[00:00:00]Ξεκινάμε. Πώς ονομάζεστε;

Είμαι ο Θοδωρής ο Χριστοφορίδης.

Ωραία. Εγώ ονομάζομαι Ουρανία Ευτέρπη Φανίτσιου και είμαστε εδώ με τον Θοδωρή Χριστοφορίδη. Είμαι ερευνήτρια στο Istorima. Βρισκόμαστε στα Ιωάννινα, 20 Απριλίου του 2022 και σήμερα ο Θοδωρής θα μας μιλήσει για το έθιμο των μωμόγερων. Θοδωρή, για πες μoυ κάποια πράγματα για το έθιμο.

Λοιπόν το έθιμο των μωμόγερων είναι ένα πανάρχαιο έθιμο. Γίνεται στην περιοχή του Πόντου, στα παραλία της μαύρης θάλασσας — στη σημερινή βόρεια Τουρκία — σε πολλές περιοχές του Πόντου με έμφαση στην περιοχή της Ματσούκας, κοντά στην πόλη της Τραπεζούντας, σε συγκεκριμένα χωριά. Η καταγωγή του λέγεται ότι βρίσκεται στο χωριό Λιβερά. Έχει υιοθετηθεί από πάρα πολλά χωριά, όταν ακόμα οι πρόγονοί μας βρισκόταν στο Πόντο. Το έθιμο αυτό πραγματοποιούταν κάθε χρόνο μέσα στο δωδεκαήμερο των Χριστουγέννων, δηλαδή από την παραμονή των Χριστουγέννων μέχρι και τα Θεοφάνια. Και το κάθε χωριό συνήθως είχε την δίκη του ημερομηνία όπου πραγματοποιούσε το έθιμο. Φεύγοντας οι πρόσφυγες από την Τουρκία και ερχόμενοι εδώ στην Ελλάδα, πέρα από τα λίγα πράγματα που μπόρεσαν να φέρουν μαζί τους, φέραν μαζί τους όλο τον πολιτισμό τους, τη γλώσσα, τη θρησκεία και τα έθιμα. Ένα από τα έθιμα που κουβαλήσανε μαζί τους και ήταν από τα πράγματα που τους καθόριζαν στην κουλτούρα τους, ήταν και το έθιμο των μωμόγερων. Κυρίως είναι χωριά, τα οποία βρίσκονται στην περιοχή της Κοζάνης — γιατί είναι πρόσφυγες, οι οποίοι προέρχονται από αυτές τις περιοχές που είπαμε νωρίτερα — και, αν δεν ξεκίνησαν να το κάνουν από την πρώτη στιγμή που ήρθαν, δηλαδή τους πήρε κάνα-δυο χρόνια. Και από τότε μέχρι και σήμερα, ανελλιπώς κάθε χρόνο, οι μωμόγεροι τελούνται σε αυτά τα χωριά. Εδώ στα Γιάννενα, εμείς οι Πόντιοι της Ανατολής Ιωαννίνων τελούμε το έθιμο από το 2013, με εμφανείς επιρροές από κάποια χωριά της Κοζάνης, με τους οποίους είχαμε έρθει σε επικοινωνία. Μας μυήσαν στο έθιμο, μας εξήγησαν — πέρα από το χορευτικό του χαρακτήρα, αλλά κυρίως τον βιωματικό του χαρακτήρα — και όλον τον χαρακτήρα του εθίμου. Δηλαδή, πώς το βιώνεις από την αρχή τους — πριν ξεκινήσει, κατά τη διάρκειά του και μετά —, τον στόχο του, τους συμβολισμούς του και μυηθήκαμε σε αυτό. Ξεκινήσαμε μαζί με τους Πόντιους της Κοζάνης, κάναμε κάποιες πρόβες, πήγαμε πολλές φορές στα χωριά για να δούμε πως το ζούνε αυτοί, γιατί εμείς το ζήσαμε το έθιμο, βρήκαμε το έθιμο από αυτούς και το μεταφέραμε σ’ εμάς. Ενώ σκέψου ότι υπάρχουνε παιδιά, τα οποία γεννιούνται και μεγαλώνουν, το βρίσκουνε έτοιμο, μεγαλώνουν μέσα στο έθιμο, δηλαδή μεγαλώνουν με βιώματα από αυτό. Από τα  4-5 τους χρόνια, έχουν εικόνες οι μωμόγεροι να μπαίνουν στα σπίτια τους και να τελούνε το έθιμο.

