[00:00:00] Λοιπόν, πολύ ωραία. Αρχικά, αν μπορείς να μου πεις το όνομά σου...

Ονομάζομαι Βρεττού Μαριάντα, είμαι η πρόεδρος της Ένωσης Λιοσιωτών Ιλίου, του ντόπιου Συλλόγου, του Συλλόγου των γηγενών κατοίκων του Ιλίου. Καλώς ήρθατε στην πόλη μας.

Ευχαριστώ πάρα πολύ. Εγώ λέγομαι Μάγια Φιλιποππούλου, βρισκόμαστε στο Ίλιον, εκ μέρους του Istorima. Θα ήθελα αρχικά να σε ρωτήσω ποιοι είναι οι Λιοσιώτες του Ιλίου.

Οι Λιοσιώτες του Ιλίου είναι οι γηγενείς κάτοικοι, οι οποίοι με την κάθοδο των Αρβανιτών και συγκεκριμένης φάρας, του Πέτρου Λιόσα, γύρω στα 1330-1335, με την κάθοδο λοιπόν σιγά-σιγά-σιγά ήρθαν και εγκαταστάθηκαν στην Αττικοβοιωτία. Οπότε προερχόμαστε από αυτές τις οικογένειες, από αυτή τη φάρα, οι γηγενείς κάτοικοι του Ιλίου.

Για ποιο λόγο κατέβηκαν, το γνωρίζεις;

Είναι μεγάλη ιστορία αυτό. Με τις διώξεις που έγιναν, αναγκάστηκαν να μεταφερθούν και να φύγουν και να αναζητήσουν άλλες περιοχές. Άμεσα συνδεδεμένοι με τη γη, την κτηνοτροφία. Οπότε βρήκαν περιοχές που ήταν πρόσφορες για να μεγαλώσουν τα ζώα τους και να ασχοληθούν με αυτό το αντικείμενο.

Μάλιστα. Ήταν η κτηνοτροφία, δηλαδή, ο λόγος που εγκαταστάθηκαν εδώ.

Ναι.

Ωραία. Μίλησε μου λίγο για τον σύλλογο.

Λοιπόν, ο σύλλογός μας έχει τις ρίζες του στο 1952, όπου ήταν το εκδρομικό τμήμα του «Ολυμπιακού Νέων Λιοσίων». Αργότερα, περνώντας τα χρόνια, το 1997, οι γηγενείς κάτοικοι του Ιλίου, με όραμα και αφοσίωση, δημιούργησαν την Ένωση Λιοσιωτών Ιλίου με πρωτεργάτη τον Θεόδωρο Γιαχνή, ο οποίος ήταν ο ιδρυτής και ο πρόεδρος της Ένωσης Λιοσιωτών Ιλίου. Και μάλιστα όταν δημιουργήθηκε ο σύλλογος το 1997 ήταν «Ένωση Λιοσιωτών Ιλίου Ευαγγελίστρια» λόγω του ναού και αργότερα το 2010 έφυγε το Ευαγγελίστρια και έμεινε «Ένωση Λιοσιωτών Ιλίου».

Για ποιο λόγο τότε θεώρησαν ότι έπρεπε να τον ιδρύσουν τον σύλλογο;

Αυτό είναι ένα εύλογο ερώτημα γιατί όντας στον τόπο μας γιατί να δημιουργήσουμε έναν πολιτιστικό σύλλογο; Λόγω της εσωτερικής μετανάστευσης που υπήρξε, άρχισε σιγά-σιγά το ντόπιο στοιχείο των γηγενών ίσως να χάνει, αν μπορούμε να πούμε, λίγο την ταυτότητά του. Οπότε, καλώς τότε, οι γηγενείς και ο αείμνηστος πρόεδρος σκέφτηκαν ότι πρέπει να δημιουργηθεί ο σύλλογος των κατοίκων του Ιλίου, προκειμένου να διατηρηθεί αυτή η ταυτότητα, τα στοιχεία, τα ήθη, τα έθιμα και οι παραδόσεις μας. Και περνώντας τα χρόνια, αν με ρωτάτε, καλώς έγινε όλο αυτό.

Λοιπόν, τώρα ποιες είναι αυτές οι παραδόσεις που θέλανε να κρατήσουνε; Μίλησε μου, κι εσύ πώς μεγάλωσες με τις παραδόσεις, ποια ήταν η επαφή σου με την παράδοση…

Η επαφή, από την οικογένεια. Τα ερεθίσματα, με τα ακούσματα, τα τραγούδια μας, τα έθιμά μας, τα φαγητά μας… Όλα αυτά, λοιπόν, με το πέρασμα του χρόνου αλλά και με την ίδρυση του συλλόγου άρχισαν να διατηρούνται και να διατηρούν και τις ρίζες τους, έτσι; Το 2011 δημιουργείται το χορευτικό τμήμα στο σύλλογο γιατί έπρεπε να διατηρήσουμε τους χορούς μας, τα ακούσματά μας, αλλά και την παραδοσιακή μας φορεσιά. Αργότερα, το ’13, επί προεδρίας του αείμνηστου Γεώργιου Λιόση, δημιουργείται το πρώτο Αρβανίτικο Αντάμωμα που απώτερος σκοπός και στόχος ήταν να γίνει μία…, μάλλον να συναντηθούν όσο περισσότεροι Αρβανίτες και αρβανίτικοι σύλλογοι γίνεται σε μια γιορτή.

Πες μου περιστατικά από τη γιορτή αυτή.

Περιστατικά από τη γιορτή αυτή. Από όμορους Δήμους, όμορες περιοχές, αρβανίτικοι σύλλογοι όπου συναντιόνται και χορεύουν, ανταμώνουν και ακούς λοιπόν όλους αυτούς τους ήχους και τα ακούσματα. Να πούμε ότι αυτή η εκδήλωση συνεχίζει ακόμα και σήμερα. Απλά είχε γίνει μία παύση λόγω COVID και για ευνόητους λόγους. Οπότε [00:05:00]όλα αυτά δεν χάνονται. Περνάνε στις επόμενες γενιές τα ακούσματα και όλα αυτά τα ερεθίσματα.

Μίλησε μου λίγο για τα έθιμά σας, όλα αυτά που θέλεις να περάσεις, πώς τα έζησες εσύ;

Σε μία οικογένεια αρβανίτικη τα έζησα πάρα πολύ έντονα. Αυτό που θυμάμαι χαρακτηριστικά και νομίζω και όλες οι αρβανίτικες οικογένειες είναι τις Απόκριες, όπου την Κυριακή της Τυρινής το παραδοσιακό φαγητό είναι οι γκόγκλιες, είναι τα προζυμένια μακαρόνια. Και μακαρόνια, η λέξη μακαρόνια είναι τα μακαριστά τροπάρια. Οπότε και λόγω της θρησκευτικής σύνδεσης που υπάρχει, γιατί μετά ξεκινάει η Σαρακοστή, οι Αρβανίτισσες νοικοκυρές φτιάχνανε τις γκόγκλιες, ένα πολύ ωραίο και ιδιαίτερο φαγητό και απλό. Οπότε το έχω συνδέσει με τα παιδικά μου χρόνια, με μυρωδιές, και να μαζευόμαστε όλοι και να γιορτάζουμε.

Πώς γινόταν δηλαδή η διαδικασία; Για περίγραψέ την.

Η διαδικασία είναι πολύ απλή, με νερό και αλεύρι γίνεται το ζυμάρι, πλάθεται, μετά με μπαστουνάκια κόβουμε μικρά-μικρά κομματάκια που τα κάνουμε με τα χέρια μας κοχυλάκια. Βράζονται και μετά καίγονται με καυτό βούτυρο ή λάδι και τη μυζήθρα από πάνω. Είναι πραγματικά ένα πολύ απλό αλλά ιδιαίτερο φαγητό.

Και υπήρχε σαν γιορτή; Πώς γινόταν αυτό;

Συνήθως την Κυριακή της Τυρινής όπου μαζευόταν η οικογένεια, φίλοι, συγγενείς και φτιάχνανε το συγκεκριμένο φαγητό. Αν και να σου πω την αλήθεια, εγώ στην οικογένειά μου το θυμάμαι όλες τις χρονικές περιόδους, ανεξάρτητα από Απόκριες. Είναι κάτι που μας αρέσει πάρα πολύ, αλλά και σε πολλά αρβανίτικα σπίτια.

Λέγανε και κάποια τραγούδια συγκεκριμένα ή…;

Όχι, όχι, όχι, όχι, όχι. Τραγούδια συγκεκριμένα… Μετά, με την εποχή και ίσως και κάποιες αρβανίτικες μουσικές λίγο πιο εξελιγμένες με το πέρασμα των χρόνων.

Κατάλαβα, κατάλαβα. Κάτι άλλο που να θυμάσαι; Οι γιαγιάδες σου μιλάγανε αρβανίτικα;

Η γιαγιά μου που είναι από το Ίλιον, ελάχιστες λέξεις και φράσεις. Τα καταλάβαινε και τα καταλαβαίνει όμως. Η γιαγιά μου από το Μενίδι, ναι, τα μίλαγε. Και μάλιστα στους Αρβανίτες τότε ήταν και ένα μέσο η αρβανίτικη διάλεκτος για να μην τους καταλαβαίνουν οι άλλοι, είτε τα παιδιά μέσα στο σπίτι είτε οι υπόλοιποι.

Και για ποιο λόγο πιστεύεις ότι αρχίζει να εκλείπει η γλώσσα αυτή;

Αρχίζει να εκλείπει η γλώσσα αυτή γιατί… Σε περιοχές όπως η δική μας, λόγω της εσωτερικής μετανάστευσης. Γιατί υπάρχουν όμοροι Δήμοι που ακόμα τα μιλάνε τα αρβανίτικα. Ωστόσο από ένα σημείο και μετά ήταν και ταμπού, αν μη τι άλλο, η αρβανίτικη διάλεκτος. Και μάλιστα μετά τον πόλεμο, όταν συγκεντρώθηκαν στην Αθήνα και ενώ συνέχιζαν να μιλάνε τα αρβανίτικα παρά το γεγονός ότι ήταν και γνώστες της ελληνικής, αλλά κρατούσαν ακόμα αυτό το στοιχείο, σχολιάζονταν.

Τι λέγανε δηλαδή;

Σχολιάζονταν αρνητικά, λόγω του ότι μιλούσαν την αρβανίτικη διάλεκτο. Ήταν σαν να υπάρχει μια διαφοροποίηση, εν πάση περιπτώσει.

Παρόλο που ήτανε... Και ιστορικά μιλούσαν την...

Ναι, ναι. Οπότε, είναι μια διάλεκτος που δεν είναι γραπτή, όπου και αυτό παίζει πάρα πολύ μεγάλο ρόλο, οπότε με τα χρόνια άρχισε να εκλείπει. Αλλά θεωρώ ότι οι σύλλογοι σαν και εμάς που έχουν το αρβανίτικο στοιχείο, την αρβανίτικη ταυτότητα, πρέπει να κάνουμε ενέργειες όσο γίνεται να τη διατηρήσουμε, για να το έχουν και σαν ερέθισμα και οι επόμενες γενιές.

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά θα μπορούσες να πεις…

Των Αρβανιτών;

Του Ιλίου, εδώ, που ξέρεις εσύ.

Του Ιλίου, εδώ, που ξέρω εγώ. Είναι άνθρωποι πολύ φιλόξενοι, με αγάπη στον τόπο και μάλιστα αυτό που σας είπα και με την εσωτερική μετανάστευση, άνοιξαν την αγκαλιά τους και υποδέχτηκαν κατοίκους άλλων περιοχών και έτσι λοιπόν όλοι μαζί, μία αγκαλιά, ένα σώμα, δημιουργήσαμε την προκοπή μας, τις οικογένειές μας σ[00:10:00]τον τόπο μας.

[Δ.Α.] της οικογένειας;

Ναι, ναι, ναι, ναι. Και ακόμα το Ίλιον έχει διατηρήσει και αυτό το στοιχείο της γειτονιάς, που είναι πάρα πολύ ιδιαίτερο και θεωρώ ότι δεν το βρίσκεις εύκολα πλέον στα αστικά κέντρα, στις πόλεις και στις περιοχές των Αθηνών. Το Ίλιον είναι κάτι που το έχει διατηρήσει. Την επαφή της γειτονιάς, την επαφή με τον διπλανό, το να -στο μεγαλύτερο μέρος- να υπάρχει αυτή η οικειότητα, να γνωρίζεσαι με τους άλλους.

Εσύ δηλαδή γνώριζες τη γειτονιά σου, όλο τον κόσμο, όταν μεγάλωνες;

Ναι, ναι. Και νομίζω ότι σε πολλές γειτονιές του Ιλίου συμβαίνει αυτό.

Δηλαδή πώς; Πες μου…

Εγώ αυτό που θυμάμαι είναι ότι εμάς το σπίτι μας ήταν ανοιχτό. Μονίμως γλέντια και γιορτές. Περιόδους όπως τα Χριστούγεννα ή το Πάσχα μαζεύονταν όλοι μαζί, έψηναν και διασκέδαζαν. Εγώ αυτές τις μνήμες έχω έντονες από τα παιδικά μου χρόνια.

Και στη γειτονιά έτσι, χωρίς να...;

Ναι, ναι, ναι. Όλοι φίλοι. Και η φιλία που εξελισσόταν στο να τους νιώθεις οικογένεια. Ο ένας για τον άλλο. Θυμάμαι στο διπλανό σπίτι, από την πίσω μεριά, στο διπλανό σπίτι από εμάς, υπάρχουν…, είναι χωρισμένα με μάντρες. Στο ένα σπίτι, λοιπόν, της γειτόνισσας, η μάντρα ήταν ανοιχτή. Δεν είχε κλειστεί. Υπήρχε δίοδος και είχαν αποφασίσει να μην το κλείσουν γιατί ήταν ένα σπίτι. Το θεωρούσαν ένα σπίτι. Και αυτό είναι πολύ σημαντικό.

Τόση ομόνοια.

Ναι, ναι, ναι.

Και υπήρχαν και περιστατικά αλληλεγγύης που θυμάσαι έντονα;

Βέβαια. Σε κάθε δύσκολη στιγμή, ο ένας με τον άλλον. Και ειδικά έχω αυτές τις μνήμες πολύ έντονα και από τη γιαγιά μου γιατί ήταν και είναι ένας άνθρωπος πάρα πολύ δοτικός. Οπότε αυτή η αλληλεγγύη και αυτό που σας λέω, ο ένας με τον άλλον, υπήρχε πάρα πολύ έντονα.

Μπορείς να μου πεις ένα παράδειγμα για να καταλάβω;

Ίσως είναι πιο προσωπικά παραδείγματα που… Θέλω να πω ότι όποιος είχε ανάγκη, πάντα ένα πιάτο φαγητό από το σπίτι μας θα έφευγε για να πάει εκεί που πρέπει.

Αυτό είναι πολύ σημαντικό. Την περιγράφεις σαν μια μητριαρχική φιγούρα τη γιαγιά σου.

Ναι, ισχύει, ισχύει, ισχύει, ισχύει.

Είναι κάτι που ισχύει αυτό στους Αρβανίτες ή είναι κάτι...;

Παρά το γεγονός ότι υποτίθεται ο άνδρας ήταν αυτός που έπαιρνε τις αποφάσεις και η ισχυρή φιγούρα και προσωπικότητα, επί της ουσίας όμως η γυναίκα ήταν αυτή -τώρα να λέμε και τις αλήθειες- που καθόριζε τα πράγματα και ήταν ο συνδετικός κρίκος της οικογένειας, των παιδιών, αλλά και να μεταλαμπαδεύσει και να κρατήσει την ταυτότητα και τα στοιχεία της παράδοσης.

Εσένα τώρα η πρώτη σου ενασχόληση με το σύλλογο, ποια ήτανε;

Πέρα του ότι τα ερεθίσματα που είχα από την οικογένειά μου γιατί τόσο η γιαγιά μου όσο και η μητέρα μου είναι ιδρυτικά μέλη του συλλόγου, πρώτη φορά μπαίνω στο Διοικητικό Συμβούλιο το 2017, και το 2023 με εμπιστευτήκανε ώστε να ηγηθώ και να είμαι η πρόεδρος του συλλόγου.

Η μητέρα σου και η γιαγιά σου, τι σου λέγανε για το σύλλογο; Γιατί έχεις μεγαλώσει μέσα στο σύλλογο απ’ ό,τι κατάλαβα.

Ναι. Αυτό που θυμάμαι είναι πάντα να κάνουμε το ένα για το σύλλογο, για το σύλλογο, να στηρίξουμε, να μεριμνήσουμε, να βοηθήσουμε. Αυτές οι κουβέντες και οι εικόνες. Να συμμετέχουμε. Ό,τι χρειαστεί ο σύλλογος.

Γιατί είναι τόσο σημαντικό πιστεύεις; Για εσένα;

Είναι… Δεν ξέρω αν μπορεί… Όλο αυτό το συναίσθημα πραγματικά δεν ξέρω αν μπορεί να αποδοθεί με λέξεις. Είναι η καταγωγή, είναι ο τόπος, είναι οι ρίζες, είναι τα ερεθίσματα. Έτσι μεγάλωσα. Δεν μπορώ να το εξηγήσω διαφορετικά. Είναι το μεράκι. Και σου δημιουργείται-. Όταν αυτός ο σπόρος αρχίζει και καλλιεργείται, σου δημιουργείται και η ευθύνη ότι πρέπει να συμβάλλω και εγώ με κάποιο τρόπο. Πρέπει να κάνω κάτι για να μείνει, να το αφήσω και να μείνει και στις επόμενες γενιές. Το λιγότερο, ένα μικρό λιθαράκι. Κάτι να μείνει όμως. Θέλω να πω ότι αν δεν γνωρίζουμε το παρελθόν μας και αν δεν διατηρούμε τις ρίζες μας, δεν μπορούμε να προχω[00:15:00]ρήσουμε στο παρόν και να κάνουμε καλύτερο το μέλλον. Δεν γίνεται. Είναι αλληλένδετα κομμάτια. Οπότε δεν θα το πω υποχρέωση. Θα το πω σαν ένα συναίσθημα να συμβάλλω κι εγώ με ό,τι μπορώ και με όποιες δυνάμεις έχω για τη συνέχεια.

Στο Λαογραφικό Μουσείο τώρα. Μίλησε μου λίγο για την ίδρυσή του.

Το ζωντανό κύτταρο του πολιτισμού του Ιλίου. Το στολίδι μας, που είμαστε ιδιαίτερα περήφανοι γι' αυτό. Προάγγελος του Λαογραφικού Μουσείου ήταν το 1997 το Εκθετήριο της Παραδοσιακής Λαϊκής Φορεσιάς, όπου δημιουργείται με πρωτοβουλία της κυρίας Ασημίνας Θεοδώρου, η οποία είναι μέλος του συλλόγου μας και του Κέντρου Γυναικών. Η κυρία Θεοδώρου συνέλεξε όλα αυτά τα κειμήλια και τα αντικείμενα, γιατί πραγματικά οι γηγενείς την εμπιστεύτηκαν, της άνοιξαν τα σπίτια τους και τα μπαούλα τους και της εμπιστεύτηκαν τα κειμήλια και την κληρονομιά τους. Με αποτέλεσμα να έχουμε αυτό το στολίδι σήμερα στο Ίλιον. Επί δημαρχίας Βασίλειου Κουκουβίνου, ένα χρόνο αργότερα, το ’98, εγκαινιάζεται επίσημα στο δεύτερο πολιτιστικό κέντρο στην περιοχή Μιχελή. Και μετέπειτα, το 2010, στεγάζεται εκεί που είναι σήμερα, όπου είναι ιδιαίτερης συναισθηματικής αξίας για μας, πέραν όλων των άλλων και των κειμηλίων. Γιατί είναι το σπίτι και το ιατρείο, υπήρξε το σπίτι και το ιατρείο του ιδρυτή και πρόεδρου της Ένωσης Λιοσιωτών Ιλίου, του Θεόδωρου Γιαχνή.

Και είναι νομίζω και σήμα κατατεθέν η ίδια η αρχιτεκτονική του…;

Ναι, ισχύει, γιατί είναι μονοκατοικία. Ακριβώς. Ναι, ναι, ναι, ναι. Ακριβώς. Είναι όπως ήταν, δεν έχουν γίνει πάρα πολλές προσθήκες μέσα. Είναι οι χώροι όπως ήταν, απλά για τις ανάγκες του μουσείου… Κάποιος αν επισκεφτεί το μουσείο θα μπορέσει να δει φορεσιές που χρονολογούνται από τον 19ο αιώνα, κοσμήματα, πλούσιο φωτογραφικό υλικό, αντικείμενα της καθημερινής ζωής και καθημερινής χρήσης, την νυφική φορεσιά της Αττικής, την αρβανίτικη, που μάλιστα αυτό που τη διαφοροποιεί είναι ότι στο μουσείο μας έχουμε το αυθεντικό πέπλο, το γραφείο του αείμνηστου κοινοτάρχη Ευάγγελου Λιόση, που χρονολογείται γύρω στο 1930, αλλά και μια ιδιαίτερη συλλογή κοσμημάτων, την οποία είχε δωρίσει η Βασίλισσα Αμαλία στον επιστάτη της ως δώρο γάμου. Οπότε καταλαβαίνετε ότι η ιστορία που έχει το Λαογραφικό μας Μουσείο είναι πάρα πολύ μεγάλη.

Τα κοσμήματα αυτά, δηλαδή, είναι της Βασίλισσας Αμαλίας;

Ναι, τα είχε δωρίσει η Βασίλισσα Αμαλία στον επιστάτη της ως δώρο γάμου.

Απίστευτο. Το πέπλο, γιατί είναι σημαντικό το ότι είναι το αυθεντικό;

Γιατί με το πέρασμα των χρόνων, όταν κάποια πράγματα μετά τα έφτιαχναν εκ νέου και… Όλο αυτό, θέλω να πω ότι…, δεν θέλω να πω εμπορευματοποιήθηκε, όταν βλέπεις κάποια στοιχεία αυθεντικά, είναι πάρα πολύ σημαντικό. Γιατί τότε οι κοπέλες τις φορεσιές τους, το νυφικό τους μάλλον και τις φορεσιές τους, τις έφτιαχναν μόνες τους. Και η ιστορία που υπάρχει με την συγκεκριμένη φορεσιά, με το συγκεκριμένο νυφικό εν πάση περιπτώσει, είναι ότι ο πατέρας είχε κάποια κτήματα, είχε δύο κόρες, τα οποία τα μοίρασε για να τα δώσει. Η μία τα πούλησε γιατί ήθελε να φτιάξει το νυφικό της.

Απίστευτο.

Οπότε καταλαβαίνετε και τι συναισθηματική αξία… Γιατί η αλήθεια είναι ότι η αρβανίτικη φορεσιά, η νυφική, της Αττικής, είναι από τις πιο ακριβές και εντυπωσιακές, θα έλεγα, φορεσιές. Και λόγω του κεντήματος και λόγω των κοσμημάτων.

Μπορείς να μου την περιγράψεις λίγο;

Είναι εσωτερικά το φόρεμα, το φούντι που λέμε εμείς, όπου έχει ένα πολύ έντονο κέντημα, τον ποδόγυρο. Όπου όσο πιο ψηλά ήταν ο ποδόγυρος, το κέντημα, αυτό έδειχνε και την οικονομική επιφάνεια της νύφης. Αποτελείται από χρυσοκέντητα μανίκια, είναι το σιγκούνι, είνα[00:20:00]ι η τραχηλιά που λέμε το πουκάμισο, η ποδιά, τα κοσμήματα, το ξελίκι που έχει τα φλουριά στο μέτωπο και το πέπλο, το μαντήλι.

Το οποίο είναι τι χρώμα;

Μπεζ.

Τα φλουριά συμβολίζουν κάτι;

Τα φλουριά τότε ήταν και αληθινά, οπότε και αυτά την οικονομική επιφάνεια, όπως και τα κοσμήματα. Αποτελείται από το γιορντάνι που είναι… Αν κάποιος μπορεί να το συνδέσει με το σημερινό περιδέραιο, το κορδόνιο που αποτελείται από πολλές αλυσίδες με φλουριά και τις ντούμπλες που λέμε εμείς, διάφορα στρογγυλά εν πάση περιπτώσει με πέτρες, και το κωνσταντινάτο και τα μπεζελίτσε που είναι τα βραχιόλια.

Είναι πάρα πολύ πλούσια στολή.

Ναι, ναι.

Και εσύ έχεις από τη γιαγιά σου, από κάποιον;

Ναι. Έχουμε και από τη γιαγιά και μετέπειτα έφτιαξα και εγώ την δικιά μου. Καθώς και το γιορντάνι το οποίο είναι από την μητέρα της και ήταν το μόνο κομμάτι που σώθηκε κατά την Κατοχή. Όταν μπήκαν οι Γερμανοί, πήραν τα περισσότερα κοσμήματα και ο προπάππους κατάφερε το γιορντάνι να το ρίξει στα κεραμίδια και έτσι να είναι το μοναδικό αντικείμενο που σώθηκε από τα κοσμήματα της προγιαγιάς.

Και πάμε λίγο να πούμε πιο αναλυτικά αυτή την ιστορία. Θες να μου την πεις λίγο πιο αναλυτικά; Δηλαδή ποιοι ήτανε μες στο σπίτι, πώς ήταν, πώς έγινε...

Αυτό που έχω μάθει ήταν ότι κατά τη γερμανική κατοχή… Γατί η μαμά της γιαγιάς μου ήταν από το Μενίδι, ήταν Αρβανίτισσα κι αυτή, με κάποια οικονομική επιφάνεια εν πάση περιπτώσει, και τότε είχε αρκετά κοσμήματα. Το μόνο, λοιπόν, που διασώθηκε, μπήκανε στο σπίτι οι Γερμανοί και το μόνο που διασώθηκε, κατάφερε ο προπάππους, ήταν να πετάξει σε ένα πανί το γιορντάνι στα κεραμίδια και να μας μείνει το συγκεκριμένο αντικείμενο. Τα υπόλοιπα τα πήρανε. Πολλά κομμάτια και από την παραδοσιακή μας φορεσιά, την καθημερινή, και μάλιστα κάποια τα έχει δωρίσει και στο Λαογραφικό Μουσείο. Και μετέπειτα εγώ έφτιαξα τα δικά μου κοσμήματα και τη δική μου φορεσιά.

Πώς φτιάχνεις σήμερα μια τέτοια φορεσιά;

Υπάρχουν συγκεκριμένοι άνθρωποι που ασχολούνται με τις παραδοσιακές φορεσιές, και κυρίως με την αρβανίτικη φορεσιά, που έχουν τη γνώση για να μπορέσουν να την φτιάξουν.

Είναι χειροποίητη όλη δηλαδή.

Ναι. Χειροποίητη; Πλέον, εντάξει, με τα μηχανήματα. Όπου και ο σύλλογος έχει βεστιάριο με την αρβανίτικη φορεσιά, την νυφική φορεσιά της Αττικής, οπότε στις εμφανίσεις μας και στις εκδηλώσεις μας φοράμε τη φορεσιά μας.

Και τη φορεσιά αυτή, εσύ την έκανες για τις εκδηλώσεις συλλόγου; Γιατί θέλεις να την έχεις στις εκδηλώσεις του συλλόγου;

Όχι. Κυρίως για συναισθηματικούς λόγους. Και όταν έχεις αυτές τις ρίζες και αυτή την καταγωγή, πρέπει να έχεις κάτι για να σε συνδέει και να το βρουν και οι επόμενοι ως συνέχεια. Όπως βρήκα και εγώ, έτσι ήθελα να το έχω για συναισθηματικούς λόγους. Πέρα τώρα για κάποιες ανάγκες που εννοείται...

Και όταν την φοράς, τι αισθάνεσαι;

Η συγκίνηση είναι τεράστια. Πραγματικά. Πραγματικά. Δεν μπορώ να το περιγράψω και δεν μπορεί να το καταλάβει κάποιος. Μόνο όσοι έχουν αισθανθεί το ίδιο συναίσθημα. Το βάρος, η τιμή και η περηφάνεια είναι τεράστια. Εκείνη την ώρα φορώντας την φορεσιά σου, κουβαλάς όλα αυτά που βρήκες και καλείσαι να τα συνεχίσεις.

Έχει υπάρξει, θυμάσαι πιο παλιά, ίσως και σε εκδηλώσεις του συλλόγου ή σε άλλες εκδηλώσεις, που ντυνόσασταν μαζί με τη μαμά σου και με τη γιαγιά σου;

Μα, εξακολουθώ και ντύνομαι μαζί με τη μαμά μου. Η μαμά μου είναι ενεργό μέλος του συλλόγου ακόμα, δεν εγκαταλείπει. Και εξακολουθώ και ντυνόμαστε μαζί και πραγματικά δεν θα ξεχάσω την πρώτη φορά που ντύθηκα με τη φορεσιά ήταν στην εορτή της Παναγίας της Αρβανίτισσας, την οποία την έχουμε προστάτιδά μας και την εορτάζουμε 63 μέρες μετά το Πάσχα. Και έχει καθιερωθεί από το σύλλογό μας εδώ στην Δυτική Αττικ[00:25:00]ή και εορτάζεται. Ήταν η πρώτη φορά, λοιπόν, που φόρεσα την φορεσιά και πραγματικά η συγκίνηση ήταν πολύ μεγάλη. Και το ότι φορούσα την φορεσιά αλλά και ότι ήμουν άγημα στη συγκεκριμένη εορτή.

Τι σημαίνει άγημα;

Άγημα είναι οι γριζοφόρες με την παραδοσιακή μας φορεσιά που συνοδεύει την εικόνα.

Μίλησε μου λίγο γι’ αυτή την εικόνα.

Όπως σας είπα, η Παναγία η Αρβανίτισσα είναι προστάτιδά μας, έρχεται από την Χίο. Και θα μου πείτε γιατί η Παναγία Αρβανίτισσα; Γιατί στη Χίο η εκκλησία που χτίστηκε ήταν από Αρβανίτες πετράδες και μάλιστα με διάφορες ομολογίες. Βλέπανε σε καθημερινή βάση μία ψηλόλιγνη γυναίκα που να φοράει την αρβανίτικη φορεσιά, όπου κατάλαβαν ότι είναι η Παναγία. Και έτσι, λοιπόν, βρήκαν την εικόνα της. Και το 2015 με πρωτοβουλία του συλλόγου αγιογραφήθηκε αντίγραφό της, το οποίο ο σύλλογος το δώρισε στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. Από το ‘15, λοιπόν, βρίσκεται εκεί η εικόνα της Παναγίας της Αρβανίτισσας και την εορτάζουμε κάθε χρόνο.

Θυμάσαι όταν ήσουν μικρή κάποιο περιστατικό; Έτσι, όταν ντυνόσουν με τη μαμά σου, με τη γιαγιά σου, όταν σε ντύναν, κάτι που σου λέγανε, κάτι που σου είπανε;

Όχι, η αλήθεια είναι ότι άρχισα να ντύνομαι σε μεγαλύτερη ηλικία και όντας πλέον μέλος του συλλόγου. Κάποιο ιδιαίτερο περιστατικό δεν θυμάμαι, παρά μόνο την έντονη συναισθηματική φόρτιση που υπήρχε και υπάρχει ακόμα. Όσο και αν φαίνεται υπερβολικό, υπάρχει ακόμα.

Δεν φαίνεται καθόλου υπερβολικό. Σε καταλαβαίνω. Τώρα για το μουσείο που λέγαμε. Έχετε κάποιες πάρα πολύ ωραίες φωτογραφίες. Θα ήθελες να μιλήσεις λίγο για αυτές;

Πλούσιο φωτογραφικό υλικό οικογενειών γηγενών από διάφορες στιγμές και εκφάνσεις, είτε με την παραδοσιακή φορεσιά, είτε από την καθημερινότητά τους, όπου και πάλι θα δούμε όμως τις απλές, τις καθημερινές φορεσιές. Όπως σας είπα, άνθρωποι έντονα συνδεδεμένοι με τη γη. Θα δούμε φωτογραφίες από το πανηγύρι του Ευαγγελισμού και από την παρέλαση να φοράνε την παραδοσιακή μας φορεσιά οι νέες κοπέλες. Είναι στιγμιότυπα που σε γυρίζουν στον χρόνο.

Έχει και μία με την Ακρόπολη που είναι πολύ ωραία.

Ναι, ναι, πραγματικά. Είναι έξω από το Ηρώδειο.

Και η αγαπημένη σου φωτογραφία ποια είναι;

Τώρα δεν είμαι πολύ αντικειμενική. Είναι στο πανηγύρι του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, όπου η προγιαγιά μου κρατάει τη γιαγιά μου μωρό. Η γιαγιά μου, δεν θα πω την ηλικία. Και δημιουργεί έντονη συναισθηματική φόρτιση. Όμως, σχεδόν όλες τις φωτογραφίες… Δηλαδή, φωτογραφία και κάθε γωνιά του μουσείου σου ανασύρει μνήμες όχι μόνο από την οικογένεια, αλλά γενικότερα από το τόπο μας.

Ακούγεται πολύ συγκινητικό. Κάποιο συγκεκριμένο τραγούδι που λέτε…; Κάτι που σου έχει μείνει;

Δύο συγκεκριμένα τραγούδια που είναι απόλυτα συνυφασμένα με τους Αρβανίτες είναι το «Καμπάνα ε Παπαντήσσε» - «Χτύπησε η καμπάνα της Υπαπαντής» και το «Ντο τα πρες». Δεν είναι μόνο αυτά, αλλά είναι δύο χαρακτηριστικά τραγούδια και ακούσματα των Αρβανιτών, που μάλιστα σε κάθε εκδήλωσή μας δεν παραλείπουμε να υπάρχουν και να τα χορεύουμε.

Και γιατί είναι αυτά εμβληματικά;

Πρώτα απ' όλα γιατί είναι στην αρβανίτικη διάλεκτο και μετέπειτα γιατί ήταν άμεσα συνδεδεμένα με τους Αρβανίτες και έτσι πέρασαν από γενιά σε γενιά. Έμειναν και καθιερώθηκαν.

Και τι λένε;

Απ' έξω δεν το ξέρω γιατί και εγώ πραγματικά δεν... εκτός από κάποιες λέξεις σκόρπιες που μπορεί να ξέρω, δεν την μιλάω και δεν την ξέρω δυστυχώς την αρβανίτικη διάλεκτο. Το «Ρα Καμπάνα», όπως σας είπα, «Χτύπησε η καμπάνα της Υπαπαντής» και μετά το «Ντο τα πρες» ήταν μία νέα κοπέλα, όπου δεν κοίταγε τον νέο της εποχής που την ήθελε και την απειλούσε ότι θα της κόψε[00:30:00]ι τις κοτσίδες.

Μάλιστα. Στο Λαογραφικό Μουσείο, εκτός από τα κοσμήματα που είναι κάτι το πολύ ιδιαίτερο, η νυφική φορεσιά θεωρείς ότι είναι το πιο ιδιαίτερο έκθεμα;

Η νυφική φορεσιά, το γραφείο του Κοινοτάρχη, δύο εξαιρετικά πραγματικά σιγκούνια. Αν μπορούσα να ξεχωρίσω, γιατί πραγματικά δεν είναι εύκολο να ξεχωρίσεις, αλλά ναι, αν μπορούσαμε να πούμε και να ξεχωρίσουμε, το γραφείο του Κοινοτάρχη, η αρβανίτικη φορεσιά, τα κοσμήματα και το δώρο βέβαια της Αμαλίας στον επιστάτη της. Αλλά όλη η συλλογή… Ξέρετε τι γίνεται; Όταν οι άνθρωποι εμπιστεύονται τα κειμήλια τους, να τα βγάλουν από τα μπαούλα τους, ούτως ώστε να δημιουργηθεί ένα Λαογραφικό Μουσείο για να μείνει στον τόπο-. Γιατί εμείς ερχόμαστε και παρερχόμαστε. Αυτό όμως θα μείνει. Και θα μείνει και στις επόμενες γενιές για να βλέπουν την ιστορία του τόπου.

Εσύ είσαι γέννημα θρέμμα του Ιλίου. Έχεις μεγαλώσει σε κεντρική γειτονιά. Ποιο ήταν το χαρακτηριστικό της γειτονιάς που μεγάλωσες;

Ότι ήταν γειτονιά. Αυτό ακριβώς, ότι ήταν η γειτονιά και γνωριζόμασταν όλοι μεταξύ μας, το δέσιμο που υπήρχε. Να σκεφτείτε εγώ με τους συμμαθητές μου ξεκινήσαμε από τον νηπιαγωγείο και συνεχίσαμε σχεδόν οι ίδιοι και στο μεγαλύτερο μέρος μέχρι το Λύκειο.

Σαν να είναι χωριό.

Ναι, ακριβώς. Σκεφτείτε, λοιπόν, το δέσιμο και την οικειότητα που υπήρχε.

Απίστευτο, απίστευτο. Και ειδικά σε ένα τόσο μεγάλο Δήμο.

Ναι, και όμως είναι αυτό που είπαμε, ότι αν κάτι διαφοροποιεί το Ίλιον είναι ότι έχει διατηρήσει, και με την πολύ καλή έννοια, το στοιχείο της γειτονιάς.

Και το λέτε σε σχέση με κάποιες περιοχές της Αθήνας που είναι λίγο πιο...

Πιο απρόσωπες και πιο κρύες θα το έλεγα. Που ο ένας δεν γνωρίζεται με τον άλλον και πολύ περισσότερο με τον διπλανό του. Τουλάχιστον τα παλιότερα χρόνια, γιατί εντάξει, κακά τα ψέματα οι εξελίξεις είναι ραγδαίες και λίγο όλο αυτό μας συμπαρασύρει όλους. Είναι αυτό που είπαμε και πριν, ότι αν είχες ανάγκη, θα χτύπαγες την πόρτα του διπλανού και θα ανταποκρινότανε. Και αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό.

Είναι κάτι άλλο που θες να πούμε πάνω στον σύλλογο και πάνω στο μουσείο που δεν έχουμε πει;

Όσον αφορά τον σύλλογο είναι οι δράσεις του. Είπαμε, λοιπόν, ότι έχουμε το χορευτικό από το 2011. Είναι οι εκδηλώσεις του. Το 2013 δημιουργήθηκε το Αρβανίτικο Αντάμωμα και συνεχίζει ακόμα και τώρα. Είναι ο εορτασμός της προστάτιδάς μας, της Παναγίας της Αρβανίτισσας. Το 2024 δημιουργήσαμε θεατρική ομάδα, γιατί θεωρούμε ότι ο πολιτισμός έχει πάρα πολλά επίπεδα που πρέπει να συνδυαστούν και πολλούς πυλώνες. Με πάρα πολλές κοινωνικές δράσεις, ένας σύλλογος δίπλα στην κοινωνία και στους συνανθρώπους μας. Όπως σας είπα, έχει την ιματιοθήκη του, το βεστιάριό του, με τις παραδοσιακές φορεσιές, όπου ευελπιστούμε να το εξελίξουμε και να έχουμε ακόμα περισσότερες. Οπότε, ένας σύλλογος με έντονη δράση στην τοπική κοινωνία του Ιλίου.

Και με έντονη σφραγίδα.

Αυτό θα το κρίνουν οι κάτοικοι και οι συντοπίτες μας. Εμείς κάνουμε ό,τι καλύτερο γίνεται με πολλή αγάπη και πολύ μεράκι και για τον τόπο και για το σύλλογο.

Η αγαπημένη σου αρβανίτικη λέξη; Από τις λίγες.

Από τις λίγες. «Άστε ντούα» - «με το έτσι θέλω». Γιατί είναι κάτι που χαρακτηρίζει τους Αρβανίτες η επιμονή, η υπομονή και βέβαια ότι είναι και λίγο αγύριστα κεφάλια.

Κάποια οικογενειακή ιστορία που θέλεις να μοιραστείς, όπως αυτή με τους Γερμανούς και το γιορντάνι της γιαγιάς σου; Αυτή είναι πολύ ωραία ιστορία.

Τώρα δεν μου έρχεται, η αλήθεια είναι, κάτι άλλο. Αλλά αυτό είναι χαρακτηριστικό γιατί το θυμάμαι που συζητιόταν πάρα πολύ έντονα, οπότε είναι κάτι που μου έχει μείνει.

Το γιορντάνι το έχεις εσύ τώρα;

Το έχω, ναι. Και το δίνουμε, βέβαια, για τις ανάγκες του συλλόγου όταν πρόκειται να ντυθούμε.

Απίστευτη ιστορία.

Ναι.

Και το βάζεις και εσύ; Το έχεις φορέσει;

Το έχω φορέσει και εγώ[00:35:00] και η μαμά και οι ξαδέρφες.

Και πώς αισθάνεσαι κάθε φορά που το φοράς;

Μεγάλη περηφάνεια. Είναι μεγάλη συναισθηματική φόρτιση.

Εσύ μεγαλώνοντας, έχεις δει το Ίλιον να αλλάζει με κάποιο τρόπο;

Σίγουρα.

Σε ποια κατεύθυνση;

Είναι τεράστια-. Σίγουρα προς το καλύτερο. Σίγουρα είναι ένας δήμος που έντονα τη σφραγίδα του την έβαλε ο αείμνηστος Δήμαρχος Βασίλειος Κουκουβίνος, που πραγματικά αναδιαμόρφωσε ριζικά το Ίλιον με πάρα πολλά έργα. Άφησε έντονη παρακαταθήκη και σφραγίδα για να έρθουμε τώρα σε αυτό που είμαστε σήμερα.

Δηλαδή πώς ήταν πριν και πώς είδες να αλλάζει;

Ήτανε χωριό. Ήτανε χωριό. Έγιναν πολύ σπουδαία έργα για να είμαστε εμείς σήμερα περήφανοι για τον τόπο μας. Και να φτάνουμε να γιορτάζουμε τα 100 χρόνια του Ιλίου. Όπου το 1924 ο Δήμος μας αποσπάται από τον Δήμο Αθηναίων και γίνεται πλέον ανεξάρτητη κοινότητα. Που μάλιστα το παράδοξο σε όλο αυτό είναι ότι το 1930 κάποιοι κάτοικοι αντιδρούσαν και θέλανε πάλι να επανενωθούμε με τον Δήμο Αθηναίων γιατί πίστευαν ότι θα έχουν κάποια προνόμια εν πάση περιπτώσει. Αλλά ευτυχώς αυτό δεν έγινε αποδεκτό και φτάνουμε τώρα το 2025 να γιορτάζουμε τα 100 χρόνια του τόπου μας.

Σε έναν Δήμο που έχει αλλάξει πάρα πολύ φυσικά.

Σίγουρα.

Αλλά προς το καλύτερο.

Σίγουρα προς το καλύτερο. Και έχει να δώσει και να αλλάξει και ακόμα περισσότερο.

Όταν λες εσύ σε κάποιον άλλο κάτοικο, είτε της Αττικής είτε εκτός Αττικής, ότι είσαι από το Ίλιον, αν θα μπορούσες να το περιγράψεις έτσι με μία, να πούμε λίγα πράγματα. Πώς το περιγράφεις ακριβώς, τι είναι το Ίλιον;

Τι είναι το Ίλιον. Είναι ένας Δήμος με προοπτική, ένας Δήμος που έχει διατηρήσει το στοιχείο της γειτονιάς και της ανθρωπιάς θα έλεγα. Ένας Δήμος που, μπορεί να γελάσετε βέβαια, αλλά με ένα πολύ εμβληματικό Δημαρχείο. Σήμα κατατεθέν το Δημαρχιακό Μέγαρο του Ιλίου. Ένας Δήμος με πάρα πολύ καλή αγορά που δεν έχει να ζηλέψει τίποτα από τους γύρω Δήμους. Ένας Δήμος που ό,τι θέλεις μπορείς να το βρεις στον τόπο σου, ένας Δήμος που σου δίνει τα εχέγγυα για να δημιουργήσεις, είτε την επιχείρησή σου, είτε την οικογένειά σου.

Εσύ θέλησες ποτέ να φύγεις από εδώ;

Όχι, όχι, ποτέ δεν το σκέφτηκα. Και νομίζω ότι αν... γιατί εντάξει, στη ζωή υπάρχουν και πολύ αστάθμητοι παράγοντες που δεν μπορείς να προγραμματίσεις. Θα ήθελα να συνεχίσω και να μείνω κι εγώ εδώ, να δημιουργήσω.

Εμένα με έχεις καλύψει, δεν ξέρω αν θέλεις να προσθέσεις εσύ κάτι.

Όχι, νομίζω πως όχι.

Ευχαριστώ πάρα πολύ.

Εγώ, ευχαριστώ πολύ.