε είκοσι; Δεκαοχτώ; Δεκαπέντε;— γινόντουσαν πανηγύρια, μέχρι και πριν από τέσσερα-πέντε χρόνια. Πολύς κόσμος, πλαστικά τραπέζια, καρέκλες, φαγητό. Αλλά, ήρθε αυτό και έδειξε τελικά ότι, εντάξει, δεν ήταν και τόσο απαραίτητο κατ' αυτό τον τρόπο, γιατί φτάσαν σε κάποια σημείο να έρχονται σύλλογοι άσχετοι, ας πούμε, απ' την Αλεξανδρούπολη και χόρευαν τώρα. Δεν είχε σχέση με το χωριό, δεν ήταν αντάμωμα. Εγώ πιστεύω ότι σ’ αυτά τα χωριά, σ’ αυτά τα μέρη πρέπει να γίνονται ανταμώματα, κάτι που θα κάνουμε εμείς από δω και πέρα. Θα κοιτάξουμε, δηλαδή, να κάνουμε ανταμώματα, να ανταμωθούμε, να βρεθούμε, να θυμηθούμε κάποιες ιστορίες, να αφηγηθεί ο καθένας μια ιστορία από… τι θυμάται; Φωτογραφήσαμε υλικό από οικογένειες. Τέτοιες δράσεις, δηλαδή. Βίντεο θα προβάλλονται. Φυσικά και κάποια δρώμενα που θεωρούμε ότι έχουν αξία, γιατί προχωράει, εμείς προχωράμε, ο πολιτισμός πρέπει να προχωράει και ασχολούμαστε με τον πολιτισμό και το χωριό είναι ένα μέρος που και έμπνευση μάς δίνει και πρέπει να κάνουμε τα πράγματα, για να μείνει ζωντανό και να έχουν κι έναν λόγο να ‘ρθει κι ο κόσμος, να συνεχίσει να το στηρίζει. Ας πούμε, η διπλανή αυλή στο χωριό, η διπλανή αυλή του σχολείου —υπάρχει μια αυλή, απ' ό,τι έχεις δει εκεί πέρα— είχε πολλά δέντρα παλιά, αμυγδαλιές. Οι αμυγδαλιές ήταν του σχολείου, τώρα δεν έχει. Είπαμε πέρσι να κάνουμε μια δενδροφύτευση εκεί πέρα και μετά θα το γλεντήσουμε με τη φωτιά, με μια φωτιά, που θα χορεύουμε γύρω γύρω απ' τη φωτιά και θα αναβιώσουμε ένα έθιμο από τα αρχαία χρόνια. Ακόμη θα ψάλλουμε, θα απαγγείλουμε και έναν ορφικό ύμνο, σκεφτήκαμε να το κάνουμε έτσι δηλαδή. Θα χορέψουμε με τη θρακιώτικη λύρα, να το γλεντήσουμε, δηλαδή, όλο αυτό. Και σιγά σιγά να παίρνουμε πράγματα από το παρελθόν και τα να φέρνουμε στο παρόν. Πράγματα, που θεωρούμε ότι είναι σημαντικά, τα φέρνουμε στο παρόν σαν παρακαταθήκη και τα αφήνουμε για το μέλλον. Κι ας είναι και ένα χωριό που πάει να σβήσει, όπως λένε οι περισσότεροι, εμείς το ‘χουμε ζωντανό, δεν το αφήνουμε να σβήσει. Δηλαδή, κάνουμε τέτοιες δράσεις που και από έξω μπορεί να ‘ρθει κόσμος και να μάθει και το χωριό, αλλά και ο ίδιος ο τόπος προσφέρεται, γιατί έχει μια ενέργεια διαφορετική. Έχει κάτι, γι' αυτό και είμαι κι εγώ εκεί, επειδή την αισθάνομαι αυτή την ενέργεια.

Ωραία. Με αφορμή αυτό το τελευταίο, υπάρχει κάποιο μουσικό όραμα που δεν έχετε εκπληρώσει;

Κάποιο;

Μουσικό όραμα. Ένα όραμα που σχετίζεται με τη μουσική, κάποια δράση που δεν έχετε εκπληρώσει ακόμα και θέλετε να εκπληρώσετε.

Κοίταξε, όλα τα έχω εκπληρώσει και πιστεύω ότι θα τα καταφέρω. Αυτά δεν τελειώνουν ποτέ. Έναν καημό που έχω, η αλήθεια είναι, ότι ποτέ δεν —έχω χάσει τον πατέρα μου, κάποια χρόνια— και δεν κατάφερε να δει αυτό που κάνω τώρα. Αυτό είναι πιο σημαντικό για μένα. Τα υπόλοιπα, νομίζω, τα ‘χω καταφέρει όλα. Δηλαδή και με τα παιδιά μου να παίζω μαζί και να ‘ναι η μητέρα μου από κάτω, να μ' ακούει και η γιαγιά μου και αυτοί που μ’ αγαπούσαν, που με ξέρουν από μικρό και αυτά που ονειρεύτηκα και πολύ ωραία γνωριμίες έκανα με ανθρώπους, καινούργιους φίλους. Αλλά αυτό είναι που το ‘χω σαν καημό δηλαδή, τα υπόλοιπα… Επειδή έχω ασχοληθεί πάρα πολλά χρόνια με τη μουσική —όχι μόνο έχω ασχοληθεί, είναι ο τρόπος της ζωής μου αυτός που αποφάσισα να κάνω— και δεν νομίζω ότι… δεν έχω κενά σε αυτό δηλαδή. Απ’ τα παλιά, απ’ τα παιδικά μου χρόνια, μέχρι και σήμερα ανακαλύπτω, ανακαλύπτω. Δεν νομίζω ότι έχω αφήσει κάτι, που να πω: «Αχ, δεν το ‘κανα αυτό» ή όργανο ή μουσική. Ό,τι μου άρεσε σαν όργανο, σαν ήχος, το ‘ψαξα. Το αγόρασα, ας πούμε, το όργανο. Μ’ άρεσε το ούτι, πήρα ούτι, μ’ άρεσε το βιολί, πήρα βιολί, το ‘ψαξα. Μέχρι εκεί, δηλαδή, δεν… Μ' αρέσει και η κλασική μουσική, αλλά δεν λέω: «Αχ, γιατί δεν παίζω, ας πούμε, Vivaldi», κατάλαβες; Δεν θέλω να το κάνω αυτό, με φτάνει που παίζω ταξίμια με το βιολί, με φτάνει η παραδοσιακή μουσική, κατάλαβες; Δεν έχω κάτι και νομίζω θα τα κάνω όλα, σιγά σιγά θα γίνουν. Υγεία να έχω και θα γίνουν όλα.

Πόσα μουσικά όργανα παίζετε αυτή τη στιγμή; Πόσα κατέχετε;

Κοίταξε, αν θες να πεις αλήθεια, μουσικό όργανο δεν μπορείς να κατέχεις ποτέ κανένα, γιατί είναι από μόνο του… Κανένας δεν ξέρει ένα όργανο, δηλαδή ο μεγαλύτερος μουσικός του κόσμου, ο πιο δεξιοτέχνης... Δηλαδή, να μου πεις τώρα —ποιον να μου πεις;—, πες μου έναν δεξιοτέχνη τώρα που θέλεις εσύ, που σκέφτεσαι. Ο Paganini, ας πούμε, —έτσι;— στο βιολί. Ποιο βιολί, όμως; Άμα του πω εγώ να παίξει ένα ουσάκ, δεν θα μπορέσει να παίξει. Άρα είσαι ο καλύτερος σ' ένα είδος, μιας εποχής, σε ένα στυλ. Ο Χιώτης, ξέρω 'γω, στο μπουζούκι, εκείνο το μπουζούκι. Άμα πεις, όμως, με το μπουζούκι να παίξεις jazz, είσαι πολύ λίγος, κατάλαβες; Θέλω να πω ότι όλα τα όργανα δεν… οι δεξιοτέχνες είναι σε ένα είδος οι περισσότεροι, σ' ένα-δύο. Οπότε και αυτό θα βγουν πάλι άλλοι, καινούργιοι, με καινούργια πληροφορία, που θα τους ξεπεράσουν κι αυτούς. Οπότε δεν μπορείς να ξέρεις ότι ξέρεις ένα όργανο, κανείς δεν μπορεί να πει ότι: «Ξέρω ένα όργανο». Εγώ συνέχεια γνωρίζω και γνωρίζω. Τώρα, εγώ τα γνωρίζω τα όργανα, τα μελετάω, όσο μπορώ, γιατί είναι πολλά τα όργανα που μελετάω. Τα βασικά είναι καμιά δεκαριά, που μελετάω, και κάποια άλλα που είναι σε δεύτερη —άλλα δέκα—, σε δεύτερη μοίρα —σε δεύτερη μοίρα;—, γιατί δεν προλαβαίνω τόσο πολύ. Όλα μ’ αρέσουν, αλλά δεν μπορώ να τα κάνω όλα. Και μελετάω κυρίως αυτά που έχω μία σειρά με αυτά που μελετάω, γιατί γράφω μουσική με τα όργανα και τα βάζω κάποιες προτεραιότητες στη μελέτη. Ούτως ώστε, την επόμενη φορά που θα πιάσω αυτό το όργανο που άφησα, να είμαι τουλάχιστον στο ίδιο επίπεδο, να μην έχω ξεχάσει κάτι. Κοιτάζω να τα φρεσκάρω, δηλαδή, όλα μέχρι εκεί.

Μάλιστα, κατανοητό. Μια ερώτηση τώρα σχετικά με την παραδοσιακή μουσική της Θράκης. Έχει κάποια ιδιαίτερα [01:40:00]χαρακτηριστικά, κάτι που να την ξεχωρίζει από άλλα είδη μουσικής; Αν ναι, ποια είναι αυτά;

Η παραδοσιακή μουσική της Θράκης... Όταν μιλάμε για Θράκη, θα πρέπει να με ρωτήσεις από ποια εποχή και από ποια περιοχή, γιατί η Θράκη είναι η πιο μουσική περιοχή που υπάρχει, όσον αφορά τα χρόνια, τις περιοχές. Ήταν μεγάλη σαν γεωγραφική έκταση απ' την αρχαιότητα. Είναι πολλά χρόνια… απ’ τον Ορφέα, δηλαδή, αν ξεκινήσουμε, μέχρι και σήμερα γράφονται τραγούδια θρακιώτικα. Σκέψου τώρα, πόσες χιλιάδες χρόνια από μια περιοχή που ήταν Κωνσταντινούπολη, Βουλγαρία και έφτανε μέχρι την Πιερία, ποια περιοχή; Εδώ πέρα πας, ας πούμε, σ' ένα χωριό του Έβρου —που λέμε Θράκη, στη Βόρεια Θράκη σήμερα— και αλλιώς χορεύουν ο ένας ζωναράδικο, που εμάς μας φαίνεται το ίδιο, ζωναράδικος χορός, αλλιώς το χορεύουν στο διπλανό χωριό τώρα. Ή τραγούδια που λέγανε σε ένα το χωριό, στο άλλο δεν τα λέγανε. Τώρα μιλάμε για την ίδια εποχή και σε διπλανά χωριά. Σκέψου τώρα, για ποια εποχή… Ανατολική Θράκη, είναι τελείως άλλο. Δηλαδή, αυτό που έχουν οι περισσότεροι στο μυαλό τους, όταν μιλάνε για Θράκη, είναι αυτό που άκουσαν απ' τον Χρόνη Αηδονίδη, απ' τον Καρυοφύλλη Δοϊτσίδη, αυτό έχουν στο μυαλό τους σαν Θράκη. Αυτοί είναι ένα κομμάτι της Θράκης, κυρίως την εποχή της τουρκοκρατίας, τότε αναφέρονται. Δηλαδή, τη Θράκη που υπήρχε τότε, δηλαδή έναν-δυο αιώνες πριν, τα τραγούδια που λένε στηρίζουν αυτή τη Θράκη. Ο Βόρειος Έβρος είναι λίγο πιο ζωηρός, η Ανατολική Ρωμυλία είναι πιο… περισσότερο χρησιμοποιεί τη γκάιντα, η Ανατολική Θράκη έχει κομμάτια πιο πονεμένα, πιο μοιρολόγια, πιο βυζαντινά. Αλλά αυτά είναι γενικά. Αυτό που βγάλαν αυτοί μέσα σε εκατό-διακόσια χρόνια, δηλαδή το ρεπερτόριό τους ήταν αυτό, εκατό-διακόσια χρόνια. Τώρα, όταν μιλάμε για Ορφέα και όταν μιλάμε για Βυζάντιο και όταν μιλάμε για Ρωμιούς της Πόλης, πάμε πολύ πριν, γιατί και αυτοί ήταν Θράκη. Ακόμα κι εμείς σήμερα είμαστε Θράκη. Εγώ είμαι πενήντα χρόνια στη Θράκη και γράφω σήμερα θρακιώτικη μουσική. Σε εκατό χρόνια θα ‘μαι και εγώ παραδοσιακός, που λένε. Γράφουμε τραγούδια καινούργια θρακιώτικα με τον Διαμαντή Τριαντάφυλλο, σε ρυθμό ζωναράδικο. Οι στίχοι είναι καινούργιοι, είναι δέκα χρονών στίχοι, είκοσι, αλλά ο ρυθμός είναι ζωναράδικος, είναι συγκαθιστός —έτσι;—, είναι συρτός, είναι μπαϊντούσκα και αυτά είναι θρακιώτικα. Μοιάζουν με τα θρακιώτικα τα προηγούμενα που είπαμε, αυτά που μάθαμε απ' τον Αηδονίδη και το Δοϊτσίδη. Βέβαια, ο στίχος τους είναι έντεχνος, αυτό που έλεγα για την έντεχνη ανατολική ελληνική μουσική. Ο στίχος έχει μια τέχνη, μία ποιότητα διαφορετικά απ' τη λαϊκή μουσική.

Μάλιστα, σαφές. Υπάρχει τότε —στο ίδιο πλαίσιο— υπάρχει κάποιο μουσικό στοιχείο που να ενώνει διαχρονικά τη Θράκη, απ' τον Ορφέα μέχρι σήμερα;

Μουσικό στοιχείο. Αυτό —κοίταξε— αυτό προσπαθώ να το αποδείξω και με τη καινούργια δουλειά που κάνω με τον Ορφέα. Δηλαδή, γράφω σε στίχους, σε ορφικούς, ας πούμε, στίχους ή ακόμα με τους στίχους που με κάποιους μύθους που γράφει ο Διαμαντής Τριαντάφυλλος και το κάνουμε με ρυθμούς που ακούμε τώρα. Δηλαδή, παίρνουμε απ' το παρελθόν αρχαίο στίχο και το βάζουμε να χορεύεται σήμερα. Δηλαδή, να μπορεί να το χορέψει ένας σύλλογος, όπως χορεύει και τα τραγούδια του Βόρειου Έβρου. Κάτι άλλο που να τα συνδέει και να είναι τόσο δυνατό, δηλαδή τώρα δεν μπορώ να σου πω, γιατί είναι και οι εποχές τόσο διαφορετικές. Να πούμε η βυζαντινή μουσική; Εντάξει, τώρα σε μία γενική… Η σχέση με τη βυζαντινή μουσική ίσως να είναι το κοινό, το πιο κοινό που μπορώ να πω. Δηλαδή, ακούς ήχους και ηχοχρώματα βυζαντινής μουσικής και στην Ανατολική Ρωμυλία και τα ακούς λίγο αυτά, έτσι έρχονται. Το πιο αυτό μπορώ να πω, πιο έτσι γνωστό χαρακτηριστικό, πιο... που μπορεί να τα σκεπάσει όλα. Αλλά και αυτό… γιατί είναι μεγάλες οι διαφορές, ας πούμε, και οι εποχές είναι πολύ διαφορετικές και τα όργανα που παιζόντουσαν ήταν διαφορετικά κι οι καταστάσεις ήταν διαφορετικές και μεγάλες περιοχές.

Ωραία. Νομίζω, λίγο πολύ, αυτά από μένα. Δεν ξέρω αν θέλετε να προσθέσετε κάτι πάνω σ' όλα αυτά που είπαμε ή αν θέλετε ή αν έχω παραλείψει κάποια ερώτηση.

Τι να προσθέσω; Να προσθέσω ότι… ένα πράγμα που λέω συνέχεια —και το λέω, για να το ακούσω κι εγώ πρώτα απ' όλα— είναι πρώτα πρέπει να γνωρίζουμε τον πολιτισμό μας εμείς οι ίδιοι και όταν το γνωρίσουμε καλά και αντλήσουμε ό,τι θετικό υπήρχε και το δουλέψουμε και παράγουμε, τότε, λοιπόν, θα αξιολογήσουμε και θα αρχίσουμε να σεβόμαστε τον πολιτισμό που έχουμε και θα αρχίσουν να μας σέβονται και οι υπόλοιποι. Μιλάμε για τα ξένα κράτη, έτσι; Θα μας πάρουν στα σοβαρά, δηλαδή. Όταν καταλάβουμε τι θα πει Ορφέας, τι θα πει Όμηρος, τι θα πει Βυζάντιο, τι θα πει μουσική, ελληνική μουσική, τι θα πουν Ρωμιοί συνθέτες της Πόλης, τι θα πει Παλαμάς, τι θα πει Καβάφης —έτσι;—, όταν τα καταλάβουμε αυτά όλα —τι θα πει Καζαντζάκης, έτσι;—, να τα ξέρουμε αυτά, όταν καταλάβουμε, τότε θα αρχίσουμε κι εμείς να... θα γίνουμε πιο δυνατοί. Δηλαδή θα ξέρουμε, θα έχουμε πληροφορία σωστή και θα μπορούμε να το μεταφέρουμε αυτό και στα παιδιά μας και στις νέες γενιές και θα ορθοποδήσουμε. Μόνο έτσι θα ορθοποδήσουμε πιστεύω.

Μάλιστα, κατανοητό. Πριν το κλείσουμε, θέλετε να μας παίξετε κάτι έτσι...

Να παίξουμε. Θα παίξω δύο τραγούδια, που είναι πάλι αυτό που… η απόδειξη όλων αυτών που στηρίζω και θέλω να πω αυτό το καινούργιο —παλιό, αλλά καινούργιο— είδος που θα πρέπει να χτίσουμε, να ασχοληθούν οι νέοι μας, να παίζουν τα ούτια, τα κανονάκια, τα ανατολικά όργανα, τα ελληνικά ανατολικά όργανα.

Ωραία, θα περάσουμε σε αυτό τότε.

Ναι. Θα παίξω με την ορφική λύρα ένα μουσικό θέμα που το έχω ονομάσει Η απουσία της Ευρυδίκης. Είναι απ' το έργο του Ορφέα, από τη ζωή του Ορφέα. Το μουσικό κομμάτι ακούγεται στο έργο, όταν ο Ορφέας πάει, κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο, ο Πλούτωνας του δίνει πίσω την αγαπημένη του Ευρυδίκη, γιατί έπαιζε πάρα πολύ ωραία μουσική, με τον όρο ότι: «Δεν θα την ξανακοιτάξεις, μέχρι να φτάσετε στον προορισμό σας». Ο Ορφέας ξεκίνησε με την Ευρυδίκη από πίσω, αλλά απ’ τη λαχτάρα του, για να δει αν τον ακολουθεί, ξεχάστηκε και τη κοίταξε και την έχασε για πάντα. Από εκεί και πέρα, όταν κατάλαβε ότι την έχασε για πάντα, συνέθεσε αυτό το κομμάτι που το ονόμασα Η απουσία της Ευρυδίκης και περιπλανάται στα δάση μην έχοντας… απαρηγόρητος, παίζοντας αυτή τη μουσική. [01:50:00] «Να ‘χα φτερά χρυσαετού, να βγω και να πετάξω σαν το ζαρκάδι να διαβώ να τρέξω και να φτάσω στην όμορφη αρχόντισσα τ’ Αδριανού την πόλη στην όμορφη αρχόντισσα τ’ Αδριανού την πόλη. Να πέσω στα ποτάμια της σαν τον παλιό Ορέστη εκεί που σμίγουν τα νερά τ’ αργυροφόρου Έβρου με τα νερά τα πράσινα, του ορμητικού τού Τούντζα και τ’ άλλα του γλυκόνερου, τ’ αργόσυρτου του Άρδα. Να ‘χα φτερά χρυσαετού, να βγω και να πετάξω σαν το ζαρκάδι να διαβώ να τρέξω και να φτάσω στην όμορφη αρχόντισσα τ’ Αδριανού την πόλη στην όμορφη αρχόντισσα τ’ Αδριανού την πόλη. Να πέσω μέσα να λουστώ, να γιάνω, να γλυτώσω απ’ τον σκληρό, τον άπιστο, τον ψεύτη έρωτά σου να σταματήσω να πονώ και συ να μη με θέλεις να πάψω πια να σ’ αγαπώ και συ να μ’ αποφεύγεις. Να πέσω μέσα να λουστώ, να γιάνω, να γλυτώσω απ’ τον σκληρό, τον άπιστο, τον ψεύτη έρωτά σου να σταματήσω να πονώ και συ να μη με θέλεις να πάψω πια να σ’ αγαπώ κι εσύ να μ’ αποφεύγεις να πάψω πια να σ’ αγαπώ και συ να μ’ αποφεύγεις». Αυτό ήταν το Άπιστος έρωτας, σε στίχους του Διαμαντή Τριαντάφυλλου και μουσική δική μου. Θα ‘ρθω εκεί που λούζεσαι, σε στίχους και μουσική δική μου:«Θα ΄ρθω εκεί που λούζεσαι ν΄ ακούσω τη φωνή σου Θα ΄ρθω εκεί που λούζεσαι ν΄ ακούσω τη φωνή σου αηδόνι μου σαν τραγουδάς μεθώ εγώ μαζί σου αηδόνι μου σαν τραγουδάς μεθώ εγώ μαζί σου. Όμορφο τριαντάφυλλο θα κόψω απ΄ τον μπαξέ σου στον κόρφο μου να το κρατώ να ΄χω τις μυρωδιές σου. Όμορφο τριαντάφυλλο θα κόψω απ΄ τον μπαξέ σου στον κόρφο μου να το κρατώ να ΄χω τις μυρωδιές σου. Θα ΄ρθω εκεί που λούζεσαι ν΄ ακούσω τη φωνή σου». Τα Χελιδονίσματα Θράκης σε στίχους που είναι παραδοσιακοί απ' τις Μετρές της Ανατολικής Θράκης και σε μουσική δική μου: «Ήρθε ήρθε η χελιδόνα, ήρθε κι άλλη μελιδόνα Κάθισε και λάλησε και γλυκά κελάηδησε Κάθισε και λάλησε και γλυκά κελάηδησε Ήρθε ήρθε η χελιδόνα, ήρθε κι άλλη μελιδόνα. [02:00:00] Μάρτη Μάρτη μου καλέ και Φλεβάρη φοβερέ Κι αν χιονίσεις κι αν κακίσεις πάλι Άνοιξη θ’ ανθίσεις Κι αν χιονίσεις κι αν κακίσεις πάλι Άνοιξη θ’ ανθίσεις Μάρτη Μάρτη μου καλέ και Φλεβάρη τρομερέ. Θάλασσαν επέρασα και στεριά δεν ξέχασα Κύματα κι αν έσχισα έσπειρα κονόμησα Κύματα κι αν έσχισα έσπειρα κονόμησα Θάλασσαν επέρασα και στεριά δεν ξέχασα. Ήρθε ήρθε η χελιδόνα, ήρθε κι άλλη μελιδόνα Κάθισε και λάλησε και γλυκά κελάηδησε Κάθισε και λάλησε και γλυκά κελάηδησε Ήρθε ήρθε η χελιδόνα, ήρθε κι άλλη μελιδόνα».

Ευχαριστώ πάρα πολύ για τον χρόνο σας!

Παρακαλώ—

Και για τα τραγούδια και για όλα!

Παρακαλώ!

Να ‘στε καλά και καλή συνέχεια. Εύχομαι κάθε επιτυχία στο έργο σας!

Επίσης, επίσης.