Ποιοι είναι οι στόχοι και συμβολισμοί;

Πάμε να έρθουμε πιο κοντά στο έθιμο. Το έθιμο των μωμόγερων έχει αυτό που λέμε ευετηριακό χαρακτήρα. Δηλαδή είναι ένα έθιμο που έχει ως στόχο πέρα από το προφανές, το οποίο είναι να έρθουμε όλοι πιο κοντά στο χωριό, να περάσουμε καλά να βρεθούμε και τα λοιπά, έχει να κάνει με το να δώσουμε ευλογία στον νέο χρόνο. Εξάλλου είναι ένα έθιμο, το οποίο χωρίζεται σε πολλές κατηγορίες. Δηλαδή είναι ένα χοροθεατρικό δρώμενο, θα μπορούσαμε να το πούμε καλύτερα. Αποτελείται από τον χορό, από την χορευτική ομάδα των μωμόγερων, των 12 μωμόγερων, από το θεατρικό που συνοδεύει τους 12 μωμόγερους — το οποίο είναι απαραίτητο — με πολλούς χαρακτήρες, όπως είναι ο διάβολος, η νύφη , ο παππούς, που κάθε χαρακτήρας έχει και το δικό του συμβολισμό στο έθιμο. Για παράδειγμα, η νύφη μπορεί να συμβολίζει την ανθοφορία, τον καινούργιο χρόνο. Ο παππούς τον παλιό τον χρόνο. Και μάλιστα ο παππούς κουβαλάει ένα τσουβάλι, το οποίο έχει χόρτα μέσα, το οποίο το καίμε και είναι σαν, ας πούμε, να λέμε: «Φύγε, παλιέ χρόνε και έλα, καινούργιε χρόνε, με τη νύφη». Ο διάβολος συμβολίζει όλα αυτά τα ζιζάνια, ας πούμε, και τις αμαρτίες και τις μικρές σκανταλιές που μπορεί να μας συμβαίνουν στην ζωή, τους μικρούς πειρασμούς που έχουμε, είναι ένα στοιχείο που μέσα στο έθιμο πειράζει τον κόσμο κτλ. Οπότε οι άνθρωποι ανέκαθεν είχαν την ανάγκη να γιορτάσουμε τον ερχομό του [00:05:00]νέου χρόνου και ακόμα την έχουν αυτή την ανάγκη. Και αυτό το έθιμο αυτό κάνει, φέρνοντας όλο το χωριό παλιότερα, πλέον όλο τον κόσμο πιο κοντά.

Μπορείς να μου περιγράψεις πόσες μέρες κρατάει;

Το έθιμο, σαν έθιμο, κρατάει περίπου μία ημέρα. Η προετοιμασία για αυτό, όμως, κρατάει πολύ περισσότερο. Δηλαδή μπορεί να κρατάει και όλο τον χρόνο. Θεωρητικά εμείς, τελειώνοντας το έθιμο, ξεκινάμε τη συζήτηση και τη δημιουργία ιδεών, ας πούμε, για τον επόμενο χρόνο. Η κυρίως προετοιμασία, ας πούμε, του εθίμου μας είναι. Φυσικά, όλο τον χρόνο οι απαραίτητες πρόβες που γίνονται με το χορευτικό των μωμογερων… Εδώ να πούμε κάτι που ξέχασα να το πούμε πριν. Ένας πολύ σημαντικός συμβολισμός για τους μωμόγερους είναι ότι είναι προστάτες της νύφης. Προστάτες και είναι 12, γιατί πολλοί τους συνδυάζουν με τους μαθητές του Χριστού ή τους συνδυάζουν με τον αριθμό των μηνών που έχει ο χρόνος. Και όλο το χορευτικό έχει να κάνει με αυτό το κομμάτι, το πώς οι μωμογεροι προστατεύουνε και φυλάνε τη νύφη από τους πειρασμούς κτλ. Και όσον αφορά την προετοιμασία, σίγουρα έχουν να κάνουν με τις πρόβες, οι οποίες είναι για το χορευτικό αλλά και για το θεατρικό. Γιατί ο καθένας έχει τον ρόλο του και πρέπει να είναι προετοιμασμένος για αυτό.  Και ερχόμενοι μετά πιο κοντά στην ημερομηνία του εθίμου, φυσικά οι πρόβες εντείνονται και σε ένταση και σε συχνότητα. Πριν το έθιμο φτάνουμε, ξεκινάμε πολύ πρωί από τον δικό μας τον σύλλογο που ντυνόμαστε. Υπάρχει τελετουργία για το συγκεκριμένο κομμάτι. Το ντύσιμό του κάθε μωμόγερου είναι πολύ ιδιαίτερο. Έχει να κάνει με την φορεσιά του. Κάθε κομμάτι της φορεσιάς του κάθε μωμόγερου έχει κάτι χαρακτηριστικό και κάτι δικό του, κάτι πολύ προσωπικό. Δηλαδή παλαιότερα, όσον αφορά δηλαδή την ιστορία του εθίμου, ο καθένας μπορεί να φόραγε κάποιο δικό του κόσμημα, κάποιο δικό του ρολόι, κάτι πολύ προσωπικό που να αναδείκνυε και τον ιδιαίτερό του χαρακτήρα πάνω στον συγκεκριμένο ρόλο. Πολύ εντυπωσιακό στην φορεσιά των μωμογερων, είναι τα καπέλα που φοράμε, τα οποία έχουνε πολλά καθρεφτάκια και πολλά μπιχλιμπίδια, που έχουν να κάνουν με την ιστορία του εθίμου. Παλιότερα θεωρούνταν ότι έδιωχναν τα κακά πνεύματα κτλ. Οπότε αφού ντυθούμε και βοηθήσουμε ο ένας των άλλον να ντυθεί, πηγαίνουμε στην εκκλησία να πάρουμε την ευλογία από τον παππά. Την ημέρα των Θεοφανίων συγκεκριμένα εμείς τελούμε το έθιμο. Όπως είπαμε νωρίτερα, είναι ένα έθιμο το οποίο τελείται μέσα στο δωδεκαήμερο των Χριστουγέννων και το κάθε χωριό έχει μια συγκεκριμένη μέρα που το κάνει, εμείς έχουμε αποφασίσει να το κάνουμε τα Θεοφάνια. Αφού λοιπόν πάμε στην εκκλησία να πάρουμε την ευλογία, γυρίζουμε στον σύλλογο και προετοιμαζόμαστε να ξεκινήσουμε την πομπή στο χωριό. Εκεί είναι ένα σημείο-σταθμός, όπου ο κόσμος αρχίζει και μαζεύεται στον σύλλογο από κάτω για να ακολουθήσει την πομπή του θιάσου.  Οι μωμόγεροι ουσιαστικά, πέρα από τους 12 μωμόγερους, είναι ένας ολόκληρος θίασος. Δηλαδή είναι οι 12 μωμόγεροι, όπως είπαμε, η νύφη, ο διάβολος, ο παππούς, υπάρχει ο αστυνόμος, η αρκούδα… Ο καθένας έχει τον δικό του ρόλο, που μπορεί να ακούγονται λίγο — ας πούμε — λίγο πολύ απλοί, ας το πω έτσι. Δηλαδή δεν είναι κάποιο extreme θεατρικό, αλλά είναι ένα από τα αρχαιότερα και πιο ουσιαστικά θέατρα δρόμου. Η ουσία των ρόλων είναι να παίζουν με τον κόσμο, να προκαλούνε και να δίνουνε γέλιο και χαρά στους παρευρισκομένους, οι οποίοι ακολουθούνε την πομπή. Και η ουσία των μωμόγερων είναι να χορεύουν, να κάνουν το τελετουργικό του χορού τους και να προστατεύουν τη νύφη. Η πομπή ξεκινάει από τον σύλλογό μας και διατρέχουμε όλο το χωριό. Πάμε από σπίτι σε σπίτι, όπου ο κόσμος έχει ετοιμάσει κεράσματα και ό,τι έχει ο καθένας στο σπίτι του και κυρίως τσίπουρο — το οποίο χρειάζεται στο έθιμο, γιατί γίνεται και μέσα στο κρύο, οπότε πρέπει κάπως να ζεσταθούμε. Μην ξεχνάμε ότι στα χωριά πάνω στον Πόντο είχε πολύ πιο τσουχτερό κρύο σε σχέση με εδώ πέρα, δηλαδή το κάνανε σε ακραίες θερμοκρασίες. Και στα χωριά της Κοζάνης, μάλιστα, κάποιες φορές χιονίζει. Οπότε το να πίνουμε κάτι ζεστό είναι απαραίτητο. Στην κάθε αυλή, ο κάθε οικοδεσπότης έχει ετοιμάσει το δικό του [00:10:00]τραπέζι. Οι μωμόγεροι μπαίνουνε μέσα στον χώρο, μέσα στον κήπο και θεωρείται ευλογία το να περάσει η πομπή των μωμόγερων από το κάθε σπίτι και να χορέψει, έστω και για μερικά δευτερόλεπτα. Οπότε το κάθε σπίτι έχει πολύ μεγάλο κίνητρο θεωρητικά, για να συμμετέχει στο έθιμο και όλοι οι θεατές ακολουθούνε τους χορευτές, τους χορευτές και βασικά τον θίασο. Το χορευτικό των μωμόγερων περιλαμβάνει κάποιες φιγούρες, οι οποίες αναδεικνύουν, ας το πούμε… Ο μωμόγερος σαν έννοια έχει να κάνει, πέρα από το χορευτικό μας που είναι εντυπωσιακό, όλες οι φιγούρες αναδεικνύουν μια επιβλητικότητα. Δηλαδή είναι φιγούρες επιβλητικές, αρκετά ανδρικές και αρκετά σοβαρές. Ενώ ο θίασος, ας πούμε, μπορεί να κάνει διάφορα πειράγματα με τον κόσμο, οι μωμόγεροι, όσον αφορά το χορευτικό τους, είναι αρκετά σοβαροί και προσηλωμένοι σε αυτό. Και ο χορός έχει σκαμπανεβάσματα. Δηλαδή μπορεί να ξεκινάει πιο αργά και στη συνέχεια να γίνεται μία έκρηξη και να αρχίσει να ανεβαίνει ο ρυθμός, να ανεβαίνει η ένταση, να γίνονται πιο έντονες οι κινήσεις και σε αυτή τη φάση, τότε να υπάρχει μεγαλύτερη έξαψη και από τους παρευρισκομένους.

Οπότε η ένταση του χορού ανεβαίνει, το κέφι ανεβαίνει και υπάρχει εκεί κάπου η κορύφωση στον κάθε κύκλο, στο κάθε σπίτι και στις πλατείες, όχι μόνο στα σπίτια. Γιατί πολλές φορές μπορεί να βγάζουνε τα πράγματα έξω οι οικοδεσπότες, σε μια γειτονιά ας πούμε και να μαζευόμαστε όλοι στην πλατεία, να κάνουμε εκεί εννοώ το χορευτικό μας. Στο μεταξύ, παράλληλα όσο εμείς χορεύουμε — δηλαδή οι μωμόγεροι χορεύουν —, ο θίασος συνεχίζει τα δικά του, δεν σταματάει. Δηλαδή ο διάβολος μπορεί να πηγαίνει να πειράζει τον κόσμο και έχει πολλές φορές διάφορους μαρκαδόρους, ας πούμε ή κάρβουνο και να πηγαίνει και να μαρκάρει τον κόσμο ή να τον ενοχλεί. Να του παίρνει πράγματα ή να ανεβαίνει πάνω σε διάφορα αμάξια. Οτιδήποτε μπορείς να φανταστείς, που μπορεί να είναι περίεργο ή κάτι. Ουσιαστικά είναι ο χαρακτήρας του, είναι το πραγματικό ζιζάνιο, ας το πούμε έτσι.  Η νύφη είναι όλη η ουσία του εθίμου, γιατί ειδικά κατά τη διάρκεια της γύρας ας πούμε στο σπίτι μέσα, ο οικοδεσπότης μπορεί να πάει να κλέψει τη νύφη και να υπάρχει το κομμάτι του σεξουαλικού, ας το πούμε έτσι. Δηλαδή να πηγαίνει και καλά να τη μαγαρίσει σε εισαγωγικά. Και εδώ είναι ο χαρακτήρας των μωμόγερων, οι οποίοι πρέπει να προστατέψουνε τη νύφη, είναι αυτό που λέγαμε νωρίτερα. Πρέπει να την ψάξουν. Δηλαδή κάποια στιγμή, αφού γίνεται το χορευτικό και χαθεί νύφη, θα πει κάποιος: «Ρε παιδιά, πού είναι η νύφη;». Και μετά να πάνε να ψάξουν μέσα στο σπίτι, να ψάξουνε στον κήπο και να ανακαλύψουν τη νύφη και αν έχει κάνει κάτι όντως με τον οικοδεσπότη. Aν αποδειχθεί ότι έχει γίνει, εδώ βασικά έρχεται ο γιατρός έρχεται ο γιατρός και πηγαίνει και εξετάζει τη νύφη. Να δούμε έχει γίνει ζημιά, δεν έχει γίνει ζημιά και πόσο μεγάλη είναι η ζημιά που έχει γίνει. Αφού λοιπόν ήρθε η γνωμάτευση του γιατρού, αυτός αποφασίζει αν είναι μεγάλη ή μικρή ή δεν έχει γίνει. Οπότε έρχεται μετά ο αστυνόμος και κρίνει ένοχο τον οικοδεσπότη για το πόσο μεγάλη είναι ζημιά που έχει κάνει στη νύφη και του αποδίδει το ανάλογο πρόστιμο. Τώρα αυτό μπορεί να είναι είτε κάποια κατάθεση, που θα πρέπει να κάνει, είτε να φιλέψει τον κόσμο, είτε να πληρώσει κάποιο πρόστιμο, είτε κάτι συμβολικό ας το πούμε έτσι, είτε κάποια πράξη να γίνει. Το οποίο είναι το κομμάτι του θεατρικού, το οποίο συμβαίνει στο κάθε σπίτι. Δεν συμβαίνει κάθε φορά, σε κάθε σπίτι. Ανάλογα και το πώς υπάρχει. Είναι κάτι πολύ αυθόρμητο! Τώρα σου δίνω ας πούμε ένα σενάριο, το οποίο μπορεί να συμβεί, αλλά δεν είναι αυτό ότι θα συμβεί κάθε φορά. Θα συμβεί ανάλογα με τον…  Υπάρχει μία αλληλεπίδραση ανάμεσα στον κόσμο που ακολουθεί το έθιμο, τους χορευτές και τον θίασο. Όλοι μαζί παίρνουν ενέργεια ο ένας από τον άλλον και από τους μουσικούς και οι χορευτές και ο θίασος και ο κόσμος και όλοι μαζί μπορούνε να βγάλουνε την πραγματική δύναμη και τον χαρακτήρα του εθίμου, πιέζοντας ο ένας τον άλλον να κυλήσει όλο το πράγμα.

Να σε ρωτήσω... Μου είπες ότι φοράτε οι μωμόγεροι τα καπέλα. Και ρούχα;

Λοιπόν η διαδικασία, βασικά όταν ντυνόμαστε, είναι επειδή χρησιμοποιήσαμε τη λέξη «ιεροτελεστία», να μείνουμε και σε αυτό το κομμάτι. Ο κάθε μωμόγερος ντύνεται σπίτι του. Η [00:15:00]ιεροτελεστία στο συγκεκριμένο κομμάτι είναι επειδή από παλιά θεωρείται ότι είναι μεγάλη τιμή και ευλογία να έχει ένα σπίτι μωμόγερο μέσα και η φορεσιά του μωμόγερου πηγαίνει από πατέρα σε γιο και ξανά και ξανά και ξανά. Υπάρχουν πολλά κομμάτια τα οποία είναι ιστορικής σημασίας για τον κόσμο και τα φροντίζει, ας πούμε, σαν να είναι ιερά. Τα κομμάτια της φορεσιάς του μωμόγερου είναι ξεκινώντας από το καπέλο. Το καπέλο που σου είπα ότι έχει πάρα πολλά καθρεφτάκια, βέβαια ό,τι και να σου πω, αν δεν το δεις αυτό από κοντά, πραγματικά δεν μπορείς να το αντιληφθείς. Έχει πάρα πολλά καθρεφτάκια, πολλά μπιχλιμπίδια. Η φορεσιά των μωμόγερων, τουλάχιστον η δική μας φορεσιά — γιατί υπάρχουν πολλές παραλλαγές και το κάθε χωριό έχει τη δική του παραλλαγή και το δικό του χαρακτήρα — οι δίκες μας φορεσιές έχουν χρώματα και ο κάθε μωμόγερος έχει το δικό του χρώμα και το δικό του καπέλο. Υπάρχουν χρυσά, μπλε, μοβ, κόκκινα, πράσινα. Υπάρχει χαρακτήρας, δηλαδή, στον καθέναν.

Εσύ τι φοράς;

Εγώ έχω φορέσει χρυσό, έχω φορέσει γαλάζιο και έχω φορέσει και κόκκινο.

Είχαμε μείνει ότι φοράτε ο καθένας διαφορετικά χρώματα…

Οπότε υπάρχει μία πολύχρωμη και πολυποίκιλη κατάσταση στους μωμόγερους. Μετά, από πάνω προς τα κάτω, αφήνοντας το καπέλο κατεβαίνουμε στις πιέτες. Από τους ώμους μας κρέμονται δύο κομμάτια υφάσματος, τα οποία έχουνε κεντημένα επάνω κάποια σύμβολα, είτε με λουλούδια είτε με… Βασικά κυρίως λουλούδια έχουμε, είτε κάποιες τύπου ζωγραφιές, αλλά πιο αυθαίρετα, που να ταιριάζουν με το χρώμα της φορεσιάς του κάθε μωμόγερου. Μετα από κάτω φοράμε ένα πουκάμισο, από πάνω έχουμε… Ένα συνήθως άσπρο πουκάμισο χρησιμοποιούμε εμείς. Ένα γιλέκο, μαύρο γιλέκο. Πάνω στο γιλέκο έχουμε λουλουδάκια, τα οποία και αυτά είναι πολύχρωμα: κίτρινο, κόκκινο, μπλε. Προσθέτουμε χρώμα, δηλαδή, στις φορεσιές μας. Και μετά, συνεχίζοντας προς τα κάτω έχουμε το ζωνάρι, το οποίο δένει γύρω από τη μέση μας. Και από κάτω έχουμε ένα πολύ ιδιαίτερο στοιχείο στη φορεσιά των μωμόγερων, το οποίο είναι η φουστανέλα. Κάνει πολύ μεγάλη εντύπωση πολλές φορές, γιατί στον ελλαδικό χώρο η φουστανέλα έχει συνδεθεί με την Επανάσταση του 1821 και αυτόν τον χαρακτήρα. Στο Πόντο δεν φόραγαν πάντα φουστανέλες, αλλά σεντόνια χρησιμοποιούσαν παλιότερα, τα οποία δένανε γύρω από τη μέση τους. Δεν έχει εξακριβωθεί ακόμα από πού έχει προκύψει το ότι φόραγαν αυτά τα σεντόνια, ότι φοράγανε τύπου  φουστανέλες, ας το πούμε έτσι, δηλαδή δεν το ξέρουμε με σιγουριά. Είναι κομμάτι αυτής της αυστηρής φορεσιάς. Δηλαδή ο μωμόγερος μπορεί να μιλάμε για χρώματα κτλ, αλλά έχει ένα αυστηρό ύφος, όταν στέκεται. Συνεχίζοντας από κάτω, φοράμε μία προβιά σαν καλσόν — ας το πούμε έτσι — ή κολάν, σαν αυτά που φοράνε και οι Ηπειρώτες πολλές φορές. Και από κάτω έχουμε τα παπούτσια μας, τα οποία είναι κάτι κλασικά παπούτσια που χρησιμοποιούμε και στις άλλες μας τις φορεσιές. Πολύ σημαντικό στο κομμάτι της φορεσιάς του μωμόγερου είναι το ξύλο. Κρατάμε ένα κομμάτι ξύλο στο δεξί μας χέρι, το οποίο το χρησιμοποιούμε πολλές φορές και με τα δύο μας χέρια, όταν κάνουμε συγκεκριμένες κινήσεις, το οποίο βοηθάει στο χορευτικό. Αυτό το χρησιμοποιούμε με διάφορες κινήσεις και σε διάφορες χορευτικές φιγούρες, για να δίνουμε ένταση και για να δίνουμε το κατάλληλο ύφος στον χορό και προσδίδει και την ανάλογη σοβαρότητα και βαρύτητα, που πρέπει να έχει ο ρόλος του μωμόγερου.

Και για πες μου, μετά, αφού επιστρέψουμε πάλι κατά την διάρκεια του εθίμου, στην συνέχεια περνάτε από τα σπίτια…

Πηγαίνουμε στα σπίτια, από σπίτι σε σπίτι. Ουσιαστικά η πομπή μας ξεκινά γύρω στις 10:00-10 και κάτι. Κάνουμε σχεδόν όλο το χωριό βόλτα και καταλήγουμε, γύρω στις 5:00-6:00 ας πούμε, εκείνη την ώρα που πέφτει ο ήλιος, στην κεντρική πλατεία του χωριού, όπου έχουμε μία μεγάλη φωτιά που περιμένει τον κόσμο και ένα μεγάλο τραπέζι με εδέσματα και τσίπουρα κτλ., όπου παίζουν μουσική. Τώρα μιας που είπα μουσική, όλο αυτό δεν μπορεί να συμβεί χωρίς την κατάλληλη μουσική υπόκρουση. Αυτό περιλαμβάνει, το αγγείο ή αλλιώς «τουλούμι», το οποίο είναι ένα όργανο πνευστό που βγάζει ένα πάρα πολύ ιδιαίτερο [00:20:00]ήχο — αν το ακούσεις μια φορά, δεν το ξεχνάς με τίποτα —, το οποίο ακολουθεί τους μωμόγερους. Το νταούλι, το οποίο είναι το τύμπανο, το οποίο δίνει τον παλμό. Το οποίο έχω την τύχη να είμαι και οργανοπαίχτης του νταουλιού. Και φυσικά η ποντιακή λύρα, η οποία συνοδεύει και αυτή με τον ήχο της τους χορευτές. Και όλα αυτά τα όργανα είναι αυτά που δίνουν το ρυθμό, την ένταση και τον παλμό στους χορευτές να αποδώσουν σωστά το χορευτικό.  Και μετά το χορευτικό — κάτι που ξεχάσαμε να πούμε — σε κάθε αυλή υπάρχει μία μικρή παύση. Σε αυτήν την παύση υπάρχει χορός για όλους. Μαζί οι μωμόγεροι, είναι αυτοί που κυρίως παρακινούν τον κόσμο, με διάφορα στιχάκια, ας πούμε σαν τις κρητικές μαντινάδες, αυτά που χρησιμοποιούμε και στα ποντιακά τραγούδια, τραγουδάμε για ό,τι μπορεί εκείνη τη στιγμή να μας κάνει κέφι ή να μας τραβάει. Είτε, ας πούμε, μπορεί αυτό να είναι για τον έρωτα, είτε μπορεί να είναι για το θάνατο ενός κοντινού ανθρώπου, είτε αυτό μπορεί να είναι για τη φύση, είτε να είναι για οτιδήποτε μπορεί εκείνη την ώρα. Υπάρχει μια αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπων που τραγουδάνε και χορεύουνε και ανάλογα κινείται και η πομπή. Όταν υπάρχει κάπου πολύ κέφι, μένουμε λίγο παραπάνω, σταματάμε, χορεύουμε, πίνουμε και όταν τελειώσει αυτή η κατάσταση, συνεχίζουμε και προχωράμε στο επόμενο σπίτι.

Ωραία, πολύ ωραία. Και μετά, στη φωτιά;

Στη φωτιά μαζευόμαστε όλοι μαζί. Εκεί είναι που κορυφώνεται το έθιμο! Για μια τελευταία φορά μαζεύονται όλοι οι μωμόγεροι… Βασικά όλος ο κόσμος που έχει μαζευτεί, γιατί περνάει από τα σπίτια και περνώντας από ένα σπίτι, συνεχίζει ο κόσμος να ακολουθεί την πομπή. Οπότε στο τέλος μαζεύονται όλοι μαζί, όλο το χωριό γύρω από τη φωτιά και περιμένουν τους μωμόγερους να κάνουν την τελική τους στροφή, ας το πούμε, το τελικό τους χορευτικό. Οπότε οι μωμόγεροι, κατεβαίνουν κεντρική πλατεία. Ο θίασος εκεί, που εντάξει, τα δίνει όλα, και κατά την διάρκεια του εθίμου αλλά και στην κορύφωση στην πλατεία. Αφού, λοιπόν, υπάρχουν κάνα-δυο χορευτικές στροφές όσον αφορά τους μωμόγερους και αφού κορυφωθεί το έθιμο, μετά ο χορός είναι ανοικτός για όλους. Όλοι χέρι-χέρι πιάνονται γύρω από την φωτιά, το οποίο έχει ένα πολύ αρχαίο χαρακτήρα και φέρνει τον κόσμο κοντά. Και αυτό είναι και το πολύ σημαντικό στο έθιμο, όπου όλος ο κόσμος έρχεται κοντά όλοι μιλάνε μεταξύ τους περνάνε όμορφα και καταλήγουμε εκεί. Υπάρχει μουσική, όπως είπαμε πριν, με την ποντιακή λύρα, το αγγείο και το νταούλι. Και όσο αντέξουμε! Όποιος πέσει τελευταίος είναι εκεί.

Υπήρχε κάποια χρονιά, που να πέρασες πάρα πολύ ωραία στο έθιμο;

Υπάρχουν χρονιές που μπορώ να ξεχωρίσω. Δεν μπορώ να πω ότι δεν υπήρχε χρονιά, που να είναι αδιάφορη. Δηλαδή κάθε χρονιά έχουμε κάτι διαφορετικό… Απλά, κατά περιπτώσεις, μπορώ να θυμηθώ κάνα-δυο συμβάντα, τα οποία ήτανε πάρα πολύ ξεχωριστά, που να μου έχουν μείνει. Παρόλα αυτά, κάθε χρόνο περιμένω με ανυπομονησία, αυτό που λέγαμε νωρίτερα… Ότι τελειώνοντας 6 Γενάρη της μιας χρονιάς, τελειώνοντας το έθιμο, το βράδυ το ίδιο σκεφτόμαστε κατευθείαν τον επόμενο χρόνο. Τι θα μπορούσαμε να κάνουμε καλύτερα, τι θα μπορούσαμε να κάνουμε επιπλέον, τι παραπάνω θα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε ή — να στο πω και αλλιώς — περιμένουμε με ανυπομονησία. Μακάρι να ήταν την επόμενη μέρα, να ξανακάνουμε το έθιμο! Προφανώς, αυτό δεν γίνεται, γιατί αυτό είναι όλη η ουσία, είναι μία φορά τον χρόνο. Αλλά το περιμένουμε με προσμονή, όχι μόνο εμείς που συμμετέχουμε στο έθιμο αλλά και το ίδιο το χωριό. Εξάλλου, όπως είπαμε, το έθιμο αυτό δεν είναι ένα έθιμο, στο οποίο συμμετέχουν μόνο κάποιοι. Μπορεί να υπάρχουν οι ρόλοι και οι χορευτές, αλλά όλη η ουσία του εθίμου είναι όλο το χωριό να δίνει το παλμό και ο ένας να δίνει την ένταση και την αλληλεπίδραση στον άλλον, για να συνεχίζουν και να προχωράνε και να υπάρχει ροή.

Θα ήθελες αυτό το έθιμο να περάσει και  στα παιδιά σου;

Πάρα πολύ.

Υπέροχα. Ευχαριστούμε πάρα πολύ τον Θοδωρή για τη συνέντευξη που μας παραχώρησε. 

Εγώ ευχαριστώ πάρα πολύ.

Θα θέλαμε κάποια βίντεο και φωτογραφίες να ξέρεις από το έθιμο, θα χρειαστούμε σίγουρα.

Κανένα πρόβλημα.

Σ’ ευχαριστούμε πολύ, Θοδωρή. Και εγώ και το Istorima σε ευχαριστούμε.

[00:25:00]Τίποτα, χαρά μου.

Ευχαριστούμε. Καλή συνέχεια. Από πού προκύπτει το όνομα των μωμόγερων;

H ονομασία προκύπτει από τον θεό Μώμο, ο οποίος είναι ο θεός έτσι της σκανταλιάς και των πειραγμάτων και της σάτιρας. Οι Πόντιοι ήταν Ορθόδοξοι πάντα, αλλά όπως είπαμε είναι ένα πανάρχαιο έθιμο, το οποίο έχει ξεκινήσει από τα χρόνια, τα οποία ακόμα υπήρχε το Δωδεκάθεο. Από εκεί έχει προκύψει και γι’ αυτό λέγονται «μωμόγεροι».

Πώς επιλέγετε ποιοι θα είναι οι 12 μωμόγεροι;

Υπάρχουν αρκετοί χορευτές. Οι θέσεις μάλλον για τους 12 μωμογερους είναι μόνο 12. Δυστυχώς κάποιοι, κάθε φορά πρέπει να μείνουν στην απ’ έξω ή να κάνουν κάποιο ρόλο. Εμείς θέλουμε πάντα να έχουμε καινούργιο κόσμο και να φέρνουμε νέα παιδιά πολύ κοντά στο έθιμο. Παιδιά που κάνουν προσπάθεια στις πρόβες και που θέλουνε να το ζήσουνε από αυτή την πλευρά. Για μας στην Ανατολή είναι πάρα πολύ σημαντικό νέος κόσμος, νέα παιδιά να έρχονται πιο κοντά στην παράδοση και να ακολουθούν τα ποντιακά σε όλες τους τις εκφάνσεις, είτε αυτό έχει να κάνει με χορούς είτε έχει να κάνει με το συγκεκριμένο έθιμο. Οπότε η επιλογή γίνεται με βάση το ότι θέλουμε να έχουμε πολύ νέο κόσμο και παλιότερους, γιατί είναι σημαντικό να υπάρχει μια ισορροπία όσον αφορά την εμπειρία των χορευτών και τη θέλησή τους και την αντοχή τους. Γιατί είναι, μιλάμε τώρα ότι χορεύεις από τις 10 το πρωί μέχρι τις 5 το απόγευμα μπορεί και παραπάνω ασταμάτητα. Οπότε υπάρχει κατανόηση πάντα, όταν κάποιος μείνει λίγο στην απ’ έξω. Οι χορευτές πρέπει να πούμε ότι είναι όλοι οι άντρες. Βασικά όλος ο θίασος είναι όλοι άντρες. Οι μωμόγεροι δεν έχουνε μάσκες. Όλοι οι υπόλοιποι, όμως, έχουνε μάσκες ή προσωπεία, ας τα πούμε έτσι, ο καθένας. Δηλαδή, αν τα πάρουμε τη σειρά, ο διάβολος, ο παππούς… Η νύφη δεν έχει προσωπείο, αλλά έχει μακιγιάζ. Δηλαδή βάφεται με κραγιόν, με μάσκαρες κλπ. Δηλαδή υποτίθεται υπάρχει ένα μασκάρεμα και γίνεται σαν γυναίκα ο άντρας. Δηλαδή υπάρχει ένας άντρας, ο οποίος ντύνεται νύφη και είναι με μούσια κτλ., κανονικά. Δεν είναι ότι κοροϊδεύουμε κάποιον, ίσα-ίσα δηλαδή προσπαθεί να φαίνεται η αντίθεση ακόμα πιο έντονη. Είναι σημαντικό αυτό να το αναφέρουμε είναι όλοι οι άντρες. Από πάντα ήταν όλοι άντρες και θα συνεχίζουν να είναι όλοι οι άντρες.

Ποιος είναι ο ρόλος της αρκούδας, του παππού και της γιαγιάς;

Ο ρόλος της αρκούδας είναι… Βασικά ο κάθε ρόλος έχει έναν συμβολισμό. Ο συμβολισμός της αρκούδας έχει να κάνει με την φύση, με τα ζώα και την χλωρίδα και την πανίδα της περιοχής. Ο παππούς είναι ο παλιός ο χρόνος, όπως είπαμε, που έχει το τσουβάλι με τα άχυρα, στα οποία πηγαίνει το διαβολάκι και βάζει φωτιά. Υπάρχει ένα μικρό θεατρικό εκεί πέρα, οπότε ο πάππους κάθε φορά που φλέγεται πρέπει να του πει κάποιος: «Έχεις πάρει φωτιά», αυτός να πέσει κάτω και να κάνει ένα αστείο θεατρικό, προσπαθώντας να σβήσει τη φωτιά. Εδώ να πούμε ότι είναι σημαντικό το γεγονός ότι τις περισσότερες φορές που είναι το έθιμο γίνεται με χιόνια. Οπότε το να σβήσεις το άχυρο είναι ακόμα πιο εντυπωσιακό, ας πούμε, στο χιόνι! Και η γιαγιά συμβολίζει την τρίτη ηλικία, τη χαμένη νιότη . Εδώ να πούμε ότι τις περισσότερες φορές βλέπεις τον παππού και τη γιαγιά και λες το μασκάρεμα τους είναι για ανθρώπους που είναι πολύ, πολύ υπερήλικες. Δηλαδή 90-100 χρονών. Παρόλα αυτά, βλέπεις έναν παππού και μια γιαγιά αεικίνητους, να κάνουν κωλοτούμπες και να χτυπιούνται με τα μπαστούνια κτλ., το οποίο προσδίδει προφανώς ένα ακόμα παραπάνω γέλιο και έναν σατυρικό χαρακτήρα στους ρόλους.

Το χορευτικό που ακολουθείτε, που κάνετε εσείς οι μωμογεροι είναι κάτι που το μαθαίνετε και το κάνετε κάθε φορά; Υπάρχει ο ίδιος και ο ίδιος χορός;

Στο χορευτικό υπάρχουνε συγκεκριμένες φιγούρες και υπάρχει μία ροή, όπως είπαμε υπάρχουν σκαμπανεβάσματα. Ξεκινάμε αργά και φτάνουμε σιγά-σιγά στην κορύφωση, με κάποια σκαμπανεβάσματα στη μέση. Είναι πολύ σημαντικό να αναφέρουμε — κάτι που ξέχασα να πω νωρίτερα — ότι οι 12 μωμόγεροι έχουν αρχηγό. Ο αρχηγός των μωμόγερων είναι συνήθως ο εμπειρότερος ή ο παλαιότερος. Τις περισσότερες φορές ο παλαιότερος. Ο οποίος δίνει τα προστάγματα και τις φιγούρες για να γίνονται συντονισμένα και συγχρονισμένα από όλους στην χορευτική ομάδα. Οπότε ο αρχηγός καθορίζει το αν θα κάνουμε κάποια συγκεκριμένη φιγούρα ή όχι. Οι μωμόγεροι [00:30:00]έχουν στην φαρέτρα τους πάρα πολλές φιγούρες, οπότε ο αρχηγός δίνει το χρώμα στην κάθε στροφή, σε κάθε γύρο, στο κάθε σημείο που θα σταματήσει η πομπή των μωμόγερων για να κάνει το χορευτικό των μωμόγερων. Και αυτός είναι κιόλας που θα δώσει το πρόσταγμα στα όργανα για να δώσουν μεγαλύτερη ένταση και άρα και το χορευτικό να ανεβάσει ρυθμό. Οπότε κάθε φορά δεν γίνεται το ίδιο χορευτικό. Ανάλογα με το πώς είναι το ύφος και η διάθεση εκείνη την ώρα υπάρχει μικρότερη ή μεγαλύτερη ένταση.