Istorima Archive

Π.Τ.: Καλησπέρα.

Π.Τ.: Ο γιος του Ασημάκη.

Π.Τ.: Στην Αράχωβα.

Π.Τ.: Ναι, έγινε μία συνέλευση στο σχολείο. Στο σχολείο —μισό λεπτό, λιγάκι να βρούμε ακριβώς τα στοιχεία, για να μη λέμε και αερολογίες. Εδώ υπάρχουν συγκεκριμένες ημερομηνίες που έχουμε για την περίπτωση αυτή. Αυτοί πήγαν —να το, εδώ το λέει ακριβώς— «Το Σεπτέμβριο του '41 οργανώθηκα στο ΕΑΜ του Κώστα Απαλοδήμα. Και μετέφερα ακριβώς αυτό το πράγμα», λέει. Γιατί δεν θέλω να πω ονόματα, έχω και το όνομα του ενωμοτάρχη που παρέδωσε τους Άγγλους στρατιώτες στους Γερμανούς, Έλληνας —υπάρχει το όνομα, αλλά δεν θα το πω— και τους σκότωσαν τους ανθρώπους αυτούς.

Έτσι, λοιπόν, αυτός έγινε ο σύνδεσμος που τους μετέφερε. Στη συνέχεια, λοιπόν, αυτοί και οι αντάρτες κάποια στιγμή πήγαν στον Κοσμά. Να το δούμε αυτό από τη μάχη συγκεκριμένα που το αναφέρει εκεί. Στη μάχη —λίγο να δούμε τη μάχη, που είναι η μάχη του Κοσμά —όχι, πότε πήγαν οι άνθρωποι αυτοί στο σχολείο. Εκεί. Ναι, ας προχωρήσουμε και θα σας πω πότε πήγαν στο σχολείο του Κοσμά, έγινε μία γενική συνέλευση όλου του χωριού εκεί, μαζεύτηκαν όλοι οι κάτοικοι. Ο πατέρας μου ήταν στο βράχο του Κοντογιάννη, ναι, φρουρός, για να βλέπει, δηλαδή, αν έρθουν Ιταλοί οι Γερμανοί οι άλλοι ταγματασφαλίτες, Έλληνες δηλαδή οι οποίοι συνεργάζονταν κάποιοι με τους Γερμανούς και τους προδώσουν τους ανθρώπους.

Εκεί αποφάσισαν όλοι μαζί ότι θα πρέπει να είναι ελεύθεροι, όπως ήταν πάντα αδούλωτος ο Κοσμάς. Σήκωσαν τη γαλανόλευκη ελληνική σημαία. Είναι συγκινητική η στιγμή που περιγράφει, όταν ήταν στο βράχο του Κοντογιάννη και την βλέπει από απόσταση 300 μέτρων μέσα σε ένα ηλιόλουστο ανοιξιάτικο πρωινό να κυματίζει η γαλανόλευκη, είχε δακρύσει και χιλιάδες σκέψεις περνούσαν από το μυαλό του, κυρίως σκέφτηκε το Θούριο του Ρήγα, την Αγία Λαύρα και το καριοφίλι των παππούδων που κρεμόταν στον τοίχο. Και δεν μπορούσε να δεχτεί ότι ο τόπος του αυτός θα καθόταν άπραγος, ενώ αυτοί θα λεηλατούσαν, θα πλιατσικολογούσαν και θα ήταν υπόδουλοι. Έτσι, λοιπόν, πήρε την απόφαση να μπει στην αντάρτικη ομάδα του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου.

Και έγινε η ομάδα η οποία δεν θα επέτρεπε πλέον στους Ιταλούς και στους Γερμανούς να τους συμπεριφέρονται ως υπόδουλοι. Αλλά πρέπει να συμπληρώσω εδώ ότι πήραν μέρος στο ΕΑΜ, από ό,τι βλέπουμε και διαβάζουμε με στοιχεία και ονόματα, ήταν οι περισσότεροι οι αξιωματικοί οι έφεδροι του αλβανικού μετώπου και γενικά οι στρατιωτικοί οι οποίοι ήταν από τις σχολές Ευελπίδων, και όσοι ήταν στο μέτωπό της Αλβανίας. Οι άλλοι νέοι, και τα λοιπά, ήταν άπειροι, επονίτες ή εφεδρικός, ΕΑΜ δηλαδή δεν είχαν και γνώση, εμπειρία πολέμου, βοηθούσαν όπως μπορούσαν οι άνθρωποι, αλλά αυτοί που είχαν τον κύριο και πρωταγωνιστικό ρόλο ήταν οι έμπειροι του αλβανικού μετώπου. Τώρα…

Π.Τ.: Τις ερωτήσεις.

Π.Τ.: Με αεροπλάνα.

Π.Τ.: Ιματισμό. 

Π.Τ.: Ιματισμό, και οπλισμό, και αλεξίπτωτα για μια διμοιρία. Ναι, λέει: «Στο τέλος του Απρίλη του 1943, στις αρχές του πέμπτου, ήρθαν τα εγγλέζικα αεροπλάνα τη νύχτα έξω από τον Κοσμά, στο οροπέδιο Μαζαράκι, που βρίσκεται μεταξύ των δύο κορυφών του Πάρνωνα Κορομηλιάς, λέει Μαζαράκι, νοτιοδυτικά του Κοσμά και σε απόσταση τριών τετάρτων της ώρας. Με σήματα φωτιάς έριξαν με αλεξίπτωτα μερικά αυτόματα, ατομικά όπλα, διαφόρων τύπων, πυρομαχικά, δύο οπλοπολυβόλα Breda ιταλικής κατασκευής και πολύ λίγο ιματισμό, εγγλέζικα ρούχα». Λοιπόν, ο εξοπλισμός αυτός ήταν για μία διμοιρία και τα μοίρασαν σε δύο κρύπτες.

Π.Τ.: Τρεις κρύπτες.

Π.Τ.: Ήταν ο πατέρας.

Π.Τ.: Δεν ξέρουμε αν θέλουν.

Π.Τ.: Ναι.

Π.Τ.: Όχι, δεν εκβιαζόταν, ο ποινικός είχε προσωπικά, τέλος πάντων, με κάποιους αντάρτες.

Π.Τ.: Και του αγροφύλακα, ο οποίος ήξερε την κρύπτη από την Βίγλα.

Π.Τ..: Οι Ιταλοί ζήτησαν να παραδοθούν τα όπλα.

Π.Τ.: Τα όπλα.

Π.Τ.: Ο αγροφύλακας ήξερε για την κρύπτη στη Βίγλα και για αυτό άλλαξε και την κρύπτη ο πατέρας μας.

Π.Τ.: Μέσα από το χωριό.

Π.Τ.: Και τον αλευρόμυλο.

Π.Τ.: Να πω τώρα τη μάχη.

Π.Τ.: Ναι, δεν πειράζει. Λοιπόν. «Στις 30/6 του '43 από την Τζούκα μετακινούμεθα στο λιμέρι Μαζαρακιώτικο πηγάδι, νοτιοδυτικά του Κοσμά και απέναντι στον δρόμο που κατευθύνεται από τον Κοσμά που κατευθύνεται προς Γεράκι Λακωνίας. Εκεί τίθεται θέμα ψευδωνύμων και ερωτούντο ο καθένας τι ψευδώνυμο θέλει. Ο καθένας πήρε το όνομα της αρεσκείας του εγώ πήρα το όνομα του αγαπημένου μας βουνού και η γενέτειράς μου Πάρνωνας,, αυθόρμητα χωρίς σκέψη. Από εκεί έρχεται διαταγή μετά από μία εβδομάδα και μετακινούμεθα στη Βίγλα, πάνω από τον Άη Γιώργη και παραμείναμε εκεί μέχρι τις 20/7 του '43.

Την ημέρα αυτή ήρθαν στο λημέρι ο ταγματάρχης Σταθάκης με τον Ιωάννη Μακρή, υπολοχαγός μόνιμος του Ελληνικού στρατού της σχολής Ευελπίδων με τον Μπαλή από τον Άγιο Βασίλη Κυνουρίας, που ήταν και πατέρας των δύο ανταρτών μας.

Έχουμε μαζί μας το Μιχάλη και τον Αθανάσιο Μπαλή. Οι δύο αξιωματικοί Σταθάκης και Μακρής και ο Σαρήγιαννης έφυγαν το πρωί της 20ης/7ης, '43, προς αναγνώριση της περιοχής σε ποια σημεία είναι κατάλληλα για ενέδρα. Αφού επέλεξαν ορισμένα σημεία, επέστρεψαν το βράδυ στο λιμέρι της Βίγλας. Εμείς, μία ομάδα, πήγαμε με τα όπλα στον προφήτη Ηλία που γιόρταζε να προσκυνήσουμε και επιστρέψαμε στο λημέρι». Ήταν γιορτή του προφήτη Ηλία. «Την επόμενη το βράδυ, μόλις σουρούπωσε, οι ίδιο αξιωματικοί Σταθάκης, Μακρής και μαζί με τον πατέρα τον αδερφών Μπαλή, αναχώρησαν για το συγκρότημα Λεβεντάκη, Κονταλώνη, Πρεκεζέ», είναι ονόματα που είχαν υπεύθυνοι, ας πούμε. «Όπου βρισκόταν ο καθένας έξω από το Γεράκι Λακωνίας στη θέση Βελοτά, το δε τρίτο τμήμα» —συγκρότημα το λέει ο πατέρας μου, εντός παρενθέσεως—, «υπό την αρχηγία Σταθάκη, Μακρή και Αστραπόγιαννη» —έφεδρος ανθυπολοχαγός, ο Αστραπόγιαννης— «εδρεύει κάπου στην περιοχή Αγίου Δημητρίου Λακωνίας, στην περιοχή Μολάοι, νότια του Πάρνωνα όπου από το Γεράκι απέχει περί τις δύο ώρες». Έχει σημασία που λέει πόσο απέχει το ένα από το άλλο τα συγκροτήματα, γιατί περίμεναν και βοήθεια όταν έγιναν η μάχη.

Λοιπόν, η μάχη του Κοσμά ξεκινάει τώρα.

«Ο Ιταλός διοικητής Φεστούτσιο εβρίσκεται στο Γεράκι επικεφαλής επίλεκτου ιταλικού τμήματος για εκκαθαριστική επιχείρηση του Πάρνωνα, εναντίον των ανταρτών και την καταστροφή των ορεινών χωριών Κοσμά, Παλαιοχώρι, Αγίου Βασιλείου, Πλατανάκι και Καστάνιτσα. Όλα αυτά τα χωριά και κωμοπόλεις βρίσκονταν στην κεντρική και Ανατολική κορυφογραμμή του Πάρνωνα, επαρχίας Κυνουρίας του Νομού Αρκαδίας και βάσεις εξορμήσεων των ανταρτών». Ήταν βάσεις εξορμήσεων των ανταρτών. «Αλλά όχι μόνο Γερμανό ιταλική κατοχή του 1941 έως το 1944 αλλά και το 1821, αυτά τα χωριά έπαιξαν, συνέβαλαν στον αγώνα για τη λευτεριά της πατρίδας. Οι Καρυές κάηκαν για πρώτη φορά από τον Ιμπραήμ. Οι πληροφορίες μας είναι ότι άλλοι δύο λόχοι Ιταλών έρχονται ο ένας από Χρύσαφα Λακωνίας προς Ζαραφώνα και ο άλλος από Καστάνιτσα προς Άγιο Βασίλειο, με κέντρο συναντήσεως τους στον Κοσμά.

Λοιπόν, τα τρία ιταλικά τμήματα, εκτός του άρτιου εξοπλισμού τους, διαθέτουν και ασύρματο και τελούν υπό τας διαταγάς του Φεστούτσιου, που ήταν διοικητής της Πελοποννήσου με αντικειμενικό σκοπό την συνάντηση των τριών». Να συναντηθούν τα τρία τμήματα στον Κοσμά. «Η απόφαση που έχει παρθεί από το αρχηγείο των ανταρτών που εδρεύει στο συγκρότημα το Λεβεντάκη είναι: "Οποιαδήποτε κατεύθυνση και αν ακολουθήσει ο Ιταλός διοικητής με το τμήμα του, να εξοντωθεί’’. Εμείς αναμένουμε στο λιμέρι Μαζαρακιώτικο πηγάδι, όπου βρίσκεται πλησίον της κορυφής Κορομηλιάς του Πάρνωνα. Πολύ κοντά και απέναντι στον Κοσμά Κυνουρίας που απέχει περίπου τα τρία τέταρτα της ώρας. Λοιπόν, την 26/7 του '43 μας έρχεται εντολή να μετακινηθούμε προς Γεράκι στη θέση χάνι του Μαρουντά».

Αυτά είναι όλα τοπωνύμια εκεί και παρατσούκλια.

«Δίπλα στου Ρήγα τη σπηλιά, όπου απέχει από το από το Γεράκι περί τη μία ώρα. Όταν φτάσαμε εκεί, στήνουμε καραούλι ένα σκοπό με τα κιάλια που του έδωσα εγώ, για να μπορεί να ελέγχει πιο μακριά και καλύτερα. Το τμήμα του Φεστούτσιου, εκτός του άρτιου εξοπλισμού και τον ασύρματο που διαθέτει, έχει και ένα μεγάλο όλμο τύπου ορειβατικού πυροβόλου και ατομικούς όλμους, πλαισιωμένο με πολλά αυτόματα ατομικά και ομαδικά όπλα. Αντίθετα το δικό μας τμήμα, αλλά και τα άλλα δύο τμήματα του ΕΛΑΣ διαθέτουν μόνο δύο οπλοπολυβόλα και πολλά ατομικά αυτόματα. Το δικό μας τμήμα που έχει δύναμη σε άντρες μία διμοιρία, εκτός των ατομικών αυτόματων όπλων και τα δύο ιταλικά οπλοπολυβόλα Breda, που δεν τα είχαμε καν δοκιμάσει ακόμη στη λειτουργία τους, έχουμε και ένα πολυβόλο με άριστο σκοπευτή.

Μειονεκτούμε σε πυρομαχικά, διότι έχουμε πολύ λίγα και δεν είναι δυνατόν να κρατήσουμε μαχόμενοι όλη την ημέρα. Δεύτερο μειονέκτημα, έχουμε πολλούς επονίτες άπειρους πολέμου και στη χρήση των όπλων άπειροι. Αλλά το πλεονέκτημά μας είναι η ακαριαία μαχητικότητα, η γνώση του εδάφους», που ο εχθρός δεν έχει τη γνώση του εδάφους, «και το θάρρος ώστε αγωνιζόμενοι επί του πατρίου εδάφους να ελευθερώσουμε την πατρίδα μας.

Ενώ βρισκόμαστε στο πάνω χάνι του Μαρουντά, τα ξημερώματα της 27ης Ιουλίου του '43 και ενώ έχουν εγκαταστήσει σκοπιά, ελέγχοντας τους δρόμους Ζούπενα, Ζαραφώνα από Γεράκι και Κοσμά κατά την 8η πρωινή, βλέπει από Γεράκι προς Κοσμά, ο σκοπός μας με τα κιάλια, που του έχω δώσει, να έρχονται οι Ιταλοί προς εμάς» —ήταν το τμήμα του Φεστούτσιου που περιμένανε. Και ήταν η απόσταση περί τα τρία τέταρτα της ώρας από εκεί που βρισκόταν. Λοιπόν ναι. «Για να μη μας αντιληφθούν πηδήσαμε στη χαράδρα Ξηροπόταμου». Είχε μία χαράδρα δίπλα. «Και βγήκαμε πάνω από του Ρήγα τη σπηλιά που ήταν αδύνατον να μας δουν πάνω στο δρόμο που κατευθύνεται για Κοσμά για τον Κοσμά. Ταυτόχρονα ο Σαρρηγιάννης έστειλε σύνδεσμο στο Λεβεντάκη τον» —να πούμε το όνομα— «τον Αθανάσιο Τσολομίτη ή Λέγουρα», είχαν και παρατσούκλια, «για να έρθουν και αυτοί προς ενίσχυσή μας».

Αυτοί όμως απείχαν κάπου μία ώρα, από ό,τι θυμάμαι.

«Η απόσταση που βρίσκεται το τμήμα Λεβεντάκη» —το λέει παρακάτω— «είναι πλέον της μιας ώρας από εμάς και η διαδρομή να φτάσουν έξω από τον Κοσμά, όπου έγινε η μάχη» —γιατί μετατέθηκαν από κει που ήταν, έτσι; Πλησίαζαν προς τον Κοσμά και οι αντάρτες. «Αρκετά μεγαλύτερη από τη δική μας διαδρομή».

Ο Λεβεντάκης είχε να κάνει ακόμα μεγαλύτερη διαδρομή, δηλαδή, για να φτάσει κοντά στον Κοσμά, γιατί έγινε περίπου είκοσι λεπτά έξω από τον Κοσμά η μάχη.

«Όταν βγήκαμε επάνω στου Ρήγα τη σπηλιά και πήραμε το δρόμο, μερικοί είπαν να πιάσουμε θέσεις και να τους χτυπήσουμε εκεί, χωρίς να έχουν πείρα πολέμου. Τη στιγμή αυτή τους φώναξα να ακολουθήσουν το Σαρρήγιαννη. "Αυτός ξέρει που θα στήσουμε την ενέδρα. Εδώ", τους εξήγησα, "δεν είναι κατάλληλο το μέρος σε περίπτωση αποχώρησης μας και οι Ιταλοί είναι περισσότεροι από εμάς". Με άκουσαν όλοι οι διαφωνούντες και προχώρησαν τρέχοντας με όλες τις δυνάμεις που μας είχαν απομείνει να προφτάσουμε, να φτάσουμε στον προορισμό μας, προτού προλάβουν οι Ιταλοί να μας δουν σε κανένα αγνάντιο του δρόμου. Διότι η απόσταση ήταν περίπου δύο ώρες πεζοί», η απόσταση που είχαν να διανύσουν από κει που είχαν κάνει πιο μπροστά και ο δρόμος ήταν ανηφορικός, «εμείς φτάσαμε στα τρία τέταρτα της ώρας στη θέση της ενέδρας.

«Κατά τη διαδρομή μας» —να το πούμε αυτό; Εντάξει, ας το πούμε. «Είχαμε και τρεις χωροφύλακες που είχαν προχωρήσει στον ΕΛΑΣ προς ενίσχυση της διμοιρίας μας οι οποίοι, οι άνθρωποι δεν είχαν σκληραγωγηθεί σαν και εμάς. Ήταν καινούργιοι και βραδυπορούσαν, ήταν ασυνήθιστοι σε τέτοιες πορείες. Τότε εγώ για κάθε ενδεχόμενο με τρόπο άφησα δύο δικούς μας να τους αναγκάζουν να επιταχύνουν τα βήματά τους, ώστε να μην προδοθεί η παρουσία μας. Και οι τρεις χωροφύλακες, κατά την πορεία του αγώνα, ήταν καλοί πατριώτες και ιδιαιτέρως, ο Νιόνιος από τη Ζάκυνθο. Όταν φτάσαμε στο σημείο της ενέδρας, ο Σαρρήγιαννης έστειλε άλλο σύνδεσμο στο χωριό μας, που απείχε από τη θέση της ενέδρας είκοσι λεπτά της ώρας, προς ενημέρωση του Κώστα Απαλοδήμα και των κατοίκων του χωριού, ότι ο Φεστούτσιο έρχεται στον Κοσμά με προορισμό να τον κάψει. Αυτές ήταν οι πληροφορίες που είχαμε από τις οργανώσεις Γερακίου Λακωνίας.

Εμείς με μοναδική δύναμη τριάντα έξι Κοσμίτες και πέντε έως έξι άτομα αλλά, στήσαμε ενέδρα στη Γερδούκα κάτω»

—άλλοι το λένε Σταυρό το αναφέρουν, από ό,τι είδα. Αυτό φαίνεται το τοπωνύμιο πατέρας μου το ξέρει Γερδούκα.

«Πάνω στο σταυροδρόμι που οδηγούν από Κοσμα προς Μαζαράκι-Βελωτά και δεύτερος δρόμος Γεράκι Λακωνίας-Παλαιοχώρι-Άγιος Βασίλειος Κυνουρίας».

Η περιγραφή του τοπίου τώρα.

«Στη θέση της ενέδρας ορθώνονται δύο απότομα υψώματα, το ένα δεξιά και το άλλο αριστερά. Το ένα από το άλλο απέχει περίπου 300 μέτρα εκεί αρχίζει να κατέρχεται απότομα μία χαράδρα, η οποία φτάνει παράλληλα με το δρόμο του Κοσμά-Γεράκι Λακωνίας. Στο μεν αριστερό ύψωμα κατέρχεται ο παλιός δρόμος Γεράκι-Κοσμάς, στο δεξιό ο καινούργιος δρόμος που έχει γίνει με προσωπική εργασία των κατοίκων του Κοσμά αμαξωτός, αλλά λόγω του πολέμου είναι ημιτελής».

Δεν είναι αυτός που φτιάχτηκε των 100 ημερών αργότερα που τελειοποιήθηκε, είχε μείνει ημιτελής.

«Εκεί ο Σαρρήγιαννης τοποθετεί στα δύο υψώματα τους αντάρτες του έναν προς έναν στις θέσεις τους και από ένα οπλοπολυβόλο στο κάθε ύψωμα. Στο δεξιό ύψωμα είμαι εγώ σκοπευτής οπλοπολυβόλου, στο αριστερό ο Μιχάλης Σπύρου, έφεδρος λοχίας και οι δύο με πείρα στο αλβανικό μέτωπο. Είμαστε πλαισιωμένοι με αυτόματα ατομικά. Εγώ βρίσκομαι στο δεξιό τέρμα της λαβίδας» —το παρουσιάζει σαν πέταλο την περιοχή, ας πούμε— «και απέναντί μου ο Σπύρου στο αριστερό ύψωμα. Η ενέδρα», το λέει τώρα, «έχει σχήμα πετάλου στη δε κεφαλή, στο κέντρο της ενέδρας  είχε τοποθετηθεί πολυβόλο με σκοπευτή το Γεώργιο Κουρτέση και δίπλα [Δ.Α.] της μάχης. Δίπλα μου έχω τον Γεώργιο Αγγελέτο ή Βεϊγκάν» ήταν παρατσούκλι τότε, ναι— «έφεδρος λοχίας, ομαδάρχης και αργότερα διμοιρίτης με ένα Sten αυτόματο γερμανικό.

Από τη θέση πού κατέχουμε, προσφέρει και τη θέα ολόκληρης της περιοχής και τη διαδρομή που έρχονταν οι Ιταλοί περίπου μία ώρα απόσταση. Και ολόκληρη την περιοχή Καρυά» —αγροτική περιοχή είναι Καρυά—, «περίπου την ίδια θέα έχει και η αριστερή πτέρυγα, όπου βρίσκεται τοποθετημένος ο Σπύρου, ο οπλοπολυβολιτής και αυτός πλαισιωμένος με αυτόματα όπλα. Ταυτόχρονα έφτασε ο Κώστας Απαλοδήμας,  με άλλους πατριώτες, οπλισμένοι με διαφόρων τύπων οπλισμό: κυνηγετικά όπλα μέχρι και γράδες που τα ξέθαψαν εκείνη τη στιγμή για την εθνική αντίσταση, για τη λευτεριά της πατρίδας. Πήραν όλοι θέσεις εν αναμονή, αφού έχει όλος ο ίδιος Γιάννης Σαρρής ή Σαρρήγιαννης τοποθετήσει και αυτός θα δώσει το σύνθημα της έναρξης του πυρός.

Εγώ με την ομάδα μου και με ομαδάρχη τον Βέιγκαν, λόγω της θέσης, ελέγχουμε τον δρόμο που έρχονται οι Ιταλοί περί τα 2 χιλιόμετρα ως του Γαλή το καλύβι. Μετά από πάροδο αρκετού χρόνου, βλέπουμε τους Ιταλούς να έρχονται σε διάταξη κατά άνδρα, βαδίζοντας, επειδή ο δρόμος ήταν στενός και ανώμαλος. Τότε είπαμε σχεδόν όλοι ότι δεν θα τους χωρέσει η ενέδρα με αυτόν τον σχηματισμό. Όταν όμως, μετά από λίγη ώρα έφτασαν στον καινούργιο δρόμο, που ήταν φαρδύς αμαξωτός, όπως αναφέρω και πιο πάνω, κατασκευασμένος δια προσωπικής εργασίας των κατοίκων προς σύνδεση με τον αυτοκινητόδρομο προς Λακωνία και έμεινε ημιτελής λόγω πολέμου. Οι Ιταλοί γνωρίζοντας την απόσταση του χωριού μας και λόγω προηγούμενων επιδρομών με ουδεμία ενόχληση, θεώρησαν καλό να σχηματίσουν τριάδες, με μοναδικό μέτρο την εμπροσθοφυλακή και αυτή σε μικρή απόσταση. Και πιο πίσω ακολουθεί το κυρίως τμήμα. Μετά από αυτούς, τρεις ή τέσσερις μεταγωγικοί Γερακίτες που τους έχουν πάρει αγγαρεία.

Πιο πίσω ο Φεστούτσιο καβάλα σε ένα άλογο. Και λίγο πιο πίσω ακολουθούν τέσσερις-πέντε Ιταλοί με λίγα πρόβατα, από αυτά που είχαν πάρει προ ημερών από το χωριό μας. Εμείς βλέποντας το σχηματισμό των Ιταλών —που ήταν ανά τριάδες— έλαμψε το πρόσωπό μας και αστραπιαία μεταδόθηκε από ακρό σε άκρο, στην ενέδρα». Διότι λόγω του εδάφους, δεν ήταν δυνατόν όλοι οι αντάρτες να βλέπουν καθαρά τη διαδρομή των αντιπάλων. «Η κάθε πτέρυγα της ενέδρας είχε απόσταση γύρω στα 300 μέτρα με μία στροφή τύπου καμπύλης. Η δεξιά πτέρυγα ήταν δασώδης. Μετά από αρκετή ώρα, οι Ιταλοί μπαίνουν στην ενέδρα. Ο Σαρρήγιαννης αφήνει την εμπροσθοφυλακή να πλησιάσει στο κέντρο της ενέδρας, 15 έως 20 μέτρα. Όταν έδωσε το σύνθημα της έναρξης της μάχης, όλοι ήταν επί σκοπώ με το χέρι στη σκανδάλη. Οι Ιταλοί πανικόβλητοι, πέφτοντας πάνω σε διασταυρούμενα πυρά αυτόματων όπλων, σκοτώθηκαν πολλοί, προσπάθησαν βέβαια μερικοί να αντιδράσουν όπως και ο Φεστούτσιο που ήταν καβάλα σε ένα άλογο.

Όταν ο Φεστούτσιο ετοιμαζόταν να χτυπήσει έναν αγωγιάτη, που τον είχαν πάρει αγγαρεία μαζί με άλλους από το Γεράκι, εκείνη τη στιγμή τον βρήκε μία ριπή αυτόματου και έπεσε νεκρός». Να κάνω μία παρένθεση: οι Έλληνες που ήταν, τους είδαν οι αντάρτες και προσπαθούσαν να τους φωνάξουν και σταματούσαν τους πυροβολισμούς, ώστε να προλάβουν να κρυφτούν. Βέβαια, κάνα-δυο έπεσαν νεκροί. «Την ώρα αυτή κατέφθασε και ο Παρασκευάς Λεβεντάκης με το τμήμα του για ενίσχυση». Ο Λεβεντάκης είπαμε, ήταν αρκετά μακριά. «Ο Παρασκευάς κάθισε δίπλα μου επάνω σε μία πέτρα με ένα γερμανικό Sten και έριξε και αυτός μερικές ριπές. Η μάχη ήταν σχεδόν στο τέλος και οι Ιταλοί παρεδίδοντο. Είχαν πολλούς νεκρούς, αλλά και οι τραυματίες ήταν πάρα πολλοί και οι αξιωματικοί τους. Ξαφνικά είχαν σιγήσει οι πυροβολισμοί και βλέπουμε το Σαρρήγιαννη στη στροφή με τρεις αντάρτες, ακριβώς εκεί που είχε σκοτωθεί ο Φεστούτσιο και πιο πίσω να ακολουθούν δύο-τρεις γυναίκες. Είχαν έρθει πολλές γυναίκες από το χωριό μας για να βοηθήσουν σε περίπτωση τραυματιών μας. Αφού έγινε ο έλεγχος στο Πεδίο της μάχης...». Μήπως σας κούρασα; Να συνεχίσω…

A.K.: Όχι, όχι, το απολαμβάνω. Το βλέπετε άλλωστε, έτσι; Κουνάω το κεφάλι μου, δεν θέλω να σας διακόψω καθόλου, γιατί είναι πραγματικά συγκλονιστικά όσα μας λέτε.

Π.Τ.: Ναι, τα περιγράφει. «Αφού έγινε ο έλεγχος στο Πεδίο της μάχης, οι γυναίκες του χωριού ανέλαβαν την περισυλλογή των Ιταλών τραυματιών και την επίδεση των τραυμάτων, την μεταφορά των βαριά τραυματιών στο χωριό μας, στα σπίτια τους προς ιατρική και φαρμακευτική περίθαλψη. Τους ελαφριά τραυματίες, μετά την επίδεση στα τραύματά τους, τους μετέφεραν στο σχολείο του χωριού μας, όπου φρουρούνταν από τον εφεδρικό ΕΛΑΣ με τρεις σκοπούς.

Οι δε υπόλοιποι αιχμάλωτοι Ιταλοί αξιωματικοί και στρατιώτες τους συγκεντρώσαμε πιο πέρα από το χώρο της μάχης, σε ένα χωράφι. Έτσι περιήλθε όλος ο οπλισμός και τα πυρομαχικά των Ιταλών στα χέρια μας, καθώς και ένας μεγάλος όλμος και ο ασύρματος. Το κόστος της μάχης ούτε μία γρατζουνιά από τα μέλη που πήραν μέρος στη μάχη. Μόνο δύο μεταγωγικοί Έλληνες σκοτώθηκαν, που ήταν από το Γεράκι. Αυτοί που τους είχαν πάρει μαζί, που τους είχαν πάρει αγγαρεία οι Ιταλοί, ονόματα Νικόλαος Τσίνης και ο Μήτρης. Αλλά την επομένη είχαμε και ένα άλλο τρίτο θύμα, μέλος της οργάνωσης, τον πατριώτη Θεόδωρο Μιχαλαριά, αδερφό του αντιπροέδρου της κοινότητας». Να το πω και αυτό για να τελειώσουμε, έτσι;

Π.Τ.: Αυτός που σκοτώθηκε την άλλη μέρα. «Είχαν σταλεί στο πεδίο της μάχης, προς ανεύρεση σκοπευτικού εξαρτήματος του μεγάλου όλμου, μία μικρή ομάδα με δύο ένοπλους αντάρτες και οι άλλοι άοπλοι. Κατά την έρευνα, ένας Ιταλός τραυματίας κρυμμένος σε θάμνο μόλις αντίκρισε τον Μιχαλαριά άοπλο, τον πυροβόλησε και τον σκότωσε. Αντιληφθέντες οι άλλοι, έτρεξε ένας ένοπλος αντάρτης και τον σκότωσε. Μεταφέραν και το νεκρό στο νεκροταφείο του Κοσμά χωρίς να βρεθεί το σκοπευτικό εξάρτημα του μεγάλου όλμου και τελικά τα θύματα μας ήταν τρεις Έλληνες άοπλοι στη μάχη αυτή.

Συνελήφθη και ο διερμηνέας του Φεστούτσιου και εξετελέσθη, ονόματος Τέλης. Τους αιχμαλώτους αξιωματικούς και οπλίτες, αφού τους ενημέρωσαν για την έκβαση του διασυμμαχικού μετώπου, ότι οι σύμμαχοι έκαναν απόβαση στην Ιταλία και τη συνθηκολόγηση του Μπαντόλιο τους είπαν» —γιατί δεν γνώριζαν οι Ιταλοί ότι έγινε η συνθήκη τελικά— «τους είπαν: "Οι στρατιώτες σας θα μας δώσουν την εξωτερική περιβολή και τα παπούτσια σας, τα άρβυλα, διότι τα έχουμε ανάγκη. Από δε τους αξιωματικούς δεν θέλουμε τίποτα’’. Τους αξιωματικούς δεν τους ξέντυσαν. Τους είπαν: "Θα σας συνοδεύσουν δύο αντάρτες ένοπλοι μέχρι τη διακλάδωση Ζούπενα-Γερακίου με κατεύθυνση προς Σπάρτη. Κατά τη διαδρομή σας δεν θα πειράξετε κανέναν εμείς θα ειδοποιήσουμε τα τμήματά μας να μη σας πειράξει κανείς μέχρι να φτάσετε στη Σπάρτη Λακωνίας. Τους τραυματίες σας θα τους περιποιηθούμε όσο μας επιτρέπουν οι δυνατότητές μας και όταν θα γίνουν καλά, θα τους αφήσουμε ελεύθερους. Αλλιώς στείλτε μας φάρμακα ή θα στείλετε τραυματιοφορείς με το σήμα του Ερυθρού Σταυρού άοπλους να τους παραλάβουν και αμέσως τώρα μπορείτε να αναχωρήσετε". Έτσι οι Ιταλοί στρατιώτες με τα σώβρακα και ξυπόλητοι, εννιά ώρες πεζοί έφτασαν στη Σπάρτη Λακωνίας.

Εμείς συγκεντρωθέντες πάνω στο σταυροδρόμι Μαζαράκι-Κοσμά, αναχωρήσαμε για το λημέρι της Βίγλας και τα δύο συγκροτήματα του Λεβεντάκη και του Σαρρήγιαννη, μεταφέροντας και τον οπλισμό και πυρομαχικά, όλμο και ασύρματο των Ιταλών που πήραμε από τη μάχη, και γενικά όλα τα κέρδη της μάχης. Έχουμε ασυρματιστή δικό μας το Γεώργιο Τζοβάνη του εμπορικού Ναυτικού για να τον χειριστεί» —τον ασύρματο. «Εν τω μεταξύ, καταφθάνουν ομάδες από τα γύρω χωριά και ζητούν όπλα να καταταγούν στον ΕΛΑΣ. Όλος ο οπλισμός διετέθη εις χείρας των νέων αγωνιστών και η δύναμή μας διπλασιάστηκε. Τώρα υπάρχουν...». Έχει ο πατέρας μου από κάτω όλον τον κατάλογο των ονομάτων που πήραν μέρος

Π.Τ.: Όχι, δεν με κουράζετε, απλώς τους έχουμε βάλει και στο facebook.

Π.Τ.: «Τα μέλη συγκροτήματος των ανταρτών του Κοσμά Κυνουρίας του νομού Αρκαδίας που έλαβαν μέρος στη μάχη στις 27/7/43 κατά του ιταλικού λόχου και των ιταλικών δυνάμεων, με επικεφαλής τον διοικητή Πελοποννήσου Φεστούτσιο ήταν τα παρακάτω, με επικεφαλής τον έφεδρο ανθυπολοχαγό Ιωάννη Σαρρή ή  καπετάν Σαρρήγιαννη, από τα Τσιτάλια Κυνουρίας.

Λοιπόν Κοσμίτες: 37 άτομα. Έχει πρώτον:

Σαρηγιάννης —Διμοιρίτη τον λέει, ο διοικητής ήταν.

Γεώργιος Αγγελέτος, λοχίας.

Κωνσταντίνος Τζοβάνης.

Γεώργιος Τραϊφόρος.

Σωτήριος Τραϊφόρος.

Γεώργιος Σταυριανός.

Κωνσταντίνος Κουρτέσης.

Ιωάννης Σταθούσης.

Νικόλαος Πήλιουρας.

Ηλίας Πήλιουρας.

Αντώνιος Τσολομίτης.

Αθανάσιος Τσολομίτης.

Κωνσταντίνος Τσολομίτης.

Θεόδωρος Κοτζιάς.

Παναγιώτης Ρόρρης.

Γεώργιος Κουρτέσης.

Κωνσταντίνος Κουρτέσης.

Δημήτριος Κοκκινόβραχος.

Ιωάννης Λαχανάς.

Ηλίας Απαλοδήμας ή Τσεκούρας —υπάρχει και άλλος Ηλίας.

Παναγιώτης Νίκιας.

Πέτρος Ρήγας.

Χρήστος Αγλαμίσης.

Νικόλαος Αγγελέτος.

Μιχαήλ Σπύρου.

Σπύρος Μαργαρώνης.

Παναγιώτης Σταυριανός.

Αργύριος Νίκιας.

Λάμπρος Κατσικάς.

Παναγιώτης Κατσίκας.

Κωνσταντίνος Παπαγιάννης.

Ιωάννης Μπίλιας.

Νικόλαος Σταυριανός.

Ιωάννης Λάμπρου —ο πρόεδρος που ήταν.

Γεώργιος Τζοβάνης, ασυρματιστής.

Ηλίας Απαλοδήμας, φαρμακοποιός.

Κωνσταντίνος Απαλοδήμας, έφεδρος λοχαγός και ήταν και ο λογιστής.

Μιχαήλ Μπαλής, από τον Άγιο Βασίλειο.

Νιόνιος Ουράνης, χωροφύλαξ.

Και άλλοι δύο χωροφύλακες αγνώστων στοιχείων», δεν ξέρει τα επώνυμά τους. Λοιπόν, αυτά από εμένα. 

Π.Τ.: Ναι.

Π.Τ.: Ναι.

Π.Τ.: Ναι, από ό,τι ξέρω, από ό,τι θυμάμαι.

Π.Τ.: Από ό,τι ξέρω πήρε και μέρος στη μάχη του Κοσμά, αναφέρεται.

Π.Τ.: Ναι, ναι, από τους αξιωματικούς δεν πήραν τίποτα.

Π.Τ.: Όχι, σε μεγάλη ηλικία, γύρω στα 70.

«Μπορεί να τελείωσε το μέτωπο στην Αλβανία, αλλά εμείς υπόδουλοι δεν γινόμαστε. θα συνεχίσουμε στα πάτρια εδάφη. Ο αγώνας συνεχίζεται. Ούτε την ιστορία θα μας αφαιρέσετε, ούτε τον πολιτισμό θα μας αφαιρέσετε ούτε θα μας υποδουλώσετε να μας κάνετε πλιάτσικο και να αφαιρούν την προσωπικότητα του κάθε ανθρώπου».

Είπαμε να πιάσουμε θέσεις εδώ, πριν από την ενέδρα», που είπαν στην ενέδρα στο χάνι του Μαρουντά που είπαν και είναι η έκφραση που είπε: «Είπαμε να πιάσουμε θέσεις εδώ». Αυτή η έκφραση είναι καθαρά του 1821, των κλεφτών και των αρματολών. Και πήγαινε η συνέχεια μετά περνούσε στο εθνικοαπελευθερωτικό μέτωπο. Βέβαια, μέσα από την απελευθέρωσή τους και αυτή ονειρεύονταν, και αυτή η γενιά, μία καλύτερη Ελλάδα αβασίλευτη καταρχήν.

Και αβασίλευτη θα ήταν και από τότε που ήταν και ο Καποδίστριας, αν δεν τους σκότωναν οι Μαυρομιχαλαίοι και οι υπόλοιποι. Λοιπόν, θα ήταν αβασίλευτη. Θέλανε να είναι η χώρα τους ακηδεμόνευτη. Αυτό ήταν το βασικότερο όλων  και αβασίλευτη. Είναι άλλο πράγμα να κάνει ως χώρα μία χώρα συμφωνίες με άλλα κράτη, διπλωματικές συμφωνίες. Και άλλο είναι να είσαι αποικία. Αυτό που έγινε μετά, ήταν ότι αυτό το αδούλωτο πνεύμα θέλησαν να το υποδουλώσουν μαζί με τις ελπίδες για ένα κράτος πιο δίκαιο. Και με μεγαλύτερη δικαιοσύνη για όλους τους Έλληνες, με περισσότερες ηθικές αξίες. Και αυτό το πράγμα καθυπόταξαν αυτοί που τους έσωσαν δηλαδή οι Άγγλοι ο πατέρας μου από τη μία τους έσωσε και το ευχαριστώ ήταν να έρθουν, να τους υποδουλώσουν και να δώσουν όπλα σε αυτούς που ήταν συνεργάτες. Και ήταν στην κυριολεξία τα κατακάθια εκείνης της εποχής. Τα κατακάθια, διότι δεν μπορεί να είσαι Έλληνας και να πας να προδίδεις τον Έλληνα και να είσαι με τον κατακτητή.

Με αυτόν που καταπιέζει έναν λαό. Και για να σας το δώσω να το καταλάβετε ακόμη περισσότερο, πόσο ταπεινά ένστικτα και πόσο αυτοί οι άνθρωποι ήταν άνθρωποι χαμηλού επιπέδου, άνθρωποι τελείως ανήθικοι, θα έλεγα. Θα σας πω ένα περιστατικό που συνέβη με το θείο μου, το Χρήστο, που ήταν εκεί, μετά από την καταραμένη Βάρκιζα, όπως έλεγε ο πατέρας μου, που όταν επέστρεψαν πίσω, αφού επέστρεψαν τα όπλα. Και είχε βρεθεί ο θείος μου ο Χρήστος μαζί με έναν Λάμπρου που ήταν έξω και κάνανε τις δουλειές, οι άνθρωποι. Αυτά τα άτομα, τα οποία τα εξόπλισαν εκ των υστέρων, τους συνεργάτες των Γερμανών, τους οποίους εξόπλισαν, ενώ είχαν παραδοθεί στην κυβέρνηση τότε, βέβαια. Και θα πούμε και πώς, γιατί μας τα γράφει. Γιατί τότε υπήρχε κυβέρνηση Εθνικής ενότητας, υπήρχε κυβέρνηση και λειτουργούσαν κάτω από τις διαταγές της κυβέρνησης εθνικής ενότητος όλοι και είχε κατέβει στην Πελοπόννησο ως πολιτική εξουσία ο Κανελλόπουλος και ως στρατιωτική ηγεσία ο Άρης Βελουχιώτης.

Λοιπόν, δεν λειτούργησε κανένα τμήμα του ΕΑΜ ανεξάρτητα των διαταγών. Και μάλιστα, επειδή έπρεπε να συλλάβουν όλους αυτούς, εγινόντουσαν και κάποιες διαπραγματεύσεις και διαδικασίες διαπραγματεύσεων. Στις οποίες μιλούσε ο Κανελλόπουλος με τον Άρη και μετά λάμβαναν τις αποφάσεις τις οποίες είχαν. Για ποια αυθαίρετα πράγματα μιλούν επομένως; Και μετά τους συνέλαβαν, τους παρέδωσαν και αντί να τους δικάσουν —που η Ελλάδα είναι η μοναδική ευρωπαϊκή χώρα που δεν έχουν τιμωρηθεί οι συνεργάτες των Γερμανών. Ενώ σε όλες τις άλλες χώρες έχουν τιμωρηθεί οι συνεργάτες των Γερμανών, και στην Ιταλία ακόμα. Η Ελλάδα είναι η μοναδική ευρωπαϊκή χώρα στην οποία δεν έχουν τιμωρηθεί, δεν τιμωρήθηκαν οι ταγματασφαλίτες, οι συνεργάτες των Γερμανών. Όχι μόνο δεν τιμωρήθηκαν, τους έδωσαν τα όπλα οι Άγγλοι, γιατί δεν είχαν στηρίγματα, γιατί ήξεραν τι ήταν το ΕΑΜ για να μπορέσουν να υποδουλώσουν αυτό το ελεύθερο και αδούλωτο πνεύμα των Ελλήνων.

Οι Έλληνες δεν μπορούν να φέρουν εις πέρας ή δεν μπορούσαν να φέρουν εις πέρας τις υποθέσεις του κράτους τους; Βεβαίως και μπορούσαν να τα βρουν και να βρουν πώς θα διακυβερνηθεί το κράτος τους. Μεταξύ τους να συνεννοηθούν και να τα βρουν είτε με τις εκλογές με οτιδήποτε. Αυτοί τι δουλειά είχαν στο ξένο κράτος που ήρθαν και έκαναν επέμβαση; Αυτό ήταν το ευχαριστώ. Από τη μία τους έσωσε τη ζωή... Ας πήγαιναν σε αυτούς που τους παρέδιδαν στους Γερμανούς και τους εκτελούσαν. Έλληνας είναι, το όνομά του το έχω, ποιος τους παρέδωσε και τους εκτέλεσε. Από τη μία, δηλαδή, τους πήγαιναν να τους ελευθερώσουν και από την άλλη κουβαλήθηκαν εδώ πέρα, γιατί είχαν κάνει τη συμφωνία. Και ήρθαν εδώ πέρα να πάρουν το κομμάτι γης, που ήταν αποικία τους. Και έπρεπε για να μπορέσουν να σταθούν, έπρεπε να καθυποτάξουν και αυτό το πνεύμα το ελεύθερο, το αδούλωτο και το ελεύθερο. Το οποίο το ΕΑΜ δεν ήθελε σε καμία περίπτωση να είναι οι Έλληνες αποικία, δεν ήθελαν πάτρωνες, ούτε βασιλιά.

Ούτε θα είχε η Ελλάδα από τον Καποδίστρια. Αν δεν σκοτώνουν τον Καποδίστρια, δεν θα έχει η Ελλάδα βασιλεία. Και αυτοί έκαναν μετά τα χείριστα. Να σας ολοκληρώσω την ιστορία για να καταλάβετε περί τίνος πρόκειται. Όταν, λοιπόν, μπήκαν αυτά τα τάγματα ασφαλείας μετά τη Βάρκιζα, γιατί έκαναν αισχρά πράγματα αφού είχαν παραδοθεί τα όπλα. Μπήκαν μέσα στο χωριό και φυσικά ο θείος μου φοβόταν να πάει. Και του λέει του Λάμπρου: «Εγώ δεν θα πάω στο χωριό. Δεν πάω στο χωριό». Λέει ο άλλος: «Εγώ θα πάω». Λέει: «Πήγαινε, εσύ, εξάλλου, είσαι και δικός τους», εννοούσε ιδεολογικά προσκείμενος. Πήγε ο άνθρωπος μέσα στο χωριό και όταν είδε —γιατί αυτοί κάνανε πλιάτσικο, έκλεβαν δηλαδή με λίγα λόγια δεξιά και αριστερά τα σπίτια των χωριανών—, κάπου τους έκανε την παρατήρηση: «Μην κλέβετε», ας πούμε. Και εκεί αυτοί πρότειναν το όπλο οι ταγματασφαλίτες και μπήκε η γυναίκα του μπροστά για να τον προστατεύσει, με αποτέλεσμα να σκοτώσουν και το Λάμπρο και τη γυναίκα του.

Ομοϊδεάτες τους ήταν, για να καταλάβετε το ποιόν τους. Ήθελαν αυτό δείχνει το φασισμό τους, το ποιόν τους και ότι ήταν τα κατακάθια της κοινωνίας. Κάπου το γράφει: «Με ποιους θα πηγαίναμε; Με τα κατακάθια της κοινωνίας θα πηγαίναμε, με τους δυνάστες μας θα πηγαίναμε, με τους φασίστες θα πηγαίναμε, τους Γερμανούς;». Και το αποτέλεσμα λοιπόν να πούμε τώρα και για την ομάδα του Κοσμά που έκανε. Τον Κουρτέση, αφού παρέδωσαν οι άνθρωποι τα όπλα τους, τότε με τη Βάρκιζα, τα παρέδωσαν. Και μάλιστα λέει και το όνομα σε ποιον τον παρέδωσαν, σε ποιο σημείο παραδόθηκε.

Π.Τ.: Στη Σπάρτη τα παρέδωσαν, σε μια αποθήκη.

 Π.Τ.: «Να φτιάξω το καμένο χωριό μου».

Π.Τ.: Τον άφησαν προς το παρόν.

Π.Τ..: Πέρασαν και είδαν νομίζω το Σαρρήγιαννη. 

Π.Τ.: Δεν ξέρω.

Π.Τ.: «Ναι, μην πάτε στο χωριό πάτε στην Αθήνα».

Π.Τ.: Αναγκάστηκαν να βγούνε στο δεύτερο από το κυνηγητό.

Π.Τ.: Το πρόδωσαν, προδόθηκε από κάποιους από τη γειτονιά.

Π.Τ.: Πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων.

Κ.Α.: Κυρία Ιωάννα, ο πατέρας σας αναπολούσε το χωριό;

 Π.Τ.: Τον Ασημάκη.

Π.Τ.: Όχι, δεν μας έλεγε ιστορίες. Έλεγε ιστορίες